ก่อนที่จะมีหลอดสีสำเร็จรูป ก่อนที่จะมีสีเคมีในห้องแล็บ — ผู้คนในผืนดินที่เราเรียกว่าประเทศไทยได้เรียนรู้ว่าพืชทุกต้นรอบตัวนั้น ล้วนซ่อน สีจากธรรมชาติ ไว้ในใบ เปลือก ราก และผล
สีจากธรรมชาติ คืออะไร
สีจากธรรมชาติ หรือ Thai Natural Dyes คือสีย้อมที่ได้จากวัสดุที่มีในธรรมชาติ ทั้งจากพืช สัตว์ และแร่ธาตุ โดยนำส่วนต่างๆ ของพืช เช่น เปลือกไม้ ใบไม้ ลูกไม้ และรากไม้ มาสกัดเป็นสีย้อมผ่านกรรมวิธีที่สืบทอดกันมาหลายร้อยปี
การย้อมสีธรรมชาติ เป็นสีย้อมที่ถูกคิดค้นด้วยภูมิปัญญาชาวบ้าน ซึ่งจะให้สีได้หลายเฉดสีขึ้นกับชนิดของพืชที่ใช้ และสิ่งที่น่าทึ่งที่สุดของ สีจากธรรมชาติ คือไม่มีสีสองสีที่เหมือนกันทุกประการ เพราะปัจจัยของฤดูกาล วิธีย้อม อายุของต้นไม้ และอื่นๆ จะทำให้ได้สีที่มีความแตกต่างกัน
ผลิตภัณฑ์ผ้าย้อมสีธรรมชาติ จะมีสีที่งดงาม กลมกลืน ไม่ฉูดฉาด และมีเสน่ห์อันท้าทายจากเรื่องราวของสีสัน กรรมวิธีการย้อม และความเชื่อมั่นอันเป็นเอกลักษณ์ที่ไม่สามารถลอกเลียนแบบได้ การย้อมสีธรรมชาติ จึงเป็นศิลปะอันประณีต และบอกเล่าเป็นตำนานของผ้าถ่ายทอดกันไปในกาลข้างหน้า
แหล่งที่มาของสีจากธรรมชาติ พืชไทยทุกต้นมีสีซ่อนอยู่
สีจากธรรมชาติในประเทศไทยมีความหลากหลายอย่างน่าทึ่ง แต่ละสีมาจากพืชที่แตกต่างกัน และบางชนิดก็เป็นพืชที่เราพบเห็นในชีวิตประจำวัน
สีครามธรรมชาติ — สีน้ำเงินจากต้นคราม
สีครามธรรมชาติ ได้จากต้นคราม หรือต้นฮ่อม โดยใช้รากและใบของต้นครามผสมกับปูนขาวและน้ำ คราม (Indigo) คือสีจากธรรมชาติที่โด่งดังที่สุดในโลก ในไทยพบการใช้ย้อมผ้าฝ้ายและผ้าไหมในภาคเหนือและภาคอีสานมาช้านาน สีน้ำเงินลึกและสีฟ้าอ่อนที่เห็นในผ้าทอพื้นเมืองหลายชนิดล้วนมาจากคราม
สีแดงจากครั่งและรากยอ
สีแดงในงานย้อมสีธรรมชาติของไทยมาจากสองแหล่งหลัก คือ ครั่ง (สัตว์ชนิดหนึ่งที่อาศัยบนต้นไม้) ซึ่งเมื่อนำรังมาสกัดสีจากพืชจะได้สีชมพูถึงสีแดงเข้ม และรากยอที่ให้สีแดง-ส้ม สีแดงจากครั่งถูกใช้ย้อมผ้าไหมมาตั้งแต่โบราณ โดยเฉพาะในงานผ้าไหมภาคอีสาน
สีเหลืองทองจากขมิ้นและแก่นขนุน
ขมิ้นชันคือพืชที่คนไทยรู้จักดีในฐานะเครื่องเทศและยาสมุนไพร แต่ยังเป็นแหล่งสีจากธรรมชาติสีเหลืองทองที่สวยงาม นอกจากนี้แก่นขนุนยังให้สีเหลืองสดที่นิยมใช้ย้อมผ้าจีวรพระในหลายภูมิภาค และแก่นไม้แกแลก็ให้สีเหลืองทอง เหลืองเข้ม และเหลืองเขียวที่หลากหลาย
สีดำจากเปลือกไม้สมอ
สีดำที่ได้จากสีจากธรรมชาติในไทยมักมาจากเปลือกสมอไทย หรือเปลือกไม้บางชนิดที่มีแทนนินสูง ผสมกับสารช่วยติดสีอย่างน้ำสนิม กระบวนการนี้ซับซ้อนกว่าสีอื่น แต่ให้สีดำที่แข็งแกร่งและมีความลึก
สีน้ำตาลจากเปลือกไม้และใบไม้
สีน้ำตาลหลายเฉดได้จากเปลือกและแก่นไม้ต่างๆ รวมถึงใบมะม่วงและเปลือกมะพร้าว ซึ่งเป็นวัสดุที่หาได้ง่ายในครัวเรือนไทย
วิธีทำสีจากธรรมชาติ ศิลปะที่ต้องใช้ความอดทน
กระบวนการทำสีจากธรรมชาติและย้อมสีธรรมชาตินั้นไม่ได้ซับซ้อนในหลักการ แต่ต้องการความเข้าใจและความอดทน
ขั้นตอนหลักเริ่มจากการเตรียมพืชโดยสับหรือบดส่วนที่ต้องการให้ได้ขนาดพอเหมาะ จากนั้นนำไปต้มในน้ำจนน้ำมีสีเข้มข้น กรองเอาส่วนพืชออกให้เหลือแต่น้ำสี ก่อนนำผ้าที่ผ่านการ “mordanting” หรือการใช้สารช่วยติดสีอย่างสารส้ม น้ำสนิม หรือน้ำปูนใส ลงย้อมในน้ำสีที่เตรียมไว้
ตัวช่วยติดสี (Mordant) คือหัวใจที่ทำให้ผ้าย้อมสีธรรมชาติติดทนและยังส่งผลต่อเฉดสีด้วย สารส้มมักให้สีสดกว่า น้ำสนิมมักทำให้สีเข้มขึ้นหรือเปลี่ยนเฉดไปในทิศทางเข้ม ส่วนน้ำปูนขาวมักใช้กับคราม
ผ้ามัดย้อมสีธรรมชาติ ประยุกต์ใช้ในชีวิตปัจจุบัน
ผ้ามัดย้อมคือรูปแบบการนำสีจากธรรมชาติมาประยุกต์ใช้ที่ได้รับความนิยมในยุคปัจจุบัน โดยนำเทคนิคการมัดผ้าด้วยเชือก ยางวง หรืออุปกรณ์ต่างๆ มาสร้างลวดลายก่อนการย้อม
ดอกดาวเรือง แก่นฝาง ใบมะม่วง และเปลือกมะพร้าว เป็นวัสดุที่นิยมนำมาทำสีจากธรรมชาติสำหรับผ้ามัดย้อม เพราะหาได้ง่ายและให้สีที่สวยงาม
ทำไมสีจากธรรมชาติถึงสำคัญในยุคนี้
ในยุคที่โลกกำลังตระหนักถึงผลกระทบของอุตสาหกรรมสีเคมีต่อสิ่งแวดล้อม สีจากธรรมชาติ กลับมาได้รับความสนใจอย่างจริงจัง
Thai Natural Dyes ไม่เพียงแต่เป็นทางเลือกที่เป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อมมากกว่า แต่ยังรักษาและส่งต่อภูมิปัญญาของบรรพบุรุษที่ใช้เวลาหลายร้อยปีค้นพบว่าพืชแต่ละชนิดมีสีที่ต่างกัน และกรรมวิธีใดที่ดึงสีนั้นออกมาได้ดีที่สุด
สีที่ออกมาจากย้อมสีธรรมชาติแต่ละครั้งจะไม่เหมือนกันทุกประการ และนั่นคือเสน่ห์ที่สีเคมีไม่มีวันให้ได้
“สีจากธรรมชาติ ไม่ใช่แค่สี มันคือบันทึกของทุกฤดูกาล ทุกดินฟ้าอากาศ และทุกมือที่เคยสัมผัสต้นไม้ต้นนั้น — บันทึกที่ฝังลงในเนื้อผ้าและพาความหมายนั้นไปกับทุกคนที่สวมใส่”
