มีถนนสายหนึ่งในกรุงเทพฯ ที่คนรุ่นเราเดินผ่านทุกวัน แต่ไม่รู้ว่าตัวเองกำลังเดินบนพื้นที่ประวัติศาสตร์ที่เก่าแก่ที่สุดของเมือง ถนนที่เคยเป็นทั้งตลาด สถานบันเทิง โรงหนัง และจุดนัดพบของคนทุกชาติทุกภาษา — นั่นคือ ถนนเจริญกรุง และยามราตรีบนถนนเส้นนี้มีเรื่องเล่าที่ไม่มีในหนังสือเรียน
ก่อนจะมีเจริญกรุง : ม้าพาคนมาขอถนน
พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 จึงทรงมีพระราชดำริให้ตัดถนนอย่างตะวันตกขึ้นเป็นครั้งแรกในปี 2404 การก่อสร้างครั้งนั้นใช้งบประมาณทั้งสิ้น 19,700 บาท ในเบื้องแรกผู้คนต่างเรียกถนนสายนี้ว่าถนนใหม่ ชาวตะวันตกพากันเรียกว่า New Road เช่นเดียวกับชาวจีนที่เรียกว่า ซินพะโล้ว ที่แปลว่าถนนตัดใหม่ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพระราชนามถนนนี้อย่างเป็นทางการว่า ‘ถนนเจริญกรุง’
แรงผลักดันส่วนหนึ่งมาจากชาวตะวันตกในย่านบางรักที่ต้องการถนนสำหรับขี่ม้า — เพราะชีวิตของพวกเขาไม่ได้หยุดอยู่แค่ในเรือหรือบ้านพัก การมีถนนคือการมีอิสระ และนั่นคือจุดเริ่มต้นของสิ่งที่เปลี่ยนกรุงเทพฯ ไปตลอดกาล
ถนนเจริญกรุงสมัยแรกสร้างมีขนาดกว้าง 4 วา ส.พลายน้อยบันทึกไว้อย่างน่าสนใจว่า “ผู้คนในสมัยนั้นใครเห็นก็ว่ากว้างมาก” แต่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงชี้แจงไว้ว่า “ถ้าจะทำแต่แคบๆ พอคนเดินก็จะดี แต่ซึ่งทำใหญ่ไว้นี้ก็เผื่อไว้ว่าเมื่อนานไปภายน่าบ้านเมืองสมบูรณ์ทีผู้คนมากมายขึ้น รถแลม้าแลคนเดิน จะได้คล่องแคล่ว”
พระองค์มองไกลกว่าคนในยุคนั้นหลายสิบปี และพิสูจน์แล้วว่าถูก
รถราง ไฟฟ้า และชีวิตราตรี : เมืองเริ่มไม่หลับ
สิ่งที่เปลี่ยนกรุงเทพฯ ยามราตรีจากเมืองที่ดับมืดหลังค่ำสู่เมืองที่มีชีวิตตลอดคืนคือสองสิ่ง — ไฟฟ้าและรถราง
ถนนเจริญกรุงช่วงที่ไม่ไกลจากอาคารไปรษณีย์กลาง เป็นเส้นทางการเดินเที่ยวเล่นยามราตรีของชาวกรุง ย่านนี้ถือเป็นย่านช้อปปิ้งย่านแรกๆ ของบางกอก ทั้งยังเป็นศูนย์กลางทางวัฒนธรรมที่หลากหลายของชุมชนนานาชาติที่พำนักอาศัยหรือประกอบกิจการในย่านบางรัก
รถรางสายแรกของกรุงเทพฯ เปิดให้บริการในปี 2431 วิ่งเส้นทางถนนเจริญกรุงเชื่อมพระนครกับประตูน้ำ และนั่นคือจุดที่ชีวิตกลางคืนของกรุงเทพฯเปลี่ยนไปอย่างสิ้นเชิง เพราะเมื่อคนสามารถเดินทางได้หลังพระอาทิตย์ตก พวกเขาก็เริ่มออกมาใช้ชีวิตนอกบ้านในตอนกลางคืน
โรงหนัง ร้านอาหาร และวัฒนธรรม “กินข้าวนอกบ้าน” ที่เริ่มจากเจริญกรุง
วัฒนธรรมการออกไปกินข้าวเย็นนอกบ้าน ดูหนัง และพักผ่อนยามค่ำที่คนไทยทำกันทุกวันนี้ — มีจุดกำเนิดบนถนนเจริญกรุงนี้เอง
เคยสงสัยไหมว่าคนสมัยก่อนใช้ชีวิตกลางคืนกันอย่างไร วัฒนธรรมการออกไปกินข้าวเย็นนอกบ้านมาจากไหน แล้วทำไมหนังถึงต้องฉายตอนกลางคืน?
ก่อนที่สยามพารากอนจะมีโรงหนัง ก่อนที่สุขุมวิทจะมีร้านอาหารสองฝั่งถนนถนนเจริญกรุงคือที่แรกที่คนกรุงเทพฯ ออกมาใช้ชีวิตยามค่ำ ร้านน้ำชาจีน ร้านอาหารตะวันตก และโรงละครที่ฉายหนังต่างประเทศตั้งอยู่ในย่านนี้ตั้งแต่ต้นศตวรรษที่ 20
ย่านเจริญกรุงมีสภาพสังคมเป็น “เบ้าหลอมของวัฒนธรรม” ที่ผู้คนจากทั่วทุกสารทิศสามารถอยู่ร่วมกันได้อย่างลงตัว โต๊ะเดียวกันอาจมีนักธุรกิจชาวเดนมาร์ก พ่อค้าจีน และทหารสยามนั่งกินข้าวร่วมกัน — นั่นคือสิ่งที่กรุงเทพฯ ราตรีบนถนนเจริญกรุงสร้างขึ้น
แสงไฟ กลิ่นอาหาร และเส้นทางที่ยังมีชีวิต
วันนี้ถนนเจริญกรุงยังคงมีชีวิต แต่เป็นชีวิตในแบบใหม่ที่ซ้อนทับบนความเก่า ร้านกาแฟในตึกแถวอายุร้อยปี แกลเลอรีในอาคารที่เคยเป็นโกดัง และBangkok Design Weekที่เลือกใช้ย่านนี้เป็นเวทีหลักทุกปี บอกว่าความคิดสร้างสรรค์ไม่ได้ต้องการพื้นที่ใหม่เสมอไป — บางครั้งพื้นที่เก่าที่มีเรื่องราวคือแรงบันดาลใจที่ดีที่สุด
นับว่าถนนเจริญกรุงเป็นการวางรากฐานให้กับความเจริญของกรุงโดยแท้ และยังเป็นแบบอย่างให้กับถนนสายอื่นๆ สมัยต่อๆ มา
ครั้งหน้าที่คุณเดินผ่านเจริญกรุงในตอนค่ำ ลองนึกภาพว่าคนรุ่นปู่ย่าตาทวดเคยเดินเส้นเดียวกันนี้ มองแสงไฟฟ้าที่เพิ่งติดตั้งใหม่ด้วยความตื่นตาเหมือนเด็กเห็นของเล่นชิ้นใหม่ และรู้สึกว่าชีวิตกำลังจะเปลี่ยนไปตลอดกาล — เพราะมันเปลี่ยนจริงๆ
