ริมฝั่งโขงที่อำเภอธาตุพนม จังหวัดนครพนม มีเนินดินเล็กๆ ที่คนโบราณเรียกว่า “ภูกำพร้า” สูงจากพื้นดินเพียงราว 3 เมตร เตี้ยจนแทบไม่นับว่าเป็นเนิน
แต่บนเนินเตี้ยนั้น มีสิ่งก่อสร้างที่สูง 53.6 เมตร ตั้งอยู่มาไม่น้อยกว่า 1,500 ปี และเป็นที่เคารพสักการะของผู้คนสองฝั่งแม่น้ำโขงมาตลอดช่วงเวลานั้น
นั่นคือ พระธาตุพนม
ชื่อที่ยังเป็นปริศนา
ชื่อ “พนม” ที่อยู่ในชื่อพระธาตุนี้ยังคงเป็นคำถามที่ไม่มีคำตอบชัดเจน มีการสันนิษฐานว่าอาจเพี้ยนมาจากคำว่า “ฟูนัน” ซึ่งเป็นรัฐโบราณขนาดใหญ่ริมแม่น้ำโขงในยุคก่อนประวัติศาสตร์ แต่นั่นก็ยังเป็นแค่การคาดเดา
บางคนบอกว่า “พนม” แปลว่าเนินเขาในภาษาเขมร ซึ่งก็สอดคล้องกับที่ตั้งบนภูกำพร้านั้น แต่ก็ยังไม่ใช่ข้อสรุปที่ทุกคนยอมรับ
ความลึกลับเล็กๆ ของชื่อนั้นอาจเป็นส่วนหนึ่งของเสน่ห์ที่ทำให้พระธาตุองค์นี้ยังคงน่าสนใจอยู่เสมอ
พระธาตุพนม ตำนานอุรังคธาตุ เรื่องเล่าที่ข้ามพรมแดน
ประวัติของ พระธาตุพนม พบอยู่ใน ตำนานอุรังคธาตุ ซึ่งเชื่อกันว่าแต่งขึ้นในรัชสมัยของพระเจ้าสุริยวงศาธรรมิกราช กษัตริย์องค์สำคัญแห่งอาณาจักรล้านช้าง
ตำนานเล่าว่า สมัยหนึ่งในปัจฉิมโพธิกาล พระโคตมพุทธเจ้าพร้อมพระอานนท์เสด็จมาทางทิศตะวันออกโดยทางอากาศ และได้ทรงพยากรณ์ที่ตั้งเมืองต่างๆ ริมโขงไว้ รวมถึงพยากรณ์ว่าภูกำพร้าแห่งนี้จะเป็นที่บรรจุพระบรมสารีริกธาตุของพระองค์ในอนาคต
หลังพระพุทธเจ้าปรินิพพาน พระมหากัสสปะจึงได้นำพระบรมสารีริกธาตุส่วนไหปลาร้า — ที่เรียกว่า “อุรังคธาตุ” — มายังภูกำพร้า ในคราวนั้นพระยา 5 จากแคว้นต่างๆ โดยรอบเสด็จมาร่วมกันสร้าง “อูบมุง” (สิ่งก่อสร้างครอบ) เพื่อบรรจุพระบรมสารีริกธาตุพร้อมสิ่งของมีค่ามากมาย
ผู้คนในแถบลุ่มน้ำโขงจึงเชื่อกันว่า พระธาตุพนมคือที่บรรจุพระอุรังคธาตุ — ไม่ใช่แค่เถ้ากระดูก แต่คือส่วนที่มีนัยสำคัญที่สุดของพระพุทธเจ้า
อายุที่ยาวนานกว่าที่คิด
จากหลักฐานการขุดค้นทางโบราณคดี พระธาตุพนมสร้างขึ้นในราว พ.ศ. 1200-1400 ซึ่งหมายความว่าองค์พระธาตุมีอายุไม่น้อยกว่า 1,500 ปี
แต่ที่ตั้งของภูกำพร้าแห่งนี้เป็นศูนย์รวมของกลุ่มชนเผ่าพันธุ์ต่างๆ มาก่อนหน้านั้นนานมากแล้ว เพราะอยู่ในชัยภูมิที่เป็นศูนย์กลางของทางคมนาคม ริมลำน้ำโขงที่เป็นเส้นทางหลักของภูมิภาค
ตลอดประวัติศาสตร์ที่ยาวนาน พระธาตุพนมได้รับการบูรณะหลายครั้ง ครั้งสำคัญในปี พ.ศ. 2157 และ 2223-2225 ที่ทำให้ได้รูปแบบที่นิยมในอีสานในยุคต่อมา และในปี 2233 พระครูโพนเสม็ด (ญาคูขี้หอม) ได้ปฏิสังขรณ์ให้สูงขึ้นอีก
วันที่พระธาตุพนมล้มลง
วันที่ 11 สิงหาคม พ.ศ. 2518 เวลา 19.38 น.
วันนั้นมีฝนตกพายุพัดแรงติดต่อกันมาหลายวัน ประกอบกับความเก่าแก่ขององค์พระธาตุที่สะสมมาหลายร้อยปี — พระธาตุพนมจึงได้ล้มทลายลงมาทั้งองค์
ข่าวนี้สะเทือนใจผู้คนทั้งสองฝั่งโขง ทั้งไทยและลาว ทั้งชาวอีสานที่อยู่ห่างไกลและชาวบ้านที่อยู่ใกล้ชิด ประชาชนทั้งประเทศร่วมบริจาคทุนทรัพย์และรัฐบาลดำเนินการก่อสร้างองค์พระธาตุขึ้นใหม่ตามแบบเดิม จนแล้วเสร็จในวันที่ 23 มีนาคม พ.ศ. 2522
องค์พระธาตุที่เห็นอยู่ทุกวันนี้จึงเป็นองค์ที่สร้างขึ้นใหม่ แต่ยังคงรูปแบบเดิมไว้อย่างครบถ้วน — เป็นเจดีย์ทรงสี่เหลี่ยมจตุรัสก่อด้วยอิฐ มีลวดลายสลักลงบนแผ่นอิฐ ฐานกว้างด้านละ 12.33 เมตร สูง 53.60 เมตร บนยอดมีฉัตรทองคำหนัก 110 กิโลกรัม ประดับพลอยงดงาม
พระธาตุแม่แบบ เมื่อต้นแบบกระจายไปทั่ว
สิ่งที่ทำให้พระธาตุพนมมีความสำคัญเกินกว่าแค่ปูชนียสถานประจำจังหวัดคือการที่มันกลายเป็น ต้นแบบเจดีย์ ที่แพร่กระจายไปทั่วภาคอีสานและไกลออกไปกว่านั้น
พระธาตุเรณูที่วัดพระธาตุเรณูใกล้ๆ กันนั้น จำลองมาจากพระธาตุพนมองค์เดิม (ก่อนการบูรณะในปี 2483) แต่มีขนาดเล็กกว่า
แม้แต่ในยุคปัจจุบัน เราก็ยังเห็นพระธาตุเจดีย์ที่สร้างขึ้นใหม่หลายองค์ที่มีต้นแบบมาจากพระธาตุพนม บ้างเป็นเจดีย์ภายในวัด บ้างเป็นเจดีย์บรรจุอัฐิของพระภิกษุสำคัญ หรือแม้แต่ชาวบ้านที่เป็นชาวลาวหรือชาวไทยอีสานที่เลือกบรรจุอัฐิของคนตายไว้ในพระธาตุพนมจำลองขนาดเล็ก
รูปแบบสถาปัตยกรรมของพระธาตุพนมจึงไม่ใช่แค่มรดกของอำเภอธาตุพนม แต่เป็นมรดกทางสายตาของผู้คนทั้งภูมิภาค
ความเชื่อที่ข้ามชาติพันธุ์
พระธาตุพนมเป็นพระธาตุที่ไม่ได้เป็นของใครคนใดคนหนึ่ง แต่เป็นของผู้คนหลายกลุ่มพร้อมกัน
สำหรับชาวไทยอีสาน พระธาตุพนมคือพระธาตุประจำวันเกิดของผู้เกิดวันอาทิตย์ และเป็นพระธาตุประจำปีเกิดของผู้เกิดปีวอก (ปีลิง) มีความเชื่อว่าถ้าใครได้มานมัสการครบ 7 ครั้ง จะถือว่าเป็น “ลูกพระธาตุ” เป็นสิริมงคลแก่ชีวิต และจะมีความเจริญรุ่งเรือง
สำหรับชาวลาวทั้งสองฝั่งโขง พระธาตุพนมคือศูนย์รวมจิตใจที่ข้ามพรมแดนรัฐชาติสมัยใหม่ไปได้โดยสิ้นเชิง แม้แม่น้ำโขงจะเป็นเส้นกั้นระหว่างสองประเทศ แต่ศรัทธาที่มีต่อพระธาตุพนมไม่เคยถูกแม่น้ำนั้นกั้นไว้
เรื่องเล่าเกี่ยวกับพญานาคก็เป็นส่วนหนึ่งของความเชื่อที่ฝังรากลึกในพื้นที่นี้ เนื่องจากวัดพระธาตุพนมตั้งอยู่ริมแม่น้ำโขง จึงปรากฏเรื่องราวเกี่ยวกับพญานาคทั้ง 7 ตนที่มาให้ความเคารพและดูแลพระธาตุพนม ทางวัดจัดพิธีรำลึกถึงพญานาคในวันขึ้น 5 ค่ำ เดือน 11 ของทุกปี
งานนมัสการพระธาตุพนม ประเพณีที่ยิ่งใหญ่ที่สุดแห่งอีสาน
ทุกปีเมื่อถึงวันขึ้น 8 ค่ำ เดือน 3 ผู้คนจากทั่วสารทิศเริ่มทยอยเดินทางมาที่อำเภอธาตุพนม
งานนมัสการ พระธาตุพนม กินเวลา 9 วัน 9 คืน ตั้งแต่วันขึ้น 8 ค่ำจนถึงแรม 1 ค่ำ เดือน 3 เป็นประจำทุกปี งานประกอบด้วยพิธีกรรมทางศาสนา การแห่กองบุญรอบองค์พระธาตุ พิธีอัญเชิญพระอุปคุตจากริมแม่น้ำโขง การเวียนเทียน การรำบูชาพระธาตุ การละเล่นพื้นเมือง และมหรสพสมโภช
ถ้าเคยอยู่ในอำเภอธาตุพนมช่วงงานนมัสการ คุณจะรู้สึกถึงพลังของศรัทธาที่ยากอธิบาย — ผู้คนที่เดินทางมาด้วยความตั้งใจ คนสูงอายุที่ลงทุนนั่งรถมาหลายชั่วโมงเพื่อแค่ได้เวียนเทียนรอบองค์พระธาตุ ครอบครัวที่ปูเสื่อนั่งพักค้างคืนในลานวัดเพราะที่พักรับไม่ไหว
งานนี้คือภาพรวมของสิ่งที่คำว่า “ศรัทธา” หมายถึงในสังคมอีสาน
หน้าตาขององค์พระธาตุวันนี้
ถ้าไปยืนมองพระธาตุพนมในวันธรรมดาที่ไม่มีงาน ก่อนที่นักท่องเที่ยวจะเริ่มหลั่งไหลมา ภาพที่เห็นคือเจดีย์สีขาวกลมกลืนกับท้องฟ้าสีฟ้าของอีสาน มีกำแพงล้อมองค์พระธาตุ 4 ชั้น ภายในบริเวณมีบึงขนาดใหญ่เรียกว่า “บึงธาตุพนม” ที่เชื่อกันว่าเป็นลำน้ำโขงเก่าที่เปลี่ยนทางเดิน
โบราณวัตถุรอบๆ องค์พระธาตุเป็นของที่มีมาแต่ครั้งสมัยศรีโคตบูรถึงล้านช้างและสมัยอยุธยา มีหลักศิลาและเสมาหินปักอยู่ตามทิศต่างๆ และยังมีธาตุบรรจุอัฐิเจ้าราชครูหลวงโพนสะเม็ก รวมถึงสิ่งสำคัญทางประวัติศาสตร์อีกหลายอย่างกระจายอยู่ในบริเวณวัด
วัดพระธาตุพนมวรมหาวิหารได้รับการยกฐานะเป็นพระอารามหลวงชั้นเอก ชนิดวรมหาวิหาร ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2485
เดินทางไปและสิ่งที่ควรรู้
พระธาตุพนม ตั้งอยู่ที่ถนนชยางกูร ตำบลธาตุพนม อำเภอธาตุพนม จังหวัดนครพนม ริมฝั่งแม่น้ำโขง ห่างจากตัวเมืองนครพนมประมาณ 52 กิโลเมตร
จากกรุงเทพฯ ใช้เวลาขับรถประมาณ 7-8 ชั่วโมง หรือนั่งเครื่องบินไปนครพนม แล้วต่อรถไปธาตุพนม บรรยากาศของถนนชยางกูรริมโขงก็เป็นส่วนหนึ่งของประสบการณ์ที่คุ้มค่า เพราะสองข้างทางมีทั้งวิวแม่น้ำโขงและวัดวาอารามหลายแห่งที่น่าแวะ
ถ้าวางแผนมาช่วงงานนมัสการพระธาตุพนม ควรจองที่พักล่วงหน้านานๆ เพราะที่พักในอำเภอธาตุพนมมีจำนวนจำกัดและเต็มเร็วมากในช่วงนั้น
แต่ถ้ามาวันธรรมดา นอกงาน — บางทีนั่นคือประสบการณ์ที่ดีที่สุด เพราะคุณจะได้ยืนอยู่กับองค์พระธาตุพนมโดยไม่มีฝูงชนรอบข้าง ได้ยินเสียงลมและเสียงน้ำจากบึงธาตุพนม และรู้สึกถึงความเงียบที่มีน้ำหนักของสถานที่ที่คนเคารพมาหลายร้อยปี
ก่อนจบ สิ่งที่ยืนอยู่นานกว่าอาณาจักร
พระธาตุพนม ผ่านมาหลายยุคสมัย ผ่านการล่มสลายของอาณาจักรศรีโคตบูรณ์ การขึ้นและล่มของอาณาจักรล้านช้าง การเปลี่ยนแปลงพรมแดนในยุคอาณานิคม และแม้แต่การล้มทลายของตัวเองในปี 2518
แต่มันยังอยู่ที่นั่น บนภูกำพร้าเตี้ยๆ ริมแม่น้ำโขง
บางทีนั่นคือสิ่งที่พระธาตุพนมสอน ว่าสิ่งที่ยืนนานไม่ใช่กำแพงหิน แต่คือศรัทธาของผู้คนที่ส่งต่อกันมาจากรุ่นสู่รุ่น และไม่มีพายุลูกไหนในโลกที่พัดสิ่งนั้นทลายลงได้
วัดพระธาตุพนมวรมหาวิหาร | ถนนชยางกูร ตำบลธาตุพนม อำเภอธาตุพนม จังหวัดนครพนม | งานนมัสการพระธาตุพนมจัดทุกปีในวันขึ้น 8 ค่ำ – แรม 1 ค่ำ เดือน 3 (9 วัน 9 คืน)
