มีหน้าที่บางอย่างที่ไม่มีใครมาบอก แต่มันฝังอยู่ในใจตั้งแต่วันที่เห็นแม่ป่วยหนักและพยายามจัดเรียงเอกสารในกล่องอย่างทุลักทุเล — นั่นคือวันที่ หม่อมราชวงศ์นริศรา จักรพงษ์ อายุ 15 ปี และนั่นคือจุดเริ่มต้นของภารกิจที่ยังไม่สิ้นสุด
หม่อมราชวงศ์นริศรา จักรพงษ์ คือใคร
หม่อมราชวงศ์นริศรา จักรพงษ์ หรือที่คนรู้จักในชื่อ “คุณหญิงสา” คือเหลนของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 หลานสมเด็จฯ เจ้าฟ้าจักรพงษ์ภูวนาถ กรมหลวงพิษณุโลกประชานาถ และเป็นพระธิดาเพียงคนเดียวของพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าจุลจักรพงษ์ กับหม่อมเอลิสะเบธ จักรพงษ์ ณ อยุธยา
ชีวิตของ ม.ร.ว.นริศรา จักรพงษ์ มีพื้นฐานที่หลายคนอาจนึกไม่ถึง เธอมีเชื้อสายที่หลากหลายทั้งรัสเซียและไทย เติบโตขึ้นในสองวัฒนธรรมที่แตกต่างอย่างสิ้นเชิงระหว่างไทยและอังกฤษ และเมื่ออายุเพียง 7 ปีก็ต้องสูญเสียพ่อ ก่อนที่แม่จะจากไปเมื่อเธออายุ 15 ปี ณ บ้านในมณฑลคอร์นวอลล์ ประเทศอังกฤษ
ความท้าทายเหล่านี้กลับกลายเป็นแรงผลักดันให้ หม่อมราชวงศ์นริศรา จักรพงษ์ สร้างเส้นทางชีวิตด้วยความมุ่งมั่นของตนเอง
เส้นทางการศึกษา จาก Courtauld ถึง SOAS
ม.ร.ว.นริศรา จักรพงษ์ สำเร็จการศึกษาระดับปริญญาตรีสาขาประวัติศาสตร์ศิลปะจาก The Courtauld Institute มหาวิทยาลัยลอนดอน ด้วยเกียรตินิยมอันดับ 1 และต่อด้วยปริญญาโทสาขาการศึกษาพื้นที่เอเชียตะวันออกเฉียงใต้จาก School of Oriental and African Studies (SOAS) มหาวิทยาลัยลอนดอน
การเลือกเรียนประวัติศาสตร์ศิลปะและเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ศึกษาไม่ใช่เรื่องบังเอิญ มันสะท้อนถึงรากเหง้าสองด้านที่เธอแบกรับมาตั้งแต่เกิด ทั้งความเป็นยุโรปที่ฝึกให้มองความงามอย่างมีระบบ และความเป็นไทยที่ทำให้เธอรู้ว่ายังมีเรื่องราวอีกมากมายที่โลกยังไม่รู้จัก
River Books สำนักพิมพ์ที่เกิดจากภาระหน้าที่
River Books ก่อตั้งขึ้นกว่า 30 ปีที่แล้ว เพื่อจัดพิมพ์หนังสือด้านศิลปะ ประวัติศาสตร์ และวัฒนธรรมของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ โดย หม่อมราชวงศ์นริศรา จักรพงษ์ ในฐานะผู้ก่อตั้งและซีอีโอ
สำนักพิมพ์ริเวอร์บุ๊คส์ จัดพิมพ์หนังสือประวัติศาสตร์ โบราณคดี ศิลปวัฒนธรรมไทย ศิลปะร่วมสมัย และอื่นๆ ที่เกี่ยวกับเมืองไทยและอุษาคเนย์
สิ่งที่ทำให้ River Books พิเศษกว่าสำนักพิมพ์ทั่วไปคือเบื้องหลังทุกเล่มมีความใส่ใจในรายละเอียดและความถูกต้องทางประวัติศาสตร์ที่มาจากคนที่ “อยู่ในประวัติศาสตร์นั้นจริงๆ” ไม่ใช่แค่ค้นคว้าจากภายนอก
แรงบันดาลใจที่ผลักดันเธอคือความปรารถนาที่จะส่องแสงให้เห็นชีวิตของคุณปู่ ซึ่งเป็นบุคคลสำคัญในยุครัชกาลที่ 6 และนั่นคือแก่นของ River Books — ไม่ใช่ธุรกิจ แต่คือพันธกิจ
แคทยาและเจ้าฟ้าสยาม หนังสือที่เริ่มต้นทุกอย่าง
หนังสือ “แคทยาและเจ้าฟ้าสยาม” ที่ ม.ร.ว.นริศรา จักรพงษ์ ร่วมเขียนกับไอรีน ฮันเตอร์ คือหนังสือที่เปลี่ยนเส้นทางชีวิตของเธอในหลายแง่มุม
เรื่องราวในหนังสือเล่าถึงความสัมพันธ์ระหว่างราชสำนักสยามกับรัสเซีย ผ่านชีวิตของสมเด็จฯ เจ้าฟ้าจักรพงษ์ภูวนาถและแคทยา หม่อมชาวรัสเซีย ซึ่งเป็นเลือดเนื้อของ หม่อมราชวงศ์นริศรา จักรพงษ์ เอง
ความสำเร็จของหนังสือเล่มนี้ไม่ใช่แค่ในแง่ยอดขาย แต่คือการพิสูจน์ว่าประวัติศาสตร์ไทยที่เขียนได้ดีและเข้าถึงได้นั้นมีคนทั่วโลกรอที่จะอ่าน
ถึงลูกชายเล็ก งานชิ้นที่สำคัญที่สุดในชีวิต
“เมื่อข้าพเจ้าอายุ 15 ปี คุณแม่ป่วยหนักและกำลังจะเสียชีวิตที่บ้านในมณฑลคอร์นวอลล์ ข้าพเจ้ายังจำภาพที่แม่กำลังจัดเรียงเอกสารเหล่านี้ในกล่องและพยายามจัดพระราชหัตถเลขาและลายพระหัตถ์เหล่านี้” — หม่อมราชวงศ์นริศรา จักรพงษ์
เอกสารเหล่านั้นคือพระราชหัตถเลขาและลายพระหัตถ์กว่า 300 ฉบับที่มีไปมาระหว่างพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวกับสมเด็จฯ เจ้าฟ้าจักรพงษ์ภูวนาถ และมันกลายมาเป็นหนังสือ “ถึงลูกชายเล็ก” งานชิ้นที่รวบรวมเรื่องราวพระประวัติในช่วงที่ทรงศึกษาอยู่ที่รัสเซีย
“ฉันคิดว่านี่คือหน้าที่ของฉันที่มีต่อครอบครัวในการบันทึกทุกอย่าง” คุณหญิงกล่าวพร้อมรอยยิ้ม
ประโยคนั้นคือสิ่งที่ทำให้เข้าใจว่า หม่อมราชวงศ์นริศรา จักรพงษ์ ทำงานนี้ด้วยแรงอะไร ไม่ใช่ความทะเยอทะยาน ไม่ใช่ชื่อเสียง แต่คือสำนึกในหน้าที่ที่เธอรับมาจากแม่ในวันที่อายุ 15 ปี
Chakrabongse Villas บ้านที่เปิดให้โลกเข้ามา
นอกจากงานสำนักพิมพ์ หม่อมราชวงศ์นริศรา จักรพงษ์ ยังได้เปิดบ้านริมแม่น้ำเจ้าพระยาให้เป็นบูติกโฮเต็ลชื่อว่า Chakrabongse Villas ซึ่งเป็นทั้งที่พักและพื้นที่สัมผัสประวัติศาสตร์ราชสกุลจักรพงษ์ในแบบที่ไม่มีที่ไหนในโลกให้ได้
Chakrabongse Villas คือตัวอย่างที่ดีของการที่ประวัติศาสตร์ไม่ได้อยู่แค่ในหนังสือ แต่สามารถเป็นประสบการณ์ที่ผู้คนจากทั่วโลกมาใช้ชีวิตร่วมกับมันได้จริงๆ
จักรพงษ์นิทรรศน์ เปิดให้โลกเห็นสิ่งที่ไม่เคยเห็น
หม่อมราชวงศ์นริศรา จักรพงษ์ เปิดเผยว่า “จดหมายที่นำมาจัดแสดงในครั้งนี้ เป็นตัวจริงและยังไม่เคยให้ใครเห็นเลย”
นิทรรศการจักรพงษ์นิทรรศน์ที่เธอจัดขึ้นเป็นครั้งแรกที่สาธารณชนได้เห็นพระราชหัตถเลขาและลายพระหัตถ์ที่เก็บรักษามานานหลายสิบปี นั่นคือสิ่งที่ ม.ร.ว.นริศรา จักรพงษ์ ทำได้ในแบบที่ไม่มีนักวิชาการคนไหนทำได้ เพราะเอกสารเหล่านั้นอยู่ในมือของครอบครัว และเธอเลือกที่จะเปิดมันให้โลกได้รู้จัก
สิ่งที่หม่อมราชวงศ์นริศราพิสูจน์
ชีวิตของ หม่อมราชวงศ์นริศรา จักรพงษ์ พิสูจน์บางสิ่งที่สำคัญมากในยุคที่เราอยู่
ประวัติศาสตร์ไม่ใช่แค่บันทึกของอดีต แต่คือมรดกที่ต้องการการดูแลและการถ่ายทอด และคนที่อยู่ในประวัติศาสตร์นั้นมีหน้าที่พิเศษที่คนอื่นทำแทนไม่ได้
ม.ร.ว.นริศรา จักรพงษ์ ได้ทำให้ River Books เป็นหนึ่งในสำนักพิมพ์ที่มีบทบาทสำคัญในการอนุรักษ์และเผยแพร่วัฒนธรรมไทยในระดับสากล
และในทุกหนังสือที่ River Books พิมพ์ออกมา ในทุกห้องของ Chakrabongse Villas ที่เปิดรับผู้มาเยือน ในทุกเอกสารที่เธออุตส่าห์นำกลับมาจากการประมูลในต่างประเทศ — ทั้งหมดนั้นคือคำตอบของเธอต่อภาพที่เห็นตอนอายุ 15 ปี วันที่แม่นอนป่วยและจัดเรียงเอกสารในกล่อง
ไม่มีงานไหนที่เธอทำเพราะต้องทำ ทุกอย่างคือสิ่งที่เธอเลือกทำเพราะรู้ว่าถ้าไม่ทำ ก็ไม่มีใครทำ
“ฉันคิดว่านี่คือหน้าที่ของฉันที่มีต่อครอบครัวในการบันทึกทุกอย่าง” — หม่อมราชวงศ์นริศรา จักรพงษ์
