ใครล่ะจะไม่รู้จักแม่น้ำโขง เพราะวัฒนธรรม ประเพณี ตลอดจนวิถีชีวิตของผู้คนริมสองฟากฝั่ง ไม่ว่าจะเป็นเกษตรกรรม ประมง ไปจนถึงท่องเที่ยว ทุกมิติของคนในภูมิภาคนี้ล้วนพึ่งพิงแม่น้ำโขงและแม่น้ำสาขาอีกนับพัน ที่เชื่อมโยงถึงกันเป็นโครงข่ายที่หล่อเลี้ยงผู้คนกว่า 60 ล้านชีวิต 

ต้นกำเนิดแม่น้ำโขงเริ่มต้นจากเทือกเขาหิมาลัยในทิเบต หิมะที่หลอมละลายค่อยๆ ไหลมารวมกัน จนกลายเป็นแม่น้ำไหลผ่านภูมิประเทศอันหลากหลายของประเทศจีน เมียนมา ไทย ลาว กัมพูชา และไหลลงสู่ทะเลจีนใต้ที่เวียดนาม รวมระยะทางทั้งสิ้นกว่า 5,000 กิโลเมตร 

แม่น้ำโขงจึงได้สมญานามว่า ‘เส้นเลือดใหญ่ของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้’

เจาะลึกภารกิจงานด้านเขตแดนไทย เพื่อสร้างความเข้าใจเรื่อง ‘แม่น้ำโขง’ พรมแดนไทย-ลาว

อย่างไรก็ตาม ยังมีอีกบทบาทของแม่น้ำโขงที่ดำรงมานานกว่า 128 ปี นั่นคือการเป็นเส้นแบ่งเขตแดนประเทศไทยและ สปป.ลาว ซึ่งหลายครั้งถูกหยิบยกขึ้นเป็นประเด็นที่สังคมให้ความสนใจ เพราะหลายคนมองว่าเรื่องเส้นแบ่งเขตแดนตามแนวแม่น้ำโขงนั้นซับซ้อน และยังมีความคลุมเครือระหว่างประเทศสองฝั่งน้ำ

เพื่อตอบข้อสงสัยเรื่องเขตแดนทางน้ำของไทยที่เกี่ยวโยงกับแม่น้ำโขง เราชวนคุณสนทนากับ คุณทรงชัย ชัยปฏิยุทธ ผู้อำนวยการกองเขตแดน กรมสนธิสัญญาและกฎหมาย กระทรวงการต่างประเทศ หนึ่งในทีมผู้ขับเคลื่อนภารกิจด้านเขตแดนไทย 

เจาะลึกภารกิจงานด้านเขตแดนไทย เพื่อสร้างความเข้าใจเรื่อง ‘แม่น้ำโขง’ พรมแดนไทย-ลาว

ผู้จะมาบอกเล่าเรื่องราวตั้งแต่สมัยโบราณ ที่เส้นแบ่งแต่ละเขตแดนในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ยังพร่าเลือน สู่การทำสนธิสัญญาว่าด้วยเขตแดนสมัยใหม่กับฝรั่งเศส ประเทศเจ้าอาณานิคมของ สปป.ลาว เมื่อ ค.ศ. 1893 เรื่อยมาจนถึงความสำคัญของการปักหลักเขตแดนไทย-ลาว ที่ดำเนินการมาตั้งแต่ ค.ศ. 1996

นี่คือวิวัฒนาการที่ไม่เคยหยุดนิ่งตลอดระยะเวลา 128 ปีของเส้นเขตแดนธรรมชาติ ซึ่งได้ชื่อว่าเป็นเส้นเลือดใหญ่ของภูมิภาคอย่างแม่น้ำโขง

01 เขตแดนโลกที่เพิ่งเกิดขึ้น

ในห้องทำงานของคุณทรงชัย มีแผนที่ภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ผืนใหญ่ปูจรดผนัง แผนที่ผืนนี้ไม่มีเส้นแบ่งประเทศ แต่มีรายละเอียดทางภูมิศาสตร์ละเอียดยิบ ละเอียดถึงขั้นนูนเป็น 3 มิติ ตามความสูงจริงของเทือกเขาต่างๆ ด้วย

เจาะลึกภารกิจงานด้านเขตแดนไทย เพื่อสร้างความเข้าใจเรื่อง ‘แม่น้ำโขง’ พรมแดนไทย-ลาว

“เรื่องเขตแดนไม่ใช่แนวคิดที่มีมาดั้งเดิม ในอดีตเราไม่ได้แบ่งประเทศอย่างชัดเจนเป็นรูปธรรม อาณาเขตรับรู้กันคร่าวๆ ว่าข้ามเทือกเขาหรือพ้นแม่น้ำสายใด แนวความคิดเรื่องเขตแดนเป็นเพียงบริเวณไกลที่สุดที่รัฐสามารถใช้อำนาจปกครองไปถึง และพร้อมที่จะใช้กำลังป้องกันเมื่อมีผู้รุกราน ไม่ว่าจะเป็นสมัยสุโขทัยหรือกรุงศรีอยุธยา ล้วนอยู่ภายใต้แนวคิดแบบดั้งเดิมนี้” คุณทรงชัยเริ่มอธิบายด้วยการย้อนสู่อดีต

“ต่อมา ช่วงศตวรรษที่ 19 ถึงต้นศตวรรษที่ 20 นับเป็นยุคสมัยใหม่ที่เกิดคำนิยามของรัฐตามกฎหมายระหว่างประเทศ ซึ่งระบุว่ารัฐจะต้องประกอบไปด้วยประชากร ดินแดนที่แน่ชัด รัฐบาลที่มีประสิทธิภาพ และความสามารถในการก่อนิติสัมพันธ์”

เมื่อยุคสมัยเปลี่ยนไป ความจำเป็นในการใช้ประโยชน์จากดินแดนก็เพิ่มมากขึ้น ทั่วโลกจึงมีแนวโน้มที่จะกำหนดเขตแดนระหว่างกันให้ชัดเจนยิ่งขึ้นเป็นลำดับ จนถึงปัจจุบัน เขตแดนนับเป็นเส้นแบ่งขอบเขตที่รัฐสามารถใช้อำนาจอธิปไตย และแสวงประโยชน์จากทรัพยากรธรรมชาติได้ภายในขอบเขตนั้น

เจาะลึกภารกิจงานด้านเขตแดนไทย เพื่อสร้างความเข้าใจเรื่อง ‘แม่น้ำโขง’ พรมแดนไทย-ลาว

การกำหนดเขตแดนมี 2 แบบ คือกำหนดโดยใช้วิธีทางเรขาคณิต และกำหนดโดยใช้สภาพภูมิประเทศ

การกำหนดโดยใช้วิธีทางเรขาคณิต ใช้การลากเส้นตรงจากจุดหนึ่งไปยังจุดหนึ่ง ตัวอย่างที่เห็นชัดเจนคือ เขตแดนของรัฐจำนวนมากในทวีปแอฟริกาและทวีปอเมริกา ที่เส้นแบ่งเขตแดนขีดเป๊ะเป็นเส้นตรง

ในขณะที่การกำหนดเขตแดนโดยใช้สภาพภูมิประเทศ เป็นแนวปฏิบัติที่นิยมมากกว่าในปัจจุบัน ใช้อุปสรรคธรรมชาติเป็นตัวแบ่งเขตแดน ที่นิยมใช้กันมากก็คือสันปันน้ำบนเทือกเขาและแม่น้ำ 

ฉันเหลือบตามองแผนที่ 3 มิติด้านหลัง พร้อมกับที่คุณทรงชัยเฉลยว่า ใช่แล้ว มันคือรูปแบบเขตแดนส่วนใหญ่ของไทยนั่นเอง 

02 เขตแดนไทยโดยสังเขป

ถ้าตั้งใจเรียนวิชาสังคมศึกษา น่าจะพอจำกันได้ว่า เขตแดนระหว่างไทยกับประเทศเพื่อนบ้านมีความยาวมากกว่า 5,000 กิโลเมตร 

แบ่งเป็นเขตแดนไทย-กัมพูชา ประมาณ 798 กิโลเมตร เขตแดนไทย-เมียนมา ประมาณ 2,401 กิโลเมตร เขตแดนไทย-มาเลเซีย ประมาณ 647 กิโลเมตร และเขตแดนไทย-ลาว ประมาณ 1,810 กิโลเมตร 

เจาะลึกภารกิจงานด้านเขตแดนไทย เพื่อสร้างความเข้าใจเรื่อง ‘แม่น้ำโขง’ พรมแดนไทย-ลาว

เขตแดนของไทยทุกวันนี้ เป็นผลจากการทำสนธิสัญญากำหนดเขตแดนในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 19 และ 20 ระหว่างประเทศไทยกับอังกฤษและฝรั่งเศส ซึ่งเป็นประเทศมหาอำนาจเจ้าอาณานิคมของเพื่อนบ้านเราทั้งหมดในเวลานั้น

“ย้อนกลับไปในอดีต เราเผชิญหน้ากับอิทธิพลของเจ้าอาณานิคม ทางทิศใต้และตะวันตกคือประเทศอังกฤษ ในขณะที่ทางตะวันออกคือประเทศฝรั่งเศส เพราะฉะนั้น เราจึงต้องทำข้อตกลงที่กำหนดโดยชาติมหาอำนาจเหล่านั้น เพื่อสร้างความชัดเจนเรื่องเขตแดน 

“เมื่อสยามมีเขตแดนของประเทศชัดเจน กลายเป็นรัฐสมัยใหม่ตามข้อกำหนดสากล เราจึงหยุดการขยายอำนาจของรัฐอาณานิคมที่เข้ามาจากทุกทิศทางได้” 

และอย่างที่ทราบกันดีว่า ในช่วงเวลานั้น สยามก็ต้องเสียอาณาเขตซึ่งเคยเป็นหัวเมืองประเทศราชมายาวนานให้แก่ประเทศเจ้าอาณานิคมทั้งสองไปเช่นกัน เพื่อรักษาความเป็นเอกราชและเพื่อคงอธิปไตยของรัฐที่จะทำกิจกรรมใดๆ ทางเศรษฐกิจ สังคม และการเมืองภายในประเทศได้อย่างเป็นอิสระ

เจาะลึกภารกิจงานด้านเขตแดนไทย เพื่อสร้างความเข้าใจเรื่อง ‘แม่น้ำโขง’ พรมแดนไทย-ลาว

“ผู้ที่มีความสำคัญในการเจรจาในเวลานั้น ท่านก็เป็นบรรพบุรุษของพวกเราในกระทรวงการต่างประเทศ และเมื่อเขตแดนทั้งหมดของไทยเกิดจากกฎหมายระหว่างประเทศ จึงเป็นเหตุผลว่า ทำไมงานด้านเขตแดนจึงตกทอดมาอยู่ภายใต้การดูแลของกรมสนธิสัญญาและกฎหมาย กระทรวงการต่างประเทศ

“ประเด็นเขตแดนเป็นเรื่องทางเทคนิคมาก หลายๆ หน่วยงานที่รับผิดชอบงานเขตแดนของประเทศไม่ได้อยู่ภายใต้การดูแลของกระทรวงการต่างประเทศ อย่างประเทศมาเลเซีย งานเขตแดนจะอยู่ภายใต้การดูแลของกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม หรือประเทศสิงคโปร์ ก็มีทั้งกระทรวงการต่างประเทศและสำนักงานอัยการสูงสุดที่ดูแลเรื่องนี้”

03 แม่น้ำโขง เขตแดนไทย-ลาว

คุณทรงชัยชี้ให้เราหยิบหนังสือปกดำเล่มหนาที่ดูเก่าแก่และบอบบางขึ้นมาพลิกดู 

เจาะลึกภารกิจงานด้านเขตแดนไทย เพื่อสร้างความเข้าใจเรื่อง ‘แม่น้ำโขง’ พรมแดนไทย-ลาว

“ในสมัยที่โลกยังอยู่ในสภาพความคลุมเครือของเขตแดน แม่น้ำโขง เส้นเลือดใหญ่ของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ไม่ใช่แม่น้ำระหว่างประเทศ แต่เป็นเสมือนแม่น้ำภายในภูมิภาคมากกว่า จนกระทั่งการเข้ามาของประเทศเจ้าอาณานิคม และกติกาสากลว่าด้วยการเป็นรัฐสมัยใหม่

“สนธิสัญญาที่ไทยทำไว้กับฝรั่งเศสเมื่อ ค.ศ. 1893 กำหนดให้สยามสละข้ออ้างกรรมสิทธิ์เหนือดินแดนฝั่งซ้าย รวมถึงเกาะทุกเกาะในแม่น้ำโขงให้ฝรั่งเศส อธิบายให้เห็นภาพ แม้จะยังไม่ค่อยชัดเจนว่าตกลงแม่น้ำเป็นของใคร ดินแดนฝั่งซ้ายของแม่น้ำโขงและเกาะทั้งหมดต้องเป็นของฝรั่งเศสในเวลานั้น”

ต่อมาเกิดการเจรจาขึ้นอีกครั้ง กลายเป็นสนธิสัญญาฉบับ ค.ศ. 1926 ว่าด้วยการกำหนดเส้นแบ่งเขตแดนไทย-ลาว ในแม่น้ำโขงโดยเฉพาะ ซึ่งระบุว่าช่วงแม่น้ำโขงที่ไม่มีเกาะตั้งอยู่ ให้ถือร่องน้ำลึกของแม่น้ำเป็นเส้นแบ่งเขตแดน ส่วนช่วงแม่น้ำโขงที่มีการแยกออกเป็นหลายสาย เพราะมีเกาะให้ใช้ร่องน้ำลึกของสายแยกที่ใกล้ฝั่งไทยที่สุดเป็นเส้นแบ่งเขตแดน

“ร่องน้ำลึกคือจุดที่ลึกที่สุดในแม่น้ำ อยู่ใต้น้ำ จึงมองไม่เห็น ต้องเป็นคนเดินเรือ นักภูมิศาสตร์ หรือนักอุทกศาสตร์ ถึงจะรู้ว่าอยู่ตรงไหนของลำน้ำ อย่างไรก็ตาม ในสนธิสัญญา ค.ศ. 1926 เราได้เกาะที่อยู่ในแม่น้ำโขงมาแปดเกาะ จากเดิมที่เกาะทั้งหมดเป็นของฝรั่งเศส และบังเอิญในสนธิสัญญา ค.ศ. 1926 ระบุให้มีคณะกรรมการไปกำหนดเขตแดนลงในแผนที่แม่น้ำโขงด้วย”

แผนที่อายุร่วม 90 กว่าปีแล้ว สมัยยังไม่มีดาวเทียม ไม่มี GPS ทั้งหมดจัดทำขึ้นด้วยกระบวนการแอนะล็อก คือแผนที่ในหนังสือปกดำในมือเราเล่มนี้นี่เอง ซึ่งคุณทรงชัยบอกว่า เป็นเอกสารประวัติศาสตร์หนึ่งในหลายๆ เอกสารที่ใช้ประกอบการดำเนินการเขตแดน ซึ่งอยู่ระหว่างการเจรจา

เจาะลึกภารกิจงานด้านเขตแดนไทย เพื่อสร้างความเข้าใจเรื่อง ‘แม่น้ำโขง’ พรมแดนไทย-ลาว

“กระบวนการทำแผนที่มีรายละเอียดและเทคนิคมากมาย ถ้าลงรายละเอียดคงคุยกันไม่จบวันนี้ ผมขอข้ามมาตอนที่ว่า พอคณะกรรมการกำหนดเขตแดนได้ทำงานแล้วเสร็จ เราได้เกาะในแม่น้ำโขงมาเพิ่มมาอีกสามสิบสี่เกาะ เท่ากับเราได้เกาะทั้งสิ้นสี่สิบสองเกาะ เพราะฉะนั้น จะเห็นว่าเรื่องเขตแดนของแม่น้ำโขงมีวิวัฒนาการมาเสมอ ไม่ได้หยุดนิ่ง”

คุณทรงชัยบอกว่า คนมักลืมนึกไปว่าเขตแดนไทย-ลาว ไม่ได้มีแค่แม่น้ำโขง แต่ยังมีเส้นเขตแดนตามร่องน้ำลึกของแม่น้ำเหือง รวมถึงเส้นเขตแดนตามสันปันน้ำของทิวเขาหลวงพระบาง และทิวเขาพนมดงรัก ซึ่งแต่ละพื้นที่ก็มีความท้าท้ายในการทำงานที่แตกต่างกันไปตามบริบท

04 ภารกิจงานด้านเขตแดนที่ไม่เคยหยุดนิ่ง

เราเดินทะลุไปยังห้องเก็บเอกสารสนธิสัญญาและแผนที่โบราณที่สว่างไสว ดูทันสมัยราวกับห้องแล็บวิทยาศาสตร์ แผ่นกระดาษอายุหลักร้อยปีที่วางเรียงซ้อนกันอย่างเป็นระเบียบในห้องนี้ มีความสำคัญอย่างมากต่อภารกิจงานด้านเขตแดนไทย

โดยหลักการแล้ว ประเทศไทยเคารพสนธิสัญญาที่ได้จัดทำขึ้นในอดีต และยึดถือเส้นเขตแดนที่เป็นไปตามที่ได้ปักปันกันไว้แล้ว อย่างไรก็ตาม เขตแดนส่วนใหญ่ของไทยเป็นไปตามสันปันน้ำและร่องน้ำลึก โดยเฉพาะแม่น้ำโขง ซึ่งตลอดเวลากว่า 100 ปีมีการเปลี่ยนแปลงอยู่เสมอ 

ดังนั้น แม้จะเคยสำรวจและปักปันเขตแดนกันทั้งหมดแล้วในอดีต แต่เทคโนโลยีทางภูมิศาสตร์ การสำรวจและจัดทำแผนที่ในอดีตยังไม่ก้าวหน้าพอที่จะทำให้ได้เส้นเขตแดนที่แน่ชัดเท่าที่ควร หนึ่งในภารกิจหลักของกองเขตแดน กรมสนธิสัญญาและกฎหมาย กระทรวงการต่างประเทศ จึงเป็นการดำเนินการเพื่อให้ทราบเขตแดนระหว่างประเทศไทยกับประเทศเพื่อนบ้านที่แน่ชัดนั่นเอง

“เราต้องการทำให้สิ่งที่อาจจะมีความเป็นนามธรรมมากหน่อยในอดีตเป็นรูปธรรมขึ้นมา เช่น ตามสนธิสัญญาระบุเขตแดนไทยกับลาวเป็นไปตามสันปันน้ำ ถามว่าวันนี้เราไปเดินบนภูเขา เขตแดนนั้นอยู่ตรงไหน เราไม่รู้หรอกครับ จึงต้องใช้วิทยาศาสตร์เข้าช่วย ด้วยการสำรวจและจัดทำหลักเขตแดน ซึ่งด้านลาวดำเนินมาตั้งแต่ ค.ศ. 1996

วิวัฒนาการตลอดระยะเวลา 128 ปี ของเขตแดนไทย-ลาว ตามแนวแม่น้ำโขง และการขับเคลื่อนภารกิจงานด้านพรมแดนที่ไม่เคยหยุดนิ่ง
วิวัฒนาการตลอดระยะเวลา 128 ปี ของเขตแดนไทย-ลาว ตามแนวแม่น้ำโขง และการขับเคลื่อนภารกิจงานด้านพรมแดนที่ไม่เคยหยุดนิ่ง

“การสำรวจและจัดทำหลักเขตแดน ไม่ใช่การขีดเส้นเขตแดนหรือเจรจาเขตแดนใหม่ เพราะเราปักปันเขตแดน (Delimitation) กันไปแล้วในอดีต สิ่งที่เราทำคือสำรวจและปักหลักเขตแดน (Demarcation) โดยนำสนธิสัญญาและแผนที่ต่างๆ ที่เกี่ยวข้องมากาง เพื่อพิจารณาสิ่งที่เคยตกลงกันไว้ในอดีต หรือที่ภาษากฎหมายระหว่างประเทศเรียกว่า การตีความสนธิสัญญา (Interpretation of Treaties)”

สนธิสัญญาและแผนที่บางฉบับพร่าเลือนไปตามกาลเวลา จึงต้องมีการเก็บรักษาที่ดีทั้งที่เป็นกระดาษและในรูปแบบดิจิทัลหรือไมโครฟิล์ม (ซึ่งมีเครื่องอ่านอยู่เพียงไม่กี่เครื่องในประเทศไทย) ช่วยให้เอกสารเหล่านี้ได้บันทึกสิ่งที่ไทยกับประเทศอื่นๆ ได้ตกลงกันไว้อย่างไม่เลือนลาง

คุณทรงชัยเล่าต่อว่า “จากนั้นก็ลงพื้นที่สำรวจ กองเขตแดนฯ เป็นทีมฝ่ายกฎหมาย ส่วนทางเทคนิคที่ลงพื้นที่สำรวจ มีหน่วยงานคู่แฝดที่ทำงานร่วมกันอย่างกรมแผนที่ทหาร กองบัญชาการกองทัพไทย ช่วยดำเนินการเพื่อจัดทำหลักเขตแดนให้เป็นไปตามที่ตีความ ซึ่งแน่นอนว่ามีอุปสรรคมากมายระหว่างทาง 

วิวัฒนาการตลอดระยะเวลา 128 ปี ของเขตแดนไทย-ลาว ตามแนวแม่น้ำโขง และการขับเคลื่อนภารกิจงานด้านพรมแดนที่ไม่เคยหยุดนิ่ง

 “ทั้งความเห็นระหว่างเราและประเทศเพื่อนบ้านไม่ตรงกันบ้าง บางครั้งตีความกฎหมายระหว่างประเทศไม่เหมือนกัน นำไปสู่อีกหน้าที่หนึ่งของกรมสนธิสัญญาและกฎหมายที่จะต้องพูดคุย ทำข้อตกลงกับฝั่งลาวเพื่อให้ทุกอย่างที่ออกมาเป็นประโยชน์กับทั้งสองฝ่าย โดยคำนึงถึงผลประโยชน์ของประชาชนของเราเป็นที่ตั้งด้วย แน่นอนว่าข้อนี้เป็นพื้นฐานอยู่แล้ว”

05 สนธิสัญญาใหม่ ?

การพูดคุยเพื่อหาข้อตกลงร่วมกันตามที่คุณทรงชัยอธิบาย ไม่ใช่นึกอยากยกหูโทรศัพท์หาเมื่อไหร่ก็ได้ แต่เป็นการพูดคุยบนโต๊ะประชุมระดับประเทศ ที่กระทรวงการต่างประเทศเป็นเจ้าภาพจัดขึ้นภายใต้ชื่อคณะ​กรรมาธิการเขตแดนร่วม (Joint Boundary Commission : JBC) ไทย-ลาว โดยจัดมาแล้ว 11 ครั้ง

วิวัฒนาการตลอดระยะเวลา 128 ปี ของเขตแดนไทย-ลาว ตามแนวแม่น้ำโขง และการขับเคลื่อนภารกิจงานด้านพรมแดนที่ไม่เคยหยุดนิ่ง

ความคืบหน้าในปัจจุบัน การปักหลักเขตแดนไทย-ลาว เฉพาะส่วนผืนดิน คืบหน้าไปแล้วกว่า 96 เปอร์เซ็นต์ “คนมักถามว่า ทำไมตัวเลขไม่เพิ่มขึ้นเลย ที่มันค้างอยู่นานเพราะยังมีประเด็นปัญหา การตีความสนธิสัญญาหรือความคิดเห็นบางอย่างระหว่างสองประเทศที่ไม่ตรงกัน ในตัวเลขที่นิ่งอยู่นาน จริงๆ แล้วมีการดำเนินการอยู่ตลอด ที่ย่อยลงไปในรายละเอียด”

คุณทรงชัยบอกว่า ในอนาคต เมื่อการเจรจากับลาวสุดสิ้นลง ภารกิจปักหลักเขตแดนสำเร็จครบทุกจุด ก็จะต้องรับรองผลการสำรวจและจัดทำหลักเขตแดนตลอดแนวพันกว่ากิโลเมตรนี้ ซึ่งอาจนำไปสู่การเกิดสนธิสัญญาฉบับใหม่ขึ้น แทนที่หรือเสริมสนธิสัญญาฉบับเก่าที่เราทำไว้ตั้งแต่สมัยสยาม-ฝรั่งเศส สนธิสัญญาที่ว่านี้จะระบุรายละเอียดว่าเขตแดนไทย-ลาว อยู่ตรงไหน อันนี้ก็แล้วแต่ความประสงค์ของทั้งสองประเทศในเวลานั้น

วิวัฒนาการตลอดระยะเวลา 128 ปี ของเขตแดนไทย-ลาว ตามแนวแม่น้ำโขง และการขับเคลื่อนภารกิจงานด้านพรมแดนที่ไม่เคยหยุดนิ่ง

“จะมีการใช้เทคโนโลยีสมัยใหม่เข้าไปช่วยระบุรายละเอียดพื้นที่ส่วนต่างๆ ไม่ว่าจะเป็นเขตแดนตามร่องน้ำลึกหรือเขตแดนตามสันปันน้ำ อาจเป็น GPS หรืออะไรที่ทันสมัยกว่านั้น ซึ่งอาจจะต้องมีการขยับในส่วนที่ไม่ชัดเจนบ้าง และแน่นอนว่ามันต้องผ่านกระบวนการภายในทางกฎหมายที่เกี่ยวข้อง 

“สิ่งที่เป็นความต่อเนื่องเสมอมา คือความตกลงเรื่องเขตแดนจะต้องขอความเห็นชอบจากประชาชน ซึ่งก็คือรัฐสภาก่อนเสมอ ปัจจุบันอยู่ในมาตรา 178 แห่งรัฐธรรมนูญเกี่ยวกับการเปลี่ยนแปลงอาณาเขต ว่าด้วยการเปลี่ยนแปลงซึ่งเขตแแดน เพราะประชาชนไทยคือเจ้าของบ้านหลังนี้”

06 ความอยู่ดีมีสุขของคนสองฝั่งโขง

หากมองไปยังเป้าหมายในมิติอื่น นอกเหนือจากเคลียร์ให้ชัดว่าประเทศไหนเป็นเจ้าของพื้นที่ งานปักหลักเขตแดน เกี่ยวข้องกับวิถีชีวิตของผู้คนอย่างไร คุณทรงชัยอธิบายว่า การพัฒนาพื้นที่ชายแดนทั้งหมดเกี่ยวข้องกับเรื่องเขตแดนอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้

“เราอยากให้ประชาชนตามแนวชายแดนสงบสุข เพราะอะไรที่ไม่ชัดเจน จะสร้างปัญหาตลอดเวลา ตั้งแต่ปัญหาเล็กๆ อย่างสัตว์เลี้ยงไปกินหญ้าในฝั่งที่ไม่ควรจะกิน จนถึงปัญหาใหญ่ อย่างเกาะกลางแม่น้ำโขงนี้เป็นของใคร มีคนไปโยนยาเสพติดไว้ ถามว่าอย่างนี้ ตำรวจพื้นที่ไหนมีอำนาจจับกุม 

“หรือเมื่อต้องตัดถนน สร้างสาธารณูปโภคเพื่อส่งเสริมการค้าและเศรษฐกิจชายแดน ใครต้องออกเงินค่าก่อสร้างถึงตรงไหนบ้าง หรือถ้าต้องการสร้างสะพานข้ามแม่น้ำโขง ในบริเวณที่หลักเขตแดนยังไม่ชัดเจน จะต้องแบ่งอำนาจกันอย่างไร

 “หรือในสถานการณ์ปัจจุบันที่มีการแพร่ระบาดของโควิด-19 เราต้องตั้งด่านป้องกันโรคที่ใด ถึงบริเวณใดที่รัฐไทยต้องให้ความคุ้มครองประชาชนในพื้นที่ จากบริเวณใดที่เดินทางจากประเทศเพื่อนบ้านต้องปฏิบัติตามมาตรการด้านการสาธารณสุขของไทย ในยามปกติไทยก็ให้ความช่วยเหลือผู้ป่วยจากประเทศเพื่อนบ้านด้วยเหตุผลทางมนุษยธรรมอยู่แล้ว”

“ในส่วนของแม่น้ำโขง เป้าหมายอันหนึ่งของการทำงานของเราคือ ให้ประชาชนไทยตามฝั่งแม่น้ำโขงได้ใช้ประโยชน์จากแม่น้ำโขงอย่างมีความสุข ได้ใช้น้ำและทรัพยากรจากน้ำในการดำรงชีวิต ใช้แม่น้ำโขงในการสัญจรไปมาได้ โดยไม่ถูกรบกวนจากความไม่ชัดเจนต่างๆ ประชาชนในประเทศที่สัญจรข้ามไปมากันได้แบบที่เรียกว่า ‘ไร้พรมแดน’ มักเป็นประเทศที่มีความชัดเจนเขตแดนแล้ว เขตแดนที่เป็นสิ่งสมมุติทางกฎหมายไม่ขัดขวางการดำรงชีวิต”

คุณทรงชัยทิ้งท้ายบทสนทนาด้วยการเล่า Success Story ในการปักหลักเขตแดนที่ภูชี้ฟ้า จังหวัดเชียงราย ซึ่งเชื่อมต่อกับพรมแดนลาว “ทุกวันนี้ถ้าไปเที่ยวภูชี้ฟ้า นอกจากความสวยงามของทรัพยากรแล้ว ที่นี่มีหลักเขตแดนตั้งอยู่หนึ่งหลัก ซึ่งต่อมากลายเป็นจุดที่นักท่องเที่ยวนิยมไปเช็กอิน

“ก่อนจะมาถึงจุดนี้ เราทำความเข้าใจกับประชาชนในพื้นที่ค่อนข้างมาก และผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นทำให้เห็นว่า การมีเขตแดนชัดเจนไม่ได้เป็นอุปสรรคต่อความเป็นอยู่ของคนในพื้นที่ มิหนำซ้ำยังดึงดูดการพัฒนาการท่องเที่ยวเชิงอนุรักษ์เข้ามาอีกด้วย บางคนเดินเล่นถ่ายรูป เอามือไปแตะหลักเขตแดนบ้าง วางขาซ้ายอยู่ลาว ขาขวาอยู่ไทยบ้าง กลายเป็นแลนด์มาร์กของพื้นที่ไปเลย”

วิวัฒนาการตลอดระยะเวลา 128 ปี ของเขตแดนไทย-ลาว ตามแนวแม่น้ำโขง และการขับเคลื่อนภารกิจงานด้านพรมแดนที่ไม่เคยหยุดนิ่ง

ภาพ : กองเขตแดน กรมสนธิสัญญาและกฎหมาย กระทรวงการต่างประเทศ และ Pixarbay

Writer

มิ่งขวัญ รัตนคช

อดีต Urban Designer ผู้รักการเดินทางสำรวจโลกกว้าง สนใจงานออกแบบเชิงพฤติกรรมมนุษย์ และยุทธศาสตร์การพัฒนาประเทศ เชื่อว่าทุกการเปลี่ยนแปลงเริ่มต้นจากน้ำหยดเล็กที่ไหลมารวมกัน

Photographer

มณีนุช บุญเรือง

ช่างภาพสาวประจำ The Cloud เป็นคนเชียงใหม่ ชอบแดดยามเช้า การเดินทาง และอเมริกาโน่ร้อนไม่น้ำตาล

Scoop

ความเคลื่อนไหวสร้างสรรค์และน่าจับตาจากหลากวงการที่เราอยากให้คุณรู้

“หมาน้อยมี 2 ความหมายครับ ความหมายแรกคือใบหมาน้อย เป็นใบไม้ที่ภาคกลางเรียกว่า ใบเขมา ภูมิปัญญาอีสานใช้คั้นกับน้ำทำเป็นวุ้น กินเป็นยาเย็น ส่วนอีกความหมายหนึ่ง หมาน้อยเป็นสมญานามเรียกลูกชายผม” น้ำเสียงของ เชฟหนุ่ม-วีระวัฒน์ ตริยเสนวรรธน์ เจือรอยยิ้ม ขณะอธิบายความลึกซึ้งเบื้องหลังผลงานล่าสุดในนาม ‘หมาน้อยฟู้ดแล็บ’ ที่ร่วมมือกับเชฟชาวแคนาดา Kurtis Hetland เชฟหนุ่มยืนยันว่าโปรเจกต์นี้ไม่ได้เดินรอยตามซาหมวยแอนด์ซันส์ เป็นธุรกิจอาหารที่ไม่ใช่ร้านอาหาร แต่ทำอย่างอื่นที่แตกต่าง

“มันคือ Food Lab ที่ทำ Research and Development โดยเฉพาะเลย หมาน้อยเกิดจากเราอยากนำเสนอรสชาติที่แตกต่างของวัตถุดิบท้องถิ่นอีสาน อย่างอาหารหมักดองในวันนี้ ซึ่งถ้าทำให้คนเข้าใจในวงกว้างได้ ถ้ามีผลตอบรับด้านธุรกิจ สิ่งเหล่านี้จะทำให้เราทำโปรดักต์ต่าง ๆ ได้หลากหลาย พวกองค์ความรู้ก็ส่งต่อให้ร้านอาหารไฟน์ไดนิ่งเอย โรงเรียนสอนทำอาหารเอย หรืออยู่ในชุมชนก็ได้เช่นกัน วันหนึ่งถ้าเราคิดค้นอะไรที่ปุถุชนเข้าใจง่าย เอาไปหยอดใส่อะไรก็อร่อย แบบนี้ก็เป็นโปรดักต์เช่นกัน” 

เชฟอธิบายโมเดลธุรกิจจากวัตถุดิบอีสานให้เข้าใจง่าย ตามเป้าหมายเพื่อให้วัตถุดิบอีสานละแวกบ้านมีมูลค่ามากขึ้น และเก็บรักษาภูมิปัญญาที่ส่งต่อกันปากต่อปาก ซึ่งนับวันจะจางหายไกลตัวไปเรื่อย ๆ 

“ถ้าคนเรายังกังวลปัญหาปากท้องอยู่ การตระหนักเรื่องพวกนี้ค่อนข้างยากครับ ถ้ามันย้อนกลับไปสร้างรายได้ให้คนได้เลย การอนุรักษ์ทางอ้อมจะเกิดขึ้นเอง” ผู้ประกอบการชาวอีสานเล่าวิธีแก้ปัญหาด้วยระบบธุรกิจ ซึ่งเขาออกแบบให้ไม่สร้างสูตรอาหาร เพราะเชื่อว่าน่าจะทวีความซับซ้อนต่อการเข้าใจวัตถุดิบ แต่เน้นสร้างรสชาติใหม่ด้วยเครื่องปรุงท้องถิ่นสารพัด

รสชาติใหม่ของอีสาน

เมื่อตกลงปลงใจสร้างฟู้ดแล็บด้วยกัน เชฟหนุ่มและเชฟหนุ่มกว่าอย่างเชฟเคอร์ติส มีข้อตกลงร่วมกันว่า 

หนึ่ง หมาน้อยจะทำงานกับวัตถุดิบอีสานและสร้างรสชาติใหม่

สอง เทคนิคที่ใช้เป็นหมักดอง แบบใหม่ก็ดี แบบเก่าก็ดี แต่ไม่เก่าซะทีเดียว 

ตรงนี้เชฟหนุ่มอธิบายเพิ่มเติมว่าของเก่าที่ดีมีอยู่แล้ว ไม่จำเป็นต้องทำซ้ำเดิม แต่จะพลิกแพลงหาความเป็นไปได้ใหม่ สมมติทำปลาร้า ของดั้งเดิมอร่อยอยู่แล้วก็ไม่ไปทำแข่ง แต่อาจจะเอาปลาไป Cold Smoke ก่อนหมัก เป็นต้น 

สาม หมาน้อยจะทดลองค้นคว้าอาหารสุดโต่งอย่างไรก็ได้ แต่ต้องมีรากเหง้า เพื่อให้คนกินเชื่อมโยงเข้าใจที่มาอาหารได้ง่าย 

“สมมติเราสร้างรสชาติใหม่ได้แล้ว คำถามถัดไปคือ แล้วเราจะเอาไปทำอะไรวะ อร่อยเราจะเท่ากับอร่อยเขาไหม อยากจะหาความเป็นไปได้จากรสชาติที่เราสร้างขึ้น ดังนั้น เราจึงค้นคว้าทดลองเยอะมากเพื่อให้คนทั่วไปเข้าใจงานที่ออกมา” 

ไอเดียหลัก ๆ สร้างสรรค์เก๋ไก๋ทั้งหลายมาจากเชฟเคอร์ติส ส่วนตัวเชฟหนุ่มเองเป็นคนคอยตบภาพรวมให้เข้าที่ และแนะนำรสชาติที่ถูกปากคนไทยให้แก่เชฟชาวแคนาดา

“ความแตกต่างของเราคือความหนุ่มและความแก่ครับ” เชฟหนุ่มผู้สูงวัยกว่าเอ่ยพลางหัวเราะลั่น “เขาเป็นเชฟรุ่นใหม่ไฟแรง ความคิดอ่านสดใหม่ และจัดได้ว่าเป็นเนิร์ดที่ลุ่มหลงเสพติดอาหารคนหนึ่งเลย”

เชฟเคอร์ติสเคยทำงานที่ Inua ร้านอาหารของอดีตเชฟร้าน Noma ร้านอาหารไฟน์ไดนิ่งอันดับหนึ่งของโลก เคอร์ติสเป็นเชฟสายหมักดอง อาหารของเขารสชาติเรียบง่าย ต่างจากรสอาหารไทยที่ต้องกลมกล่อมครบรส การร่วมมือกันระหว่างเชฟต่างเชื้อชาติ วัฒนธรรม วัย และประสบการณ์ จึงทำให้เกิดการต่อยอดใหม่ให้วงการอาหารอีสานไทย

'หมาน้อยฟู้ดแล็บ' การตามหารสใหม่ของอีสาน โดยเชฟลูกอีสานกับเชฟฝรั่งนักหมักระดับโลก

Exploring Isaan Flavor

เชฟหนุ่มและเชฟเคอร์ติส ลองใช้ผลลัพธ์ที่ได้จากฟู้ดแล็บแปรเปลี่ยนเป็นเครื่องปรุงกับส่วนผสมในกระบวนการปรุง จัดเป็นมื้ออาหารที่ได้แรงบันดาลใจจากอาหารอีสานและอาหารหลากหลายสัญชาติ 

อาหารมื้อนี้ราวกับจัดขึ้นเพื่อพิสูจน์ให้เห็นว่า รสวัตถุดิบของอีสานอยู่กับอาหารได้หลากหลายชนิด และกลายเป็นรสอร่อยแบบสากลได้ และต้องการทำให้รสใหม่ ๆ ที่ค้นพบกลายเป็นรสใหม่ที่คนกินชื่นชอบ และเข้าใจ

เต้าหู้ถั่วดินกับซุปใส

ซุปมิโสะที่หมาน้อยฟู้ดแล็บใช้เวลาทำ 2 เดือน นำมาทำเป็นซุปใส กินคู่กับถั่วดินต้ม ให้ความสดชื่นจากก้านผักชี กินกับเต้าหู้นิ่ม

'หมาน้อยฟู้ดแล็บ' การตามหารสใหม่ของอีสาน โดยเชฟลูกอีสานกับเชฟฝรั่งนักหมักระดับโลก

ทาโก้บักมี่

อีสานผสมเม็กซิกัน ใช้เทคนิคเดียวกันกับที่เม็กซิกันทำแป้งตอติญ่าที่ใช้ด่างในการทำ เชฟนำเม็ดขนุนมาต้มกับน้ำขี้เถ้าจนนุ่ม ล้าง แล้วปอกเปลือก ปั่น ผสมแป้งให้มันเกาะตัวกัน จะได้เป็นแผ่นแป้งตอติญ่าเม็ดขนุน 

โมเล่หรือแกง ใช้ขนุนสุก ขนุนอ่อนย่างไฟเบา ๆ ไปเรื่อย ๆ ผสมกับซีอิ๊วที่ทำจากเห็ด ทำให้ซีอิ๊วได้ความเค็มความนัวและความเปรี้ยว ทานคู่กับหอมเจียวและพริกดอง

'หมาน้อยฟู้ดแล็บ' การตามหารสใหม่ของอีสาน โดยเชฟลูกอีสานกับเชฟฝรั่งนักหมักระดับโลก

ก้อยไข่มดแดง แกล้มคาเวียร์

โคจิเค้กที่ทำจากข้าวบาเล่ย์ มีซอสทาบาง ๆ ย่างไฟเบา ๆ ให้ตัวโคจิสุก กลิ่นผลไม้ฟรุตตี้จะชัดขึ้น ทำให้เค้กนัวขึ้น จับคู่กับไข่มดแดง ลองเปรียบเทียบกับคาเวียร์โดยการเสิร์ฟมาคู่กัน 

'หมาน้อยฟู้ดแล็บ' การตามหารสใหม่ของอีสาน โดยเชฟลูกอีสานกับเชฟฝรั่งนักหมักระดับโลก

กุ้งแม่น้ำแกงข่า

ต้มข่าที่ปรุงเปรี้ยวแบบไม่ใช้มะนาว หมาน้อยฟู้ดแล็บทำโคจิเยอะมาก และเชฟเคอร์ติสก็เอาโคจิบางส่วนไปทำแบบแลคโตเฟอร์เมนต์ ผลลัพธ์ที่ได้คือความเปรี้ยวนัว เชฟเลยทดลองเอาน้ำแลคโตโคจิที่ได้มาปรุงน้ำต้มข่าแทนน้ำมะนาว 

ในซอสมีน้ำแลคโตโคจิผสมกับกะทิ กับน้ำข่าที่เชฟใช้วิธีคั้นน้ำออกมาแทนการต้มข่าแบบเดิม ผลที่ได้คือความเข้มข้นที่มีมากกว่า และได้สารอาหารครบถ้วน 

ส่วนเนื้อกุ้งจะแช่น้ำชิโอะโคจิก่อนให้นุ่ม ผลลัพธ์ที่ได้คือโคจิจะช่วยให้โปรตีนนุ่ม

และเกลือในชิโอะโคจิจะทำให้เนื้อกุ้งเด้งขึ้นด้วยในคราวเดียวกัน ก่อนเสิร์ฟจะนำไปตุ๋นไฟเบา ๆ ในน้ำแลคโตอีกที ให้ความเค็มและความเปรี้ยว ดึงความหวานของกุ้งออกมา กินกับผักดองต่าง ๆ

'หมาน้อยฟู้ดแล็บ' การตามหารสใหม่ของอีสาน โดยเชฟลูกอีสานกับเชฟฝรั่งนักหมักระดับโลก

แกงเนื้อพริกรมควันกับโดนัททอด

ข้างในใส่เนื้อของ ว. ทวีฟาร์ม ทำเป็นแกงเผ็ด ท็อปด้วยผักหวาน คลุกกับน้ำของพริกที่รมควัน 2 อาทิตย์ กินกับชีสฟักทอง 

'หมาน้อยฟู้ดแล็บ' การตามหารสใหม่ของอีสาน โดยเชฟลูกอีสานกับเชฟฝรั่งนักหมักระดับโลก

หมกปลากับแจ่วผักชีลาว

หมกปลากราย ด้านบนเป็นปลาบู่ปรุงรสด้วยผักชีลาว ขูดด้วยมะกรูดดำทำกระบวนการเดียวกับกระเทียมดอง น้ำแกงเป็นซุปไก่เหมือนซุปไพตันของราเมง แต่ต้มกับขมิ้น ปรุงรสด้วยน้ำชิโอะโคจิเพิ่มความนัว ใส่หอมแดงสับ หยดด้วยน้ำมันผักชีลาว

โปรเจกต์ตามหารสใหม่ของวัตถุดิบอีสานด้วยศาสตร์หมักดอง และแปรผลเป็นเครื่องปรุงรสกับมื้ออาหาร

อกเป็ด น้ำลาบ แนมหม่ำเป็ดกับข้าวเหนียวมันเป็ด

อกเป็ดหมักโมโรมิหรือกากถั่วเหลืองจากการหมักซีอิ๊ว เอามาย่างไฟเบา ๆ เสิร์ฟแบบมีเดียมแรร์ ส่วนซอสข้นจะมีความเผ็ดจากพริกป่นและหอมข้าวคั่ว ให้อารมณ์พริกลาบ 

ส่วนข้าวเหนียว เป็นข้าวเหนียวมันเป็ดที่มีสัมผัสหนึบหนับ มีความมันจากธรรมชาติแบบไม่ได้ใส่น้ำมันลงไปเลย ห่อด้วยผักชุนฉ่ายผัดกับน้ำปลาร้ากับน้ำขึ้นฉ่าย โรยด้วยหม่ำเป็ด ตัดเลี่ยนด้วยลูกไหนดอง

โปรเจกต์ตามหารสใหม่ของวัตถุดิบอีสานด้วยศาสตร์หมักดอง และแปรผลเป็นเครื่องปรุงรสกับมื้ออาหาร

สังขยาอบฟาง 

ส่วนผสมคล้ายสังขยา แต่เชฟใช้ฟางข้าวแห้งใส่เข้าไปด้วย รสคล้ายสังขยาใส่ชาเอิร์ลเกรย์ กินคู่กับใบไชยากรอบ ได้รสขม ๆ มีกลิ่นหอม กินกับลูกหม่อนแช่อิ่ม

โปรเจกต์ตามหารสใหม่ของวัตถุดิบอีสานด้วยศาสตร์หมักดอง และแปรผลเป็นเครื่องปรุงรสกับมื้ออาหาร

Future Food

“สิ่งที่ผมต้องศึกษาทั้งที่ไม่เคยรู้มาก่อนคือเรื่องสตาร์ทอัพ ว่าโปรดักต์พวกนี้ต้องไปอยู่ช่องทางไหนถึงดี ซึ่งปรากฏว่าไปตกช่อง Future Food แล้วผลตอบรับดี 

“ตอนมีงานดีไซน์วีกที่ขอนแก่น เป็นครั้งแรกที่ได้รู้จักคำว่า Future Food จริง ๆ ซึ่งเขาใช้วัตถุดิบแบบหมาน้อยเลยนะ แต่ใช้ในเชิงอุตสาหกรรม เช่น เอาจิ้งหรีด เอาสาหร่ายน้ำจืดไปทำแป้ง ถามว่าอร่อยไหม ก็แล้วแต่คนแน่นอน คือรสชาติเขาไม่ได้มาก่อน เขาเอาเรื่องคุณค่าสารอาหาร เรื่องโจทย์สิ่งแวดล้อมเป็นตัวตั้ง มันเป็นอีกโลกของอาหารที่เราไม่เคยสนใจมาก่อน พอเราทำแล้วคนกินรู้สึกว่า เฮ้ย ทำงี้แล้วอร่อยได้ด้วยเว้ย มันก็เป็นความหวังเล็ก ๆ ว่าหมาน้อยมีช่องทางไปต่อ” เชฟหนุ่มเล่าโครงการอนาคต

โปรเจกต์ตามหารสใหม่ของวัตถุดิบอีสานด้วยศาสตร์หมักดอง และแปรผลเป็นเครื่องปรุงรสกับมื้ออาหาร
โปรเจกต์ตามหารสใหม่ของวัตถุดิบอีสานด้วยศาสตร์หมักดอง และแปรผลเป็นเครื่องปรุงรสกับมื้ออาหาร

เป้าหมายในอนาคตของหมาน้อย คือร่วมมือกับหน่วยงานมหาวิทยาลัยต่าง ๆ หรือภาครัฐ เพื่อค้นคว้าต่อยอดงานวิจัย และสร้างโปรดักต์ออกมาให้ได้ 

เขามองว่าปลายทางที่ยั่งยืนมาจากธุรกิจที่เลี้ยงตัวเองได้ และทำให้ฟู้ดแล็บนี้ได้ตั้งมั่นกับปณิธาน R&D ไปตลอดรอดฝั่ง 

“Future Food เป็นอีกหนึ่งความหวังของเกษตรกรครับ ตลาดในประเทศไทยยังน้อยมาก แต่หลายประเทศสนใจนำเข้า อย่างญี่ปุ่น เม็กซิโก ซึ่งเม็กซิโกเขาก็กินแมลง เห็นแมลงไทยก็กินได้ไม่เคอะเขิน แถมแมลงและสาหร่ายน้ำจืดยังตกอยู่ในกลุ่ม Super Food ซึ่งได้รับความนิยมในโลกตะวันตก หลายคนที่กินเขามองหาสารอาหาร ไฟเบอร์ทางเลือกให้ร่างกาย เขาก็สนใจ เราเลยอยากทำตลาดในเมืองนอกก่อน

“ประเทศไทยคงต้องใช้เวลาอีกพักใหญ่ เพราะของกินบ้านเราหลากหลายครับ พืชผักและของธรรมชาติมีเยอะ ไม่จำเป็นต้องกินแมลง ซึ่งก็เป็นเรื่องจริงนะ แต่เรามองว่าถ้ามันอร่อย ให้สารอาหาร ก็เป็นอีกทางเลือกที่น่าสนใจให้คนไทย” เชฟหนุ่มตบท้าย จากการชิมอาหารของหมาน้อย ขอยืนยันว่าผลงานรังสรรค์ของทีมงานทั้งสนุกและอร่อย จนน่าจับตามองทั้งอาหารและอนาคตของฟู้ดแล็บมาแรงแห่งภาคตะวันออกเฉียงเหนือ

Writers

ภัทรียา พัวพงศกร

บรรณาธิการและนักจัดทริปแห่ง The Cloud ที่สนใจตึกเก่า งานคราฟต์ กลิ่น และละครเวทีพอๆ กับการเดินทาง

จิรณรงค์ วงษ์สุนทร

Art Director และนักวาดภาพประกอบ สนใจเรียนรู้เรื่องราวเบื้องหน้าเบื้องหลังของอาหารกับกาแฟ รวบรวมทั้งร้านที่คิดว่าอร่อย และความรู้เรื่องอาหารไว้ที่เพจถนัดหมี และรวมร้านกาแฟที่ชอบไปไว้ใน IG : jiranarong2

Photographer

จิรณรงค์ วงษ์สุนทร

Art Director และนักวาดภาพประกอบ สนใจเรียนรู้เรื่องราวเบื้องหน้าเบื้องหลังของอาหารกับกาแฟ รวบรวมทั้งร้านที่คิดว่าอร่อย และความรู้เรื่องอาหารไว้ที่เพจถนัดหมี และรวมร้านกาแฟที่ชอบไปไว้ใน IG : jiranarong2

อ่านต่อ

Loading...

End of content

No more pages to load