ในอยุธยามีวัดกว่าสี่ร้อยแห่งที่ยังมีร่องรอยให้ค้นหา แต่มีวัดไม่กี่แห่งที่เมื่อเดินเข้าไปแล้วรู้สึกได้ว่ากำลังอยู่ในพื้นที่ที่เต็มไปด้วยเรื่องราวที่ยังค้างอยู่
วัดวรเชษฐาราม คือหนึ่งในนั้น
วัดที่สร้างด้วยความโศกเศร้าของพระอนุชา
สมเด็จพระเอกาทศรถโปรดให้สร้างวัดวรเชษฐาราม พ.ศ. 2136 ขึ้นหลังจากที่ สมเด็จพระนเรศวรมหาราช ถึงแก่สวรรคตระหว่างทำยุทธการที่เมืองหาง ประเทศพม่า เมื่อปี พ.ศ. 2148 ด้วยพระทัยที่ต้องการสร้างสิ่งที่อยู่ยงคงกระพันให้แก่พระเชษฐา
วัดแห่งนี้มีฐานะเป็นพระอารามหลวงในสมัยกรุงศรีอยุธยา สันนิษฐานว่าเจดีย์ประธานของวัดคือที่บรรจุพระบรมอัฐิของ สมเด็จพระนเรศวรมหาราช อันเป็นพระมหากษัตริย์ผู้กอบกู้เอกราชของสยามจากพม่า และเป็นที่เคารพสักการะของคนไทยมาตลอดหลายร้อยปี
สิ่งที่ทำให้วัดวรเชษฐารามพิเศษในบรรดาวัดสมัยอยุธยาทั้งหมดไม่ใช่ขนาดหรือความหรูหรา แต่คือความหมายที่ฝังอยู่ในทุกอิฐทุกก้อน เพราะมันถูกสร้างขึ้นด้วยความรักและความเสียใจของผู้ที่สูญเสียพี่ชายไป และนั่นคือสิ่งที่ไม่มีในวัดอื่นใด
พระพุทธรูป 4 องค์ที่ไม่เคยมีในศิลปะอยุธยา
สิ่งที่นักโบราณคดีและผู้เชี่ยวชาญด้านศิลปะอยุธยาพูดถึงมากที่สุดในวัดวรเชษฐารามคือพระพุทธรูปประธานภายในพระอุโบสถ ซึ่งมีรูปแบบที่ไม่เคยพบในวัดอื่นในศิลปะอยุธยาเลย
พระพุทธรูปประธานเป็นมณฑปแกนสี่เหลี่ยมทึบที่ประดิษฐานพระพุทธรูปจำนวน 4 องค์ ประทับนั่งชนเข่ากัน หันหน้าออกสี่ทิศ — เป็นรูปแบบที่นักประวัติศาสตร์ยังถกเถียงกันอยู่ว่ามีที่มาจากอิทธิพลศิลปะสุโขทัย ล้านนา หรือเป็นการสร้างสรรค์ใหม่ที่ไม่มีต้นแบบ
พระอุโบสถเองก็มีรูปแบบที่น่าสนใจ เป็นอาคารก่ออิฐผนังหนาในผังสี่เหลี่ยมผืนผ้าขนาดเจ็ดห้อง มีเสาร่วมในแปดเหลี่ยมเรียงกันเป็นคู่ มีมุขโถงยื่นออกมาทางทิศตะวันออก ส่วนทิศตะวันตกเชื่อว่าเคยประดิษฐานพระพุทธรูปประทับยืนขนาดใหญ่ ใบเสมาโดยรอบทำจากหินชนวนขนาดใหญ่ มีเส้นโค้งกลางใบเสมา ตั้งอยู่บนฐานสิงห์เตี้ยๆ รูปแบบที่รวมทุกสิ่งนี้ไว้ด้วยกันในวัดเดียว ทำให้นักวิชาการลงความเห็นว่าวัดนี้มีรูปแบบสถาปัตยกรรมที่ไม่เคยมีให้เห็นในวัดอื่นในอยุธยาเลย
ร่องรอยสงครามที่ยังอ่านได้
ประวัติของวัดวรเชษฐารามไม่ได้มีแค่เรื่องของ สมเด็จพระนเรศวรมหาราช แต่ยังถูกบันทึกไว้ในคำให้การชาวกรุงเก่าว่าเคยเป็นที่ตั้งค่ายของพม่าในช่วงที่กรุงศรีอยุธยาแตกครั้งที่สอง พ.ศ. 2310 ในชื่อ “ค่ายวัดวรเชษฐ์ ค่ายบ้านป้อม”
นั่นหมายความว่าวัดที่สร้างขึ้นเพื่อระลึกถึงวีรกษัตริย์ผู้ขับไล่พม่า กลายมาเป็นที่ตั้งค่ายของพม่าในยุคถัดมา — ความขัดแย้งเชิงประวัติศาสตร์ที่อ่านได้จากพื้นที่เดียวกัน
หลังจากกรุงแตก วัดก็ถูกทิ้งร้างมาหลายร้อยปีเช่นเดียวกับวัดอื่นๆ ในอยุธยา แต่ไม่เคยถูกลืม เพราะชื่อของมันยังผูกอยู่กับพระมหากษัตริย์ที่คนไทยยังระลึกถึงในทุกวันวีรกรรม
การบูรณะที่กลับมาอีกครั้ง
ในปี 2566 สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ เลขานุการในสมเด็จพระสังฆราช ในฐานะกรรมการมหาเถรสมาคม เป็นองค์ประธานในพิธีบวงสรวงบูรณะพระปฏิมาประจำพระอุโบสถวัดวรเชษฐาราม เพื่อถวายเป็นพระบรมราชานุสรณ์แด่ สมเด็จพระนเรศวรมหาราช สมเด็จพระเอกาทศรถ และสมเด็จพระบูรพมหากษัตริยาธิราชเจ้า โดยมอบหมายให้สำนักช่างสิบหมู่ดำเนินการบูรณะตั้งแต่เดือนกรกฎาคม
นั่นหมายถึงวัดที่ซ่อนตัวอยู่นอกเกาะอยุธยากำลังจะได้รับการเอาใจใส่อีกครั้ง และพระพุทธรูป 4 องค์ที่ไม่เคยมีในศิลปะอยุธยาที่ใดจะได้รับการดูแลให้คงอยู่สืบไป
ทำไมต้องไป วัดวรเชษฐาราม
สำหรับนักท่องเที่ยวที่เดินทางไปอยุธยาและอยากสัมผัสบางอย่างที่ต่างออกไปจากวัดพระศรีสรรเพชญ์หรือวิหารพระมงคลบพิตร วัดวรเชษฐารามคือคำตอบ
มันตั้งอยู่นอกเกาะอยุธยา ต้องข้ามแม่น้ำหรือเดินอ้อมออกมา แต่นั่นก็ทำให้มีความเงียบที่ไม่มีในวัดสายหลักท่องเที่ยว การมาที่นี่หมายถึงการได้อยู่กับซากอิฐที่เล่าเรื่อง ต้นไม้ที่ขึ้นคลุมกำแพงเก่า และบรรยากาศที่ทำให้รู้สึกว่ากำลังอ่านประวัติศาสตร์จากพื้นที่จริงๆ ไม่ใช่จากตำรา
และเมื่อยืนอยู่หน้าพระพุทธรูป 4 องค์ที่ประทับนั่งชนเข่า หันหน้าออกสี่ทิศ รู้สึกได้ว่าบางสิ่งในที่นี้ถูกสร้างขึ้นมาเพื่อบอกเรื่องราวที่ยิ่งใหญ่กว่าตัวพระพุทธรูปเอง
