ในย่านที่ราคาที่ดินวัดกันเป็นตารางวาละหลายแสน มีพื้นที่แห่งหนึ่งขนาด 250 ตารางวาที่เจ้าของเลือกไม่ขาย ไม่สร้างคอนโด ไม่ทำกำไร แต่มอบให้เป็นสวนครูองุ่น สวนสาธารณะที่เปิดให้ทุกคนเข้ามาฟรี
สวนครูองุ่น คือที่ไหน และทำไมถึงพิเศษ
สวนครูองุ่น เป็นพื้นที่สีเขียวขนาด 250 ตารางวา ตั้งอยู่ย่านทองหล่อ กรุงเทพมหานคร ซึ่งเป็นพื้นที่ที่มูลค่าที่ดินสูงลิบลิ่วกว่า 500 ล้านบาท แต่พื้นที่แห่งนี้ไม่ได้ถูกพัฒนาเป็นโครงการอสังหาริมทรัพย์หรือศูนย์การค้า กลับกันมันถูกเปิดให้เป็นพื้นที่สาธารณะสำหรับทุกคน
แม้อาจไม่ใช่พื้นที่ใหญ่โต แต่สำหรับพื้นที่ในย่านทองหล่อ แน่นอนว่ามีมูลค่าสูงลิบลับ ความพิเศษของสวนครูองุ่นจึงไม่ใช่แค่ขนาดหรือความสวยงาม แต่คือนิยามของคำว่า “คุณค่า” ที่แตกต่างจากโลกของการพัฒนาอสังหาริมทรัพย์โดยสิ้นเชิง
ครูองุ่น มาลิก คนที่ให้ก่อนจะจากไป
เพื่อเข้าใจสวนครูองุ่นต้องรู้จัก “ครูองุ่น มาลิก” เจ้าของที่ดินและเจตนารมณ์ที่อยู่เบื้องหลัง
ครูองุ่น มาลิก คือครูสอนภาษาอังกฤษและจิตวิทยา ผู้ใจบุญที่มักใช้พื้นที่ส่วนตัวแห่งนี้ทำสาธารณประโยชน์ เช่น เปิดสอนภาษาเด็ก รักษาพยาบาลคนยากไร้ เป็นเนอร์สเซอรี่เลี้ยงเด็ก โดยกิจกรรมประจำที่ครูองุ่นทำเสมอคือสอนละครหุ่นมือให้กับเด็กๆ
พื้นที่สีเขียวย่านทองหล่อเป็นที่ดินของครูองุ่น มาลิก เธอเป็นนักต่อสู้เรียกร้องความเป็นธรรมให้ชาวนาชาวไร่ และเป็นผู้ริเริ่มประดิษฐ์หุ่นผ้าขี้ริ้ว (หุ่นผ้ามือ) เพื่อนำไปแจกจ่ายให้เด็ก
ชีวิตของครูองุ่นคือการให้ที่ไม่เคยหยุด และเมื่อถึงเวลา เธอก็เลือกที่จะ “ให้” แม้ในวันที่จากไปแล้ว ด้วยการระบุในพินัยกรรมว่าให้ที่ดินแห่งนี้กลายเป็นพื้นที่สาธารณะ
มูลนิธิกระจกเงากับการสานต่อความตั้งใจ
หลังจากครูองุ่นจากไป ที่ดินตกอยู่ภายใต้การดูแลของมูลนิธิไชยวนา และมูลนิธิกระจกเงาเข้ามารับภารกิจในการดูแลและพัฒนาพื้นที่ให้สอดคล้องกับเจตนารมณ์ที่ครูองุ่นฝากไว้
เมื่อมูลนิธิกระจกเงาเข้ามาขอดูแลที่ผืนนี้ พวกเขาตั้งใจทำให้ที่นี่เขียวชอุ่มอย่างที่ครูตั้งใจ และเน้นให้เป็นพื้นที่สำหรับเด็กๆ เพราะกระจกเงาทำกิจกรรมด้านนี้อยู่แล้ว เด็กของชาวกระจกเงาไม่ใช่แค่เด็กในคอนโดหรือบ้านเดี่ยว แต่ยังหมายถึงเด็กจากชุมชนแออัดท้ายซอย จนถึงลูกๆ ของแรงงานก่อสร้างในเหล่าโครงการอสังหาฯ ย่านทองหล่อด้วย
นั่นคือจุดที่ทำให้สวนครูองุ่นมีความหมายในมิติที่ลึกกว่าแค่พื้นที่สีเขียว มันคือสถานที่ที่เด็กจากทุกชนชั้นในย่านเดียวกันสามารถมาใช้พื้นที่เดียวกันได้อย่างเท่าเทียม
ภายในสวนครูองุ่น มีอะไรให้ทำบ้าง
พื้นที่ของสวนครูองุ่น มาลิก เป็นพื้นที่บริการสาธารณะสำหรับเด็กโดยมีพื้นที่ประกอบด้วยพื้นที่สร้างสรรค์ สนามเด็กเล่น ร้านแบ่งปัน บ้านครูองุ่นในรูปแบบพิพิธภัณฑ์ ละครหุ่นมือ อาหารและเครื่องดื่ม สิ่งต่างๆ เหล่านี้คือแนวคิดหลักของสวนครูองุ่นซึ่งมีป่า ต้นไม้ใหญ่ให้ร่มเงากับคนที่แวะเข้าไปเยี่ยมเยือน
ร้านแบ่งปัน คือหนึ่งในองค์ประกอบที่สะท้อนปรัชญาของสวนครูองุ่นได้ชัดเจนที่สุด ที่นี่ไม่ใช่ร้านค้าทั่วไป แต่คือพื้นที่ที่ผู้คนนำสิ่งของที่ไม่ใช้มาบริจาค และผู้ที่ต้องการสามารถหยิบไปได้โดยไม่มีราคาติดป้าย มันคือแนวคิดเศรษฐกิจแบ่งปันที่เกิดขึ้นจริงในพื้นที่เล็กๆ กลางเมือง
ห้องสมุดมนุษย์ เป็นอีกมิติที่น่าสนใจ แทนที่จะมีหนังสือบนชั้น ที่นี่มี “หนังสือที่เป็นคน” คนที่มีเรื่องราวและประสบการณ์มาให้คุณ “ยืม” เวลาในการพูดคุย รูปแบบการแลกเปลี่ยนความรู้ที่ไม่ต้องใช้กระดาษแม้แต่แผ่นเดียว
สนามเด็กเล่น ที่นี่ได้รับการออกแบบมาเพื่อเด็กอย่างแท้จริง ไม่ใช่อุปกรณ์เล่นพลาสติกสำเร็จรูป แต่เป็นพื้นที่ที่เด็กได้สัมผัสกับธรรมชาติ ดิน ต้นไม้ และพื้นที่สีเขียว ซึ่งหายากมากในย่านที่ล้อมรอบไปด้วยตึกสูง
ละครหุ่นมือ สืบสานมรดกของครูองุ่นที่รักการสอนเด็กผ่านหุ่นผ้าขี้ริ้ว กิจกรรมนี้ไม่ได้หยุดเมื่อครูองุ่นจากไป แต่ยังคงดำเนินต่อเนื่องในฐานะสัญลักษณ์ของสิ่งที่เธอฝากไว้
โมเดลธุรกิจที่ไม่ใช่ธุรกิจ
หนึ่งในคำถามที่หลายคนสงสัยเกี่ยวกับสวนครูองุ่นคือมันยืนหยัดทางการเงินได้อย่างไร ถ้าเปิดฟรีสำหรับทุกคน
พื้นที่ด้านหน้าถูกแบ่งให้มีมุมร้านกาแฟสำหรับนั่งพักผ่อน ซึ่งเป็นส่วนเชิงพาณิชย์ที่หล่อเลี้ยงการดำเนินงานของมูลนิธิ รูปแบบนี้คือตัวอย่างของ Social Enterprise หรือวิสาหกิจเพื่อสังคมที่ใช้รายได้บางส่วนมาสนับสนุนพันธกิจหลักที่ไม่แสวงหากำไร
สวนครูองุ่นจึงเป็นหลักฐานที่น่าสนใจว่าพื้นที่สาธารณะสามารถดำรงอยู่ได้โดยไม่พึ่งพาเงินภาษีหรือการอุดหนุนจากรัฐ ถ้ามีโมเดลที่คิดดีพอและมีชุมชนที่รายล้อมพร้อมสนับสนุน
สิ่งที่สวนครูองุ่นพิสูจน์ให้กรุงเทพเห็น
กรุงเทพมหานครมีพื้นที่สีเขียวต่อหัวประชากรน้อยมากเมื่อเทียบกับมาตรฐานสากล ในบริบทนั้นสวนครูองุ่นคือหลักฐานว่าพื้นที่สาธารณะที่ดีไม่จำเป็นต้องเกิดจากการลงทุนของภาครัฐเสมอไป
มันสามารถเกิดจากการตัดสินใจของบุคคลคนหนึ่งที่เชื่อว่าที่ดินมีคุณค่ามากกว่าราคา และจากองค์กรที่เลือกจะดูแลพื้นที่นั้นอย่างจริงจัง
สวนครูองุ่นเป็นจุดเริ่มต้นจากความชอบการทำงานด้านสังคม สู่การเปิดพื้นที่สาธารณะแก่ประชาชนโดยไม่หวังสิ่งตอบแทนใดๆ เพียงเพราะต้องการสร้างพื้นที่ที่มีประโยชน์ให้แก่ประชาชนได้เข้าใช้บริการอย่างเท่าเทียม
“ที่ดินมีมูลค่า แต่บางทีมูลค่าที่แท้จริงของที่ดินวัดด้วยความสุขที่มันมอบให้ ไม่ใช่ราคาที่ประเมินได้ — และ สวนครูองุ่น คือหลักฐานที่ดีที่สุดของคำกล่าวนั้น” SUAN-KRU ANGOON
