ทุกเมษายน เมื่อถนนสายหลักในย่างกุ้งและมัณฑะเลย์เต็มไปด้วยคนแน่นขนัด เสียงดนตรีดังลั่น และน้ำสาดจากทุกทิศทาง นั่นคือสัญญาณว่า ดะจาน มาถึงแล้ว
และในปีที่ผ่านมา แม้สถานการณ์ในพม่าจะไม่ได้ปกติ แต่ ดะจาน ก็ยังคงเกิดขึ้นในหัวใจของผู้คน เพราะบางประเพณีนั้นยิ่งใหญ่กว่าโครงสร้างทางการเมืองที่ล้อมรอบมัน
ดะจาน คืออะไร และทำไมชื่อถึงคล้ายสงกรานต์
ไทยเราเรียก ‘สงกรานต์’ ลาวเรียก ‘สงกาน’ แบบไม่กระดกลิ้น ส่วนพม่าเรียก ‘ดะจาน’ (Thingyan) ซึ่งคงเพี้ยนมาจากภาษาสันสฤตหรือบาลีคำเดียวกัน โดยรากศัพท์ของคำเหล่านี้คือ ‘สํกฺรานฺติ’ มีความหมายว่า การเปลี่ยนผ่าน ในที่นี้ก็คือการเปลี่ยนผ่านจากปีเก่าเข้าสู่ปีใหม่
“การเปลี่ยนผ่าน” คือความหมายร่วมที่ทุกชาติในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ใช้เฉลิมฉลองช่วงเวลาเดียวกัน เมื่อดวงอาทิตย์เคลื่อนจากราศีมีนสู่ราศีเมษ เป็นสัญลักษณ์ว่าปีเก่าสิ้นสุดและปีใหม่เริ่มต้น
ดะจาน มาจากคำภาษาสันสกฤตว่า สํกฺรานฺติ หมายถึง “การเคลื่อนย้าย [ของดวงอาทิตย์จากราศีมีนสู่ราศีเมษ] เป็นวัฒนธรรมของชาวพม่าแต่โบราณและถือเป็นวันขึ้นปีใหม่ โดยทั่วไปแล้วจะเริ่มตั้งแต่วันที่ 12 เมษายน ถึง 16 เมษายน ช่วงนี้จะเป็นการเล่นสาดน้ำต้อนรับปีใหม่ และในวันที่ 17 เมษายน ถือเป็นวันขึ้นปีใหม่
จากน้ำในขันเงินสู่น้ำจากปืนฉีด
หนึ่งในเรื่องที่น่าสนใจที่สุดของ ดะจาน คือการเปลี่ยนแปลงจากพิธีกรรมเฉพาะชนชั้นสู่เทศกาลมวลชน
ในสมัยก่อนมีเพียงการประพรมน้ำในขันเงินเท่านั้น แต่ต่อมาได้เริ่มมีการสาดน้ำ เล่นน้ำตลอดทั้ง 5 วันก่อนวันขึ้นปีใหม่ อีกทั้งยังถือเป็นเทศกาลอันเป็นมงคล มีการทำบุญ ถือศีล สรงน้ำพระพุทธรูป สรงน้ำพระเจดีย์
การเปลี่ยนผ่านจาก “ขันเงิน” ในราชสำนักสู่ “ปืนฉีดน้ำ” บนถนนสาธารณะนั้น ไม่ใช่แค่เรื่องของอุปกรณ์ แต่คือการเปลี่ยนแปลงทางสังคมที่ ดะจาน เป็นพยาน พิธีกรรมที่เคยสงวนไว้สำหรับราชสำนักค่อยๆ ซึมลงสู่ถนน และในที่สุดก็กลายเป็นสิ่งที่ทุกคนในสังคมเข้าถึงได้เท่าเทียมกัน ชั่วโมงแห่งการสาดน้ำคือช่วงเวลาที่ชนชั้นไม่มีความหมาย
200 ปีที่แล้ว ฝรั่งบันทึกไว้ว่าอะไร
หลักฐานอยู่ในบันทึกชาวต่างชาติที่มีโอกาสสัมผัสประสบการณ์ดังกล่าวด้วยตนเอง ทำให้รู้ว่าบรรยากาศสงกรานต์พม่า หรือ ดะจาน (Thingyan) คล้ายคลึงกับบ้านเราไม่น้อย
บันทึกชาวอังกฤษที่เข้ามาในพม่าช่วงยุคอาณานิคม บรรยายบรรยากาศของ ดะจาน ไว้อย่างน่าทึ่ง พวกเขาต่างตะลึงในความมีชีวิตชีวาของเทศกาล ที่คนทุกชนชั้นออกมาสาดน้ำกันบนถนนอย่างเท่าเทียม ไม่มีใครได้รับการยกเว้น แม้แต่ชาวยุโรปที่ไม่รู้จะก็โดนสาดเช่นกัน
ประเพณีที่ทำพร้อมกัน ไม่ใช่แค่การสาดน้ำ
ชาวพม่าถือว่าช่วงเวลานี้เป็นวันมงคล จึงนิยมเข้าวัดรักษาศีล ช่วยกวาดลานวัดและลานเจดีย์ สรงน้ำพระพุทธและเจดีย์ รดน้ำดำหัวพ่อ แม่ ปู่ ย่า ตา ยาย ตลอดจนครูบาอาจารย์ และสระผมให้ผู้เฒ่าผู้แก่ด้วยน้ำส้มป่อย งดการฆ่าสัตว์ตัดชีวิต บ้างสร้างกุศลด้วยการปล่อยวัว ควาย และปลา
การมองว่า ดะจาน คือแค่เทศกาลสาดน้ำ จึงคือการมองเห็นแค่ส่วนหนึ่งของภาพทั้งหมด ใต้ความสนุกสนานนั้นมีชั้นของความหมายทางพุทธศาสนา ความกตัญญูต่อผู้อาวุโส และความเชื่อในการชำระล้างสิ่งเก่าเพื่อต้อนรับสิ่งใหม่ที่ดีกว่า ไม่แตกต่างจากสงกรานต์ในไทยเลย
มัณฑะเลย์ ศูนย์กลางดะจานที่ใหญ่ที่สุด
เมืองมัณฑะเลย์ อดีตเมืองหลวงของประเทศพม่า เป็นเสมือนศูนย์กลางการเล่นสงกรานต์หรือที่ชาวพม่าเรียกว่า “ธินจัน” (Thingyan) งานจะจัดขึ้นในช่วงวันที่ 13-17 เมษายนของทุกปี บริเวณรอบๆ พระราชวังเก่า ในช่วงเทศกาล ชาวพม่าจะเล่นสาดน้ำกันอย่างสนุกสนานตลอด 5 วัน รวมถึงมีกิจกรรมอื่นๆ เช่น การรดน้ำดำหัวผู้อาวุโส การสงน้ำพระพุทธรูปและพระเจดีย์
มัณฑะเลย์คือเมืองที่ ดะจาน มีบรรยากาศเข้มข้นที่สุด เพราะมันคืออดีตเมืองหลวงที่ยังคงกลิ่นอาย
ราชวงศ์และวัฒนธรรมดั้งเดิมไว้มากที่สุด การเล่นน้ำรอบพระราชวังเก่าของมัณฑะเลย์คือประสบการณ์ที่ผสมระหว่างประวัติศาสตร์ เสียงดนตรี และน้ำที่สาดออกมาไม่หยุดหย่อน
แสงสีเสียง และ Pandal แท่นสาดน้ำอันเป็นเอกลักษณ์
สิ่งที่ทำให้ ดะจาน ต่างจากสงกรานต์ไทยในแง่ภาพที่เห็น คือ “Pandal” หรือโครงสร้างชั่วคราวขนาดใหญ่ที่ถูกสร้างขึ้นตามถนนสายหลัก
Pandal คือแท่นที่ตั้งสูงขึ้น มีระบบฉีดน้ำที่สามารถสาดน้ำลงมายังผู้คนที่ขับรถหรือเดินผ่านไปมาได้ในวงกว้าง เสียงดนตรีดังตลอดเวลา และบางแห่งมีการแสดงสดบนเวทีด้วย ทำให้ ดะจาน ในเมืองใหญ่รู้สึกเหมือนเทศกาลดนตรีและเทศกาลสาดน้ำที่ผสมกันอยู่ในที่เดียว
ดะจาน ในยุคที่พม่าเผชิญความขัดแย้ง
ในหลายปีที่ผ่านมา พม่าอยู่ท่ามกลางความไม่แน่นอนทางการเมือง และ ดะจาน ก็ถูกกระทบด้วย บางปีมีการงดฉลองอย่างเป็นทางการ บางปีมีเพียงการทำบุญในวัดและการรดน้ำผู้อาวุโสในครอบครัวอย่างเงียบๆ
แต่ความหมายของ ดะจาน ไม่ได้ขึ้นอยู่กับว่ารัฐบาลอนุญาตให้จัดหรือเปล่า มันขึ้นอยู่กับว่าผู้คนยังเชื่อในการเปลี่ยนผ่านสู่สิ่งที่ดีกว่าหรือไม่ และคำตอบของคนพม่าจำนวนมากก็ยังคงเป็น “ใช่” ทุกปีเมษายน
