ลองเอาแหวนหนึ่งวงขึ้นมาถือ แล้วจินตนาการว่ามันสามารถแยกออกเป็นชิ้นเล็กๆ สี่ชิ้น แต่ละชิ้นยังคงมีรูปร่างสวยงามของตัวเอง และเมื่อประกอบกลับ ทุกชิ้นก็เข้าที่ เข้าทาง กลับมาเป็นหนึ่ง
นั่นคือ แหวนกล สิ่งมหัศจรรย์จากมือช่างทองแห่งจันทบุรีที่มีคนทำได้เพียงไม่กี่คนในประเทศ
แหวนกลคืออะไร ทำไมถึงไม่เหมือนแหวนอื่น
แหวนกล หรือ แหวนกลไก คือเครื่องประดับพิเศษจากภูมิปัญญาโบราณ ถ่ายทอดกันมาตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ผ่านมา หัวแหวนประกอบขึ้นจากแหวนวงเล็กๆ ตั้งแต่ 4 วงขึ้นไป นำมาซ้อนไขว้เรียงกันจากเทคนิคและฝีมือช่าง จนออกมาเป็นตัวเรือนแหวนที่มีความสมบูรณ์ สามารถถอดออกจากกันและประกอบกลับคืนเป็นวงเดียวได้
แหวนกล มีที่มาจากประเทศแถบตะวันออกกลางหรืออาหรับ ซึ่งเรียกแหวนเหล่านี้ว่า Puzzle Ring หรือ Turkish Wedding Ring สำหรับในประเทศไทย คนทำแหวนชนิดนี้มีเฉพาะที่จังหวัดจันทบุรีเท่านั้น โดยมักเรียกว่า แหวนปู แหวนปลา
ที่มาจากตะวันออกกลาง แต่มีอยู่เฉพาะในจันทบุรีของไทย นั่นคือเส้นทางที่ยาวและน่าสงสัยพอที่จะทำให้อยากรู้ว่าภูมิปัญญาแห่งนี้เดินทางมาถึงฝั่งทะเลภาคตะวันออกของไทยได้อย่างไร และทำไมถึงหยั่งรากลึกที่นี่จนกลายเป็นสิ่งที่ผูกพันกับอัตลักษณ์ของเมืองจันทบุรีมาหลายชั่วอายุคน
ช่างหรีด ชายคนเดียวที่รับมรดกนี้มา
ช่างหรีด มีชื่อจริงว่า ชูเกียรติ เนียมทอง เป็นทายาทรุ่นที่ 3 ของช่างทำแหวนกลในจันทบุรี เริ่มต้นฝึกฝนการทำแหวนกลมาตั้งแต่เด็ก อาศัยการถ่ายทอดวิชาจากครูสายัณห์ ภูมิศักดิ์ ซึ่งมีศักดิ์เป็นน้าเขย เริ่มจากการเรียนรู้วิธีใช้เครื่องมือช่างประเภทต่างๆ แล้วจึงค่อยๆ พัฒนามาทำแหวนเรียบ แหวนปลอกมีด ก้าวขึ้นมาเป็นผู้ช่วยช่าง ใช้เวลาฝึกฝนและจดจำเทคนิคนานนับสิบปีจึงสามารถผลิตแหวนกลชิ้นแรกของตนเองได้
ในหมู่เครือญาติต่างแยกย้ายไปทำอาชีพอื่น มีเพียงช่างหรีดเท่านั้นที่สืบทอดภูมิปัญญาการทำแหวนกลจากลุง
เรื่องราวนี้สำคัญมาก เพราะมันบอกว่า ชูเกียรติ เนียมทอง ไม่ได้รับช่วงต่อเพราะเป็นทายาทเพียงคนเดียว แต่เพราะเขาเป็นคนเดียวในบรรดาญาติพี่น้องที่เลือกอยู่กับวิชาโบราณนี้ ขณะที่คนอื่นๆ ออกไปหาชีวิตที่ดูมั่นคงกว่า
สิบกว่าปีก่อนที่จะทำแหวนกลวงแรกได้
ช่างหรีดเริ่มต้นฝึกฝนการทำแหวนกลมาตั้งแต่เด็ก อาศัยการถ่ายทอดวิชาจากครูสายัณห์ ภูมิภักดิ์ รวมแล้วใช้เวลาในการฝึกฝน และจดจำเทคนิคประมาณสิบกว่าปี จึงสามารถผลิตแหวนกลชิ้นแรกของตนเองขึ้นมาได้
สิบกว่าปี ในยุคที่ทักษะส่วนใหญ่สามารถเรียนรู้ได้จาก YouTube ในเวลาไม่กี่ชั่วโมง การที่วิชาหนึ่งต้องใช้เวลาทั้งทศวรรษกว่าจะทำชิ้นงานแรกได้บอกอะไรได้มาก มันบอกว่า แหวนกล ไม่ใช่สิ่งที่เรียนได้จากคู่มือ แต่เรียนรู้ได้จากการอยู่เคียงข้างครู สังเกต จดจำ และลงมือทำซ้ำๆ จนร่างกายจำรูปแบบได้เอง
กระบวนการที่ไม่มีทางลัด
แหวนกลแตกต่างจากแหวนทั่วไปที่ฉลุลายด้วยมือ จึงมีลายที่ละเอียดคมชัด และดูนุ่มนวลกว่าแหวนที่เห็นตามร้านทองทั่วไปซึ่งมักจะเป็นแหวนที่ปั๊มลายจากเครื่อง ลวดลายจึงไม่ละเอียดและดูแข็ง
ความแตกต่างระหว่างแหวนทำมือและแหวนปั๊มเครื่องไม่ใช่แค่เรื่องของวิธีการ แต่คือเรื่องของตัวตนที่ฝังอยู่ในชิ้นงาน แหวนทำมือทุกชิ้นเป็นเอกลักษณ์เพราะมือคนทำมันไม่เคยเท่ากันสองครั้ง ส่วนแหวนเครื่องจะซ้ำกันทุกชิ้นเพราะมันถูกออกแบบให้ซ้ำ
มาตรฐานของแหวนกลที่ว่าไว้ก็คือมีรูปลักษณ์ที่สวยงาม ได้สัดส่วน ซ้อนกันได้พอดี แล้วเวลาใส่ก็ยังคงใส่ได้พอดีเช่นกัน ยกตัวอย่างเช่นแหวนกลรูปปลา ลวดลายก็ควรจะต้องพอดีกับหน้าแหวน เวลาที่แยกแหวนออกมาจากกันแต่ละวง ก็ต้องมีลายบนตัวแหวนไม่ใหญ่ไปหรือเล็กไป เวลามาซ้อนกันต้องซ้อนได้พอดี สมส่วน
ลายปูลายปลา เรื่องราวของทะเลจันทบุรีในมือช่าง
นายสายัณห์ได้คิดรูปแบบแหวนกลเพิ่มขึ้นได้อีกหลายอย่าง เช่น แหวนปลา ซึ่งก็มีหลายประเภทด้วยกัน ทั้งปลากระบอก ปลาเก๋า ปลากุเลา ปลากะพง ไปจนถึงพญานาค
ทำไมต้องเป็นปูและปลา? เพราะจันทบุรีเป็นเมืองริมทะเล และช่างทองที่นี่เลือกบอกเล่าบ้านเกิดของตัวเองผ่านลวดลายที่ฝังอยู่ในเครื่องประดับ แหวนกล จึงไม่ใช่แค่ของสวยงาม แต่คือภาษาที่บอกว่าชิ้นงานนี้มาจากที่ไหน ใครทำ และบรรยากาศรอบๆ ตัวช่างเป็นอย่างไร
โดยรูปแบบของหัวแหวนมักได้แรงบันดาลใจมาจากธรรมชาติและสัตว์ต่างๆ ในชีวิตประจำวัน ไม่ว่าจะเป็นปลา ปู กุ้ง หรือแม้กระทั่งสัตว์ในนักษัตรจีน
จากนักษัตรสู่ชื่อและนามสกุล นวัตกรรมในงานดั้งเดิม
หนึ่งในสิ่งที่ทำให้ ช่างหรีด ชูเกียรติ เนียมทอง โดดเด่นจากช่างรุ่นก่อนคือความสามารถในการสร้างนวัตกรรมบนฐานของประเพณี
จากแหวนกลรูปนักษัตรที่ทำสืบทอดต่อกันมาในหลายชั่วอายุคน กลับกลายมาสู่แหวนกลชื่อและนามสกุล
แหวนกลชื่อและนามสกุล คือการเอาสิ่งที่เป็นส่วนตัวที่สุดของคนๆ หนึ่ง มาเข้ากับงานหัตถกรรมที่ยากที่สุด ทำให้ แหวนกล ที่เคยเป็นของประดับตามแบบโบราณ กลายเป็นของขวัญที่ไม่มีใครทำได้เหมือน ไม่มีร้านไหนปั๊มได้จากเครื่อง และไม่มีใครจะได้ชิ้นเดียวกัน
SACICT รางวัลที่ยืนยันว่าสิ่งนี้สำคัญ
นายชูเกียรติ เนียมทอง หรือช่างหรีด ทายาทช่างศิลปหัตถกรรมเครื่องเงิน-เครื่องทอง (แหวนกล) ประจำปี 2561 จากศูนย์ส่งเสริมศิลปาชีพระหว่างประเทศ (SACICT)
รางวัลจาก SACICT ไม่ใช่แค่เกียรติยศ แต่คือการที่สถาบันระดับชาติยืนยันว่า ภูมิปัญญาไทย ชิ้นนี้มีคุณค่าควรแก่การอนุรักษ์และส่งต่อ ในโลกที่งานหัตถกรรมดั้งเดิมหลายอย่างเงียบหายไปโดยไม่มีใครรู้ว่าเกิดอะไรขึ้น การที่ ช่างหรีด ยังอยู่และยังทำงานอยู่คือสิ่งที่ประเมินค่าไม่ได้
รุ่นสุดท้าย? คำถามที่ไม่มีใครอยากตอบ
ความน่าเสียดายคือภูมิปัญญาไทยหลายอย่างไม่มีคนรุ่นหลังสืบต่อ
ชื่อรายการมนุษย์ต่างวัยที่พาไปทำความรู้จักกับ ช่างหรีด ใช้คำว่า “รุ่นสุดท้ายของจังหวัดจันทบุรี” ซึ่งเป็นคำที่หนักมาก มันหมายความว่าหากไม่มีการส่งต่อ ความรู้ที่สะสมมานับสิบปีในมือและในหัวของชายคนนี้จะหายไปพร้อมกับเขา
แต่นั่นก็คือแรงผลักดันที่ทำให้ บ้านแหวนกล เมืองจันท์ ไม่ได้เป็นแค่บ้านช่าง แต่เป็นพื้นที่ที่ช่างหรีดรับนักเรียนที่สนใจ และพยายามถ่ายทอดวิชาที่เขาใช้เวลาทั้งชีวิตสะสม ให้ไปอยู่ในมือคนรุ่นต่อไปก่อนที่มันจะสายเกินไป
ข้อมูลเพิ่มเติม: บ้านแหวนกล เมืองจันท์ โทร. 081-7… สามารถติดตามได้ผ่าน Facebook ชื่อ “บ้านแหวนกล เมืองจันท์” และรับสั่งทำแหวนกลตามแบบที่ต้องการ ทั้งเงินและทองคำแท้
