The Cloud x OKMD

1.

ไม่รู้เหมือนกันว่า หนังสือ กับ เพลง อะไรมาก่อน-หลัง ที่ทำให้โตมาแล้วยังมีโอกาสได้ใกล้ชิดเป็นชีวิตจิตใจจนเข้าวัยเลข 3 คงไม่สำคัญแล้ว เพราะทั้งหมดแทบไม่สามารถแยกออกจากกันได้

‘สมจริง’ เป็นทั้งร้าน (ห้อง) หนังสือเล็ก ๆ ของ ไนท์-พิชิต ชัยสิทธิ์ กับ ยิ้ม-ปราณีต จารุพันธุ์งาม และเป็นวงดนตรีอิสระเล็ก ๆ ที่เขียนเอง ทำกันเองกับเพื่อน ๆ ทั้งสองสิ่งที่รักและถนัดที่สุดคลานคลอดออกมาห่างกันไม่ถึงปี เพลงที่เขียนทั้งหมดล้วนมีส่วนประกอบจากหนังสือที่เคยอ่าน กลายร่างเป็นเรื่องราวใหม่ให้เราได้รับฟัง ‘ห้องหนังสือสมจริง (Somjing Book)’ โตมากับ ‘วงสมจริง (Somjing Studio)’ ย่างเข้าปีที่ 4 แล้ว

ห้องหนังสือสมจริง ร้านหนังสือของคู่รักในขอนแก่น ที่มีเพลงและเทศกาลดนตรีของตัวเอง

2.

ห้องหนังสือสมจริง (Somjing Book) คือหนึ่งในสมาชิกของชุมชนเล็ก ๆ ที่ชื่นชอบการทำงานศิลปะ งานดนตรี งานฝีมือ กาแฟ-เบเกอรี่ บ้านพัก รวมถึง Workshop & Creative Space กับสมาชิกอีกกว่า 10 ร้าน ในชื่อ ‘Columbo craft village’ ตั้งอยู่ไม่ไกลจากรั้วมหาวิทยาลัยขอนแก่น

เรียกว่า ‘ห้อง’ ได้เต็มปากกว่า ‘ร้าน’ เพราะเริ่มต้นไม่ได้เป็นการค้าขายแต่แรก ตัวเองกินอยู่ใช้ชีวิตที่นี่ เป็นธรรมชาติที่อยากสร้างแวดล้อมที่ให้ความรู้สึกว่าที่นี่คือ ‘บ้านของเรา’ พร้อมต้อนรับทุกคนที่แวะเวียนมา ตัดสินใจระบายหนังสือที่อ่านและสะสมมาทั้งชีวิตออกจากห้องนอนที่มีพื้นที่จำกัดขึ้นทุกวันมาไว้หน้าบ้าน เพื่อชวนทุกคนมาหยิบ เติม แลกเปลี่ยน ยืม และปันกันอ่าน เพียงไม่นานเริ่มมีคนสนใจมากขึ้น ทั้งจากเพื่อนพี่น้องที่รู้จักและไม่เคยรู้จักแวะเวียนถามไถ่อยากได้หนังสือเล่มอื่น ๆ ตามมา ทุกอย่างเริ่มจากการเป็นส่วนหนึ่งในการใช้ชีวิตมาก่อน ถึงได้ขยับเป็นการงานอีกด้านของชีวิตภายหลัง

ห้องหนังสือสมจริง ร้านหนังสือของคู่รักในขอนแก่น ที่มีเพลงและเทศกาลดนตรีของตัวเอง
ห้องหนังสือสมจริง ร้านหนังสือของคู่รักในขอนแก่น ที่มีเพลงและเทศกาลดนตรีของตัวเอง

3.

เป็นรูปเป็นร่างชัดเจนจากยิ้ม คนรักที่เคยคลุกคลีกับงานหนังสือมาก่อน บวกกับไนท์ที่ตัดสินใจเลิกทำงานประจำตอนเช้า มาเติมความตั้งใจและให้นิยามของ ‘สมจริง’ ไว้ด้วยกันว่า “คือพื้นที่ที่มีความจริง เพื่อได้เห็นความจริง แต่มีความหวัง ให้ได้ผ่อนคลายหัวใจแล้วคงความคิดสร้างสรรค์เอาไว้”

พยายามสำรวจตลาดหนังสือไม่ให้ช้ำและซ้ำจากร้านหนังสือตามห้างใหญ่ คัดเลือกหนังสือกันเองจากความสนใจส่วนตัวก่อน ติดต่อสายส่งจำนวนหนึ่ง แต่ส่วนมากคือติดต่อสำนักพิมพ์ที่เราเป็นแฟนหนังสืออยู่แล้วโดยตรง อย่าง สำนักพิมพ์กำมะหยี่, 10 ML, อ่าน – ฟ้าเดียวกัน, หอน ของน้าชาติ กอบกิตติ, Anthill Archive​ และคัดบางปกพิเศษ เช่น สำนักพิมพ์ Bookscape, Merry-Go-Round, Bibli​o -​ Be(ing)​, ผจญภัย​, Bookmoby, มองฟ้า​, มติชน​ฯ​ รวมถึงสำนักพิมพ์ที่ไนท์เคยทำงานด้วย เป็นหนังสือประวัติศาสตร์ การเมือง วรรณกรรมอีสาน ภายหลังเลือกหนังสือเล่มพิเศษสำหรับเด็ก-เยาวชน เข้ามาเพิ่มด้วยอีกจำนวนหนึ่ง

ห้องหนังสือสมจริง ร้านหนังสือของคู่รักในขอนแก่น ที่มีเพลงและเทศกาลดนตรีของตัวเอง

4.

พอให้เราอยู่กับพื้นที่นี้ไปได้ยาว ๆ และ อยากทำให้เป็นมากกว่าร้าน (ห้อง) หนังสือ คือหัวใจหลัก

นอกเหนือจากดนตรีกับหนังสือ ยังมีความสนใจในด้านอื่น ๆ ไม่ว่าจะเป็นเรื่องของภาพยนตร์ ภาพถ่าย งานศิลปะ งานฝีมือ อาหาร การท่องเที่ยว ไปจนถึงประเด็นทางการเมือง สังคม วัฒนธรรม และสิทธิมนุษยชน ยังคงคลุกคลีกับสิ่งเหล่านี้มาตลอด ด้วยเป็นส่วนหนึ่งของงานอีกด้านที่เราทำอยู่ ยิ้มทำฟาร์มสเตย์ การท่องเที่ยว Content Creative ที่เรียนจบเกี่ยวกับภาพยนต์ ส่วนไนท์ยังเล่นดนตรี รับถ่ายภาพ เฝ้าห้องหนังสือ ที่เรียนจบกฎหมาย เราวาดหวังไว้เล็ก ๆ ว่าสิ่งต่าง ๆ นี้จะมีที่ทางให้สามารถมาอยู่และไปด้วยกันได้ในที่สุด

ไม่นานนักเราค่อย ๆ หยิบเอากิจกรรมต่าง ๆ มาอยู่ในพื้นที่เดียวกันกับห้องหนังสือ เช่น เทศกาลดนตรีหน้าห้องหนังสือ Columbo Folk Music #1 #2 ฟังเพลงจาก 10 ศิลปินอิสระในขอนแก่น ชวนนำต้นไม้หรือหนังสืออย่างน้อย 1 ต้น / เล่ม แลกกับบัตรเข้าชม เพื่อชวนทำห้องสมุดในพื้นที่และคัดหนังสือมอบให้พื้นที่อื่น ๆ / กิจกรรมอ่านเพลงบรรเลงหนังสือ #1 #2 ชวนศิลปินที่เป็นที่สนใจของคนรุ่นใหม่มาพูดคุยเรื่องหนังสือ มุมมองการทำงาน การใช้ชีวิต การเดินทาง แรงบันดาลใจ และแสดงงานดนตรี (Song is your book, Book is your Song) / ฉายภาพยนตร์ทางเลือกร่วมกับ Documentary Club , Cinemaspot , พก ร้านหนังสือและโรงหนังขนาดเล็ก (Movie is your book, Book is your Movie) / จัดโซนหนังสือในมุมเล็ก ๆ ที่ไม่ขาย แต่ชวนมา เติม แบ่ง แลก ให้ และให้ยืม / ตั้งวงเล่า เอาหนังสือที่อ่านมารีวิวให้กันฟังร่วมกับเพื่อนพี่น้องนักอ่านกลุ่มเล็ก ๆ ในชื่อ Empathizer / Photo book และจัดแสดงงานภาพถ่าย งานศิลปะจากเพื่อน / พื้นที่เสวนาต้อนรับนักอ่าน นักเขียน คนทำงานหนังสือ ศิลปินหลากสาขา นักท่องเที่ยว และองค์กรอิสระที่ทำงานเกี่ยวกับการศึกษา สิ่งแวดล้อม และสิทธิมนุษยชนในประเด็นต่าง ๆ ตามโอกาสและวาระพิเศษ ฯลฯ

ห้องหนังสือสมจริง ร้านหนังสือของคู่รักในขอนแก่น ที่มีเพลงและเทศกาลดนตรีของตัวเอง
ห้องหนังสือสมจริง ร้านหนังสือของคู่รักในขอนแก่น ที่มีเพลงและเทศกาลดนตรีของตัวเอง

5.

ในความคิดเห็น ‘หนังสือ หรือ ร้านหนังสือ’ ไม่ใช่ธุรกิจหรืออุตสาหกรรมร่ำรวย แต่หนังสือคือมหาสมุทรทางความคิด วัฒนธรรมและคลังข้อมูลคุณภาพที่ร่ำรวยและหลากหลากหลายที่สุด

ในเมื่อร้าน (ห้อง) หนังสือคือพื้นที่ที่มีเสน่ห์ มีคุณสมบัติพิเศษเฉพาะตัวอยู่แล้ว ยิ่งประกอบสร้างไปกับบุคลิก อุปนิสัย ความสนใจ และความถนัดส่วนตัวของเจ้าของพื้นที่เอง รวมกับการเปิดพื้นที่ให้ทุกคนมีส่วนร่วมจากความหลากหลายของผู้คนรอบข้างที่แวะเวียนมาก็ยิ่งทำให้พื้นที่มีชีวิต มีบรรยากาศที่ดี เติบโตไปในทิศทางที่สร้างสรรค์ มีเรื่องให้ได้แปลกใจ เกินความคาดหมาย และเต็มไปด้วยเรื่องราวพิเศษระหว่างผู้อยู่กับผู้มาเยือนอยู่เสมอ

ความสนใจที่หลากหลายนี้ทำงานไปด้วยกันได้ไม่ต่างกับประเภทหนังสือที่มีให้เราได้เลือกอ่าน ตามอิสระของความสนใจ คงน่าเสียดาย ถ้าเราไม่ลองทำ ไม่ลองเอาความสนใจเหล่านี้มาอยู่ด้วยกันเพื่อหนุนเสริมเติมเต็ม ตามความถนัดและชื่นชอบในแบบของตัวเอง ซึ่งเป็นทั้งประโยชน์ต่อการอยู่รอดในเชิงธุรกิจ​ และ​เป็นการสร้างคุณค่าต่อพื้นที่​และแวดล้อมของผู้คนรอบข้าง

‘หนังสือ’ ได้เตือนย้ำว่าหลายอย่างคือหนังสือประเภทหนึ่ง เพียงแต่การรับรู้เปลี่ยนแปลงแตกแขนงหลากรูปแบบ ไม่ใช่แค่ ‘ตัวอักษร’ เมื่อใดที่เรายังมีความสนใจ ความต้องการ เปิดรับ และยังมีความรักที่อยากจะเรียนรู้ หนังสือดี ๆ บทเพลงดี ๆ ภาพยนตร์ ดนตรี งานศิลปะ แม้แต่ประเด็นทางสังคมในมิติต่าง ๆ จะเป็นไปเพื่อความสุนทรีย์ เพื่อจรรโลงใจ เพื่อการพักผ่อน เพื่อการต่อสู้ เพื่อรับฟังแง่มุมที่ต่างออกไป หรือแม้แต่เพื่อการซึมซับรับรู้ โดยไม่จำเป็นต้องเข้าใจทุกอย่าง ตามจริตของแต่ละบุคคล

สิ่งเหล่านี้ล้วนทำงานคล้ายกัน และเชื่อว่าสามารถขับเคลื่อนไปด้วยกันได้เสมอ

ห้องหนังสือสมจริง ร้านหนังสือของคู่รักในขอนแก่น ที่มีเพลงและเทศกาลดนตรีของตัวเอง

6.

อย่างไรก็ตาม ห้องหนังสือเล็ก ๆ นี้ยังอยากลองทำอะไรอีกหลายอย่าง ตามกำลังที่มี แล้วอยู่ให้ได้โดยธรรมชาติแวดล้อมของพื้นที่เอง ท้ายสุด ความเป็นไปได้ใหม่ ๆ และการออกแบบพื้นที่ไม่ได้ขึ้นอยู่กับไนท์หรือยิ้ม เพียงใครคนหนึ่ง หากอยากให้เป็นพื้นที่ของทุกคนที่มาใช้ร่วมกันได้ ร่วมกันขับเคลื่อน และมีส่วนในการออกแบบพื้นที่จากทุกคนได้

จะเป็นคำเสนอแนะ ความต้องการ เสียงตอบรับ คำติชม กำลังใจ แรงสนับสนุน ล้วนเป็นประโยชน์อย่างยิ่งที่อยากจะให้พื้นที่ทางเลือกเล็ก ๆ แห่งนี้ดำเนินอยู่ต่อไปท่ามกลางสภาพนิยามการพัฒนาสังคมเมืองกระแสหลักที่ซับซ้อน ขัดแย้ง เร่งเร้า บอบบาง และในวันหนึ่งวันใดหวังเล็ก ๆ ไว้ว่าจะได้รับการสานต่อจากคนรุ่นใหม่ หรือแม้แต่การมีร้านหนังสือ มีคาเฟ่ มีชุมชนเล็ก ๆ เกิดขึ้นอีกในหลาย ๆ พื้นที่ในอนาคต

หวังว่าเราจะได้เจอกันในเร็ววัน ยินดีต้อนรับทุกคน ขอให้ทุกคนมีความสุขกับการงานและความเป็นอยู่ของชีวิต ^^  

หนังสือแนะนำ

1. 

โอ้แม่มหากวีศรีศตวรรษที่ 21 (Oh, the Great Poetess of the 21st Century)

ผู้เขียน : นันดานี

สำนักพิมพ์ : Anthill Archive 

ราคา : 260 บาท

Somjing Book (ห้องหนังสือสมจริง) ร้านหนังสือใน Columbo craft village ที่บรรจบกันของความรักในหนังสือ ดนตรี ภาพยนตร์ ภาพถ่าย งานฝีมือ และความถูกต้อง

12 เรื่องสั้นจากสำนักพิมพ์อิสระที่ถูกคุมโทนอารมณ์แต่ละเรื่องไว้ได้ลื่นนัว เจ็บแสบ จัดจ้าน เปรี้ยวเผ็ด ร้อน ขี้ดื้อ กวน ฮา แบบอึน ๆ

2.

เหมือนหนึ่งนกที่จากรัง : รวมเรื่องเอก

ผู้เขียน : รพินทรนาถ ฐากุร

สำนักพิมพ์ : ชนนิยม-แม่คำผาง 

ราคา : 250 บาท

Somjing Book (ห้องหนังสือสมจริง) ร้านหนังสือใน Columbo craft village ที่บรรจบกันของความรักในหนังสือ ดนตรี ภาพยนตร์ ภาพถ่าย งานฝีมือ และความถูกต้อง

วรรณกรรมของรพินทรนาถ แม้บางส่วนจะมีภาษาเบงกาลีก็จริง แต่ขอบเขตแห่งความรู้สึกนึกคิดของท่านมิได้จำกัดอยู่ในส่วนใดส่วนหนึ่งของอินเดียโดยเฉพาะ โดยเนื้อหาสารัตถะอันสำคัญ ขณะเดียวกันก็เป็นแนวคิดที่โอบอ้อมไว้ซึ่งมวลมนุษยชาติทั้งผอง เป็นทั้งของชาติอินเดียและของนานาชาติ

3.

มันทำร้ายเราได้แค่นี้

ผู้เขียน : ภรณ์ทิพย์ มั่นคง

สำนักพิมพ์ : อ่าน 

ราคา : 550 บาท

Somjing Book (ห้องหนังสือสมจริง) ร้านหนังสือใน Columbo craft village ที่บรรจบกันของความรักในหนังสือ ดนตรี ภาพยนตร์ ภาพถ่าย งานฝีมือ และความถูกต้อง

แม้เราอาจคาดหวังว่า.. มันจะเป็นหนังสือเล่าเรื่องความทุกข์โศกแสนสาหัส แต่อย่าได้ปฏิเสธเรื่องราวอันไม่ทุกข์โศกนี้เลย เพราะแท้จริงมันเป็นดินแดนแสนสนุก ที่จะทำให้พวกคุณรู้ว่า มนุษย์นั้นมีศักยภาพที่ยิ่งใหญ่และงดงาม แม้จะต้องอยู่ในความมืด

4. 

แมววัด

ผู้เขียน : ยูโตะ ฟุคะยะ

สำนักพิมพ์​ : ผีเสื้อ 

ราคา : 239 บาท

Somjing Book (ห้องหนังสือสมจริง) ร้านหนังสือใน Columbo craft village ที่บรรจบกันของความรักในหนังสือ ดนตรี ภาพยนตร์ ภาพถ่าย งานฝีมือ และความถูกต้อง

หนังสือบันทึกจากเยาวชน ลูกครึ่งไทย-ญี่ปุ่น เมืองขอนแก่น กับโครงการสมุดบันทึกของสำนักพิมพ์ผีเสื้อ สมุดบันทึกคือวิธีค้นหาอัจฉริยภาพของเด็กได้อย่างน่าอัศจรรย์ อ่านเพลินมาก ๆ

5. 

คีตกวีลูกทุ่ง ไพบูลย์ บุตรขัน

เรียบเรียง : วัฒน์ วรรลยางกูร

สำนักพิมพ์ : the writer’s secret

ราคา : 590 บาท

Somjing Book (ห้องหนังสือสมจริง) ร้านหนังสือใน Columbo craft village ที่บรรจบกันของความรักในหนังสือ ดนตรี ภาพยนตร์ ภาพถ่าย งานฝีมือ และความถูกต้อง

หนังสือที่ว่าด้วยเรื่องราวชีวิตและผลงานของ ครูไพบูลย์ บุตรขัน เนื้อหาภายในเล่มถูกถ่ายทอดผ่านสำนวนภาษาของ วัฒน์ วรรลยางกูร โดยหนังสือเล่มนี้ถูกจัดพิมพ์เป็นครั้งที่ 4 โดยมีการเพิ่มข้อมูลในส่วนภาคผนวกเข้ามา นอกจากนั้นแล้วยังมีการเพิ่มรูปภาพและเอกสารประกอบอีกจำนวนมาก จึงทำให้การพิมพ์ครั้งนี้ถือได้ว่าเป็นการพิมพ์ที่สมบูรณ์ที่สุดตั้งแต่มีการจัดพิมพ์ขึ้นมา

6. 

ด้วยรัก ความตาย และหัวใจสลาย : Norwegian Wood

ผู้เขียน : Haruki Murakami

สำนักพิมพ์ : กำมะหยี่ 

ราคา : 365 บาท

Somjing Book (ห้องหนังสือสมจริง) ร้านหนังสือใน Columbo craft village ที่บรรจบกันของความรักในหนังสือ ดนตรี ภาพยนตร์ ภาพถ่าย งานฝีมือ และความถูกต้อง

หนึ่งในหนังสือวรรณกรรมที่ชอบที่สุดของ มูราคามิ อาจไม่หวือหวาแต่อ่านได้เรื่อย ๆ อ่านไปเหมือนได้ฟังเพลงไปในตัว มีความเหงา ร้าวลึกอยู่ในนั้น คาแรกเตอร์ของแต่ละตัวละครถูกดึงความรู้สึกของความเป็นมนุษย์ออกมาได้อย่างลึกซึ้ง หัวใจคนทำไมถึงซับซ้อนและเปราะบางเหลือเช่นนี้

Somjing Book (ห้องหนังสือสมจริง)

ที่ตั้ง ​: โครงการ​ Columbo​ craft​ village​ 674​ ม.19​ ต.ศิลา​ อ.เมือง​ ขอนแก่น ​40000​ (แผนที่)

วัน-เวลาทำการ : เปิดวันพุธ-จันทร์ (หยุดทุกวันอังคาร) 10.00 น. 19.00 น.

โทรศัพท์ : 06 3393 5393​ / 08 5083 7635​

เว็บไซต์ : www.somjingdairy.com

Facebook : Somjing Book 

Line​ ID : che_knight / yimpyimpyimp

บทความนี้เป็นส่วนหนึ่งของโครงการพัฒนาร้านหนังสือเป็นแหล่งความรู้สร้างสรรค์ โดยความร่วมมือของ The Cloud และ OKMD

Writer & Photographer

พิชิต ชัยสิทธิ์

เรียนจบนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น แต่เป็นนักดนตรีกลางคืน ที่ชอบเขียนพลง ขายหนังสือตอนกลางวัน ที่แอบไปรับงานถ่ายรูป หลัง ๆ หลงรักการฉายหนัง ตั้งแคมป์ จัดคอนเสิร์ตเล็ก ๆ เล่นกับแมว INSTAGRAM : somjing2121

The Bookseller

เรื่องราวของร้านหนังสืออิสระ แหล่งเรียนรู้รื่นรมย์

The Cloud x OKMD

1

ผมไม่มีวันลืมความรู้สึกในวันนั้นได้เลย

วันนั้น คือครั้งแรกที่ผมมีโอกาสเดินทางไปลอนดอน และโดยไม่รู้ตัว, ผมเตร็ดเตร่ไปในเมืองจนถึงย่านชาริงครอสส์ (Charing Cross) ย่านดังที่เต็มไปด้วยร้านหนังสือ

ผมเปิดประตูร้านหนังสือร้านหนึ่งเข้าไป จำไม่ได้เสียแล้วว่าคือร้านอะไร แต่ที่จำได้ติดใจ ก็คือร้านนั้นมีห้องหนังสือที่ชั้นใต้ดิน

บันไดไม้เก่าคร่ำเสียงดังออดแอดนั้นพาผมลงไปในหมู่มวลหนังสือนับพันนับหมื่นเล่ม กับซอกมุมตรงนั้นตรงนี้ที่คล้ายพาเราเข้าสู่ดินแดนมหัศจรรย์ของอลิซ ที่ซึ่งทำให้ผมลืมไปเลยว่านาฬิกาคืออะไร เวลาคืออะไร และผมมีชีวิตอยู่เพื่ออะไร

ไม่มีอะไรสลักสำคัญอีกต่อไป – เมื่อเราอยู่ในร้านหนังสือที่มีแต่ความละลานตาของสรรพสิ่งที่เราไม่เคยรู้และจะไม่มีวันเผยให้เรารู้ หากเราไม่ได้คลี่หน้ากระดาษเหล่านั้นออกมาดู

ร้านหนังสือทั่วโลกที่เป็นพื้นที่แห่งความรื่นรมย์ และจักรกลขับเคลื่อนความใฝ่รู้
ภาพ : coupleofwandererscouk.wordpress.com


และเป็นวันนั้นนั่นเอง ที่ร้านหนังสือแห่งนั้นได้เผยแสดงให้ผมรู้ ว่าชีวิตของผมมีร้านหนังสือเป็นส่วนสำคัญมาเนิ่นนานแล้ว เพียงแต่ผมไม่เคยตระหนักเท่านั้นเอง ว่าร้านหนังสือไม่ใช่แค่ร้านที่ทำหน้าที่ ‘ขาย’ หนังสือให้เราเดินเข้ามา หยิบหนังสือ จ่ายเงิน แล้วเดินออกไป

ร้านหนังสือไม่เหมือนธุรกิจค้าขายอื่น ๆ ทั่วไป เพราะมันมีน้ำเนื้อมากกว่านั้น มีจิตวิญญาณของผู้ซื้อและผู้ขาย มีการบิดผันเปลี่ยนแปรในตัวตนของผู้คนที่ชอบเข้าร้านหนังสืออยู่เสมอ และเมื่อเดินอยู่ในท่ามกลางหนังสือแปลกหน้านับพันหมื่นเล่ม เราจะหยั่งรู้ขึ้นมาทันที ว่าโลกมีผู้คนที่อยาก ‘เล่าเรื่อง’ และ ‘เล่าความรู้’ ของพวกเขาให้เราฟังอยู่เสมอ

หลังใช้เวลาเต็มอิ่มอยู่ในร้านหนังสือนาน ๆ ค่อย ๆ เลือก ค่อย ๆ พลิกหน้ากระดาษสำรวจตัวตนของหนังสือ สุดท้ายเราจะพบว่า ‘ตัวตน’ ของเราขณะเดินเข้าไปในร้านหนังสือ มักไม่ใช่ตัวตนเดิมเมื่อเราเดินออกมาจากร้านหนังสืออีกต่อไป

ไม่ใช่เลย

2

ผมมาเริ่มงานกับ OKMD หรือสำนักงานบริหารและพัฒนาองค์ความรู้ ได้ราวหนึ่งปีแล้ว กับตำแหน่งที่มีชื่อเป็นภาษาอังกฤษง่าย ๆ ว่า Chief Creative Director

ในตอนแรก ผมไม่รู้แน่ชัดนักหรอกว่าตำแหน่งนี้มีหน้าที่อะไร ผมรู้แต่เพียงว่า โลกนี้มีความรู้ให้เราได้เรียนรู้มากมายเหลือคณานับ และชีวิตของเราก็แสนสั้นจนเกินกว่าจะเรียนรู้เรื่องที่เราสนใจได้หมดสิ้น และด้วยตำแหน่งหน้าที่นี้ สิ่งที่ผมพอจะทำได้ – ก็คือการนำพาความรู้ไปสู่ผู้คน

ไม่ใช่ในฐานะผู้รู้ด้วยตัวของผมเอง เพราะคงหยิ่งผยองเกินไปที่จะเอ่ยอ้างว่าตัวเองรู้อะไรแม้เพียงกระผีก แต่แม้นไม่รู้ในความรู้ ทว่าเราก็อาจพอรู้ได้ – ว่าความรู้อยู่ที่ไหน

แน่นอน ความรู้นั้นอยู่ทุกหนแห่ง ความรู้อยู่ในอากาศ – กับการโบกปีกเชื่องช้าของนกอัลบาทรอสผู้เข้าใจหลักอากาศพลศาสตร์มากกว่าใคร, ความรู้อยู่ในดิน – กับโครงข่ายของเห็ดราที่ถักทอประสานร่างกันขึ้นมาจนแข็งแกร่งเป็นอาณานิคมเห็ด, ความรู้อยู่ในลายผ้า – กับร่องรอยจิตสำนึกร่วมของชนเผ่าแต่โบราณที่ถักทอออกมาเป็นเส้นสายลี้ลับเปี่ยมไปด้วยรหัสนัย, ความรู้อยู่ในข้าวเหนียวนุ่ม ๆ – กับการไหลของแร่ธาตุจากภูเขาลงสู่ท้องนา จนเกิดเป็นแหล่งผลิตข้าวเหนียวที่ดีที่สุดในภูมิภาค, ความรู้อยู่ในปราสาทหิน – กับเรื่องราวทางธรณีวิทยา การยกตัวและยุบตัวของแผ่นดิน กับการเกิดแหล่งหินตัดเพื่อให้ผู้คนนำมาทำเป็นปราสาท ความรู้อยู่ทุกหนแห่ง

ความรู้เกิดขึ้นได้ในการสังเกตอันละเอียดละเมียดละไม เช่นที่กาลิเลโอสังเกตเห็นดวงจันทร์อันลับหายไปของดาวพฤหัส จนสามารถอธิบายการโคจรของเทหวัตถุ เช่นที่เอ็ดเวิร์ด เจนเนอร์ สังเกตเห็นอาการป่วยไข้ที่น้อยกว่าของหญิงสาวเลี้ยงวัวจนกลายเป็นที่มาของวัคซีน และเช่นที่ไอน์สไตน์สังเกตเห็นเกสรดอกไม้แล่นลิ่วคว้างไปบนผิวหน้าของผืนน้ำอย่างไร้รูปแบบ จนเกิดคำอธิบายถึงบราวเนียนมูฟเมนต์

แต่การสังเกตเหล่านี้ใช้เวลามากมายนัก และมนุษย์เราแต่ละคนก็ไม่อาจใช้เพียงสมอง ดวงตา และผัสสะของตัวเองเพียงลำพังเพื่อสังเกตและความความเข้าใจทุกสรรพสิ่งได้

เราทำได้เพียงลงลึกไปในพื้นที่ที่เราสนใจมากที่สุด แล้วจดจารจารึกมันเอาไว้ในรูปของความทรงจำ และสำหรับบางคนก็อยู่ในตัวอักษร ในรูปของหนังสือที่สามารถถ่ายทอดความรู้เหล่านั้นให้คนอื่น ๆ ได้ด้วย

ร้านหนังสือทั่วโลกที่เป็นพื้นที่แห่งความรื่นรมย์ และจักรกลขับเคลื่อนความใฝ่รู้
ภาพ : www.londonxlondon.com

เมื่ออยู่ในห้องหนังสือใต้ดินของร้านหนังสือในย่านชาริงครอสส์แห่งนั้น ผมจึงเพิ่งตระหนัก – หนังสือไม่ได้เป็นเพียงก้อนกระดาษเปื้อนหมึกที่ถูกเย็บไว้เป็นเล่ม หนังสือยังไม่ได้มีไว้เพื่อความบันเทิงหรือการฆ่าเวลาเท่านั้น แต่ไม่ว่าจะเป็นหนังสืออะไร ตั้งแต่ตำราเรียนจนถึงหนังสือโป๊ พวกมันล้วนคือมวลของ ‘สรรพความรู้’ ทั้งปวงที่มนุษย์ชาติสร้างขึ้นจนบวมเบ่งอยู่บนผนังและชั้นหนังสือ รอคอยการ ‘ระเบิด’ ออกมาเป็นจักรวาลใหม่ เหมือนการระเบิดของซูเปอร์โนวาในอวกาศที่จะสาดธาตุต่าง ๆ ออกไปไกลโพ้น เพียงแต่การระเบิดของความรู้ในหนังสือ คือการระเบิดใหญ่ในจักรวาลแห่งสมองของเรา เพื่อสาดธาตุแห่งความรู้ในเรื่องต่าง ๆ ออกไป แล้วถ่างกว้างเส้นขอบฟ้าทางปัญญาของเราให้ใหญ่ขึ้น เพื่อโอบรับความเป็นไปได้ใหม่ ๆ ที่เราไม่เคยรู้จักมาก่อน – ก็เท่านั้นเอง

หนังสือและการอ่านจึงสำคัญ

และที่สำคัญไม่แพ้กัน – ก็คือร้านหนังสือ

3

ผมคิดว่า – ร้านหนังสือมีหน้าที่สำคัญอยู่อย่างน้อยที่สุดก็ 3 เรื่อง

เรื่องแรก : คือการทำหน้าที่เป็น ‘หน่วยธุรกิจ’ (Business Unit) เพื่อให้เจ้าของหรือผู้เปิดร้านสร้างรายได้และกำไรจากการขายหนังสือ ซึ่งแน่นอนว่าต้องมีต้นทุน การบริหารจัดการ การโฆษณา ประชาสัมพันธ์ การสร้างกิจกรรมดึงคนเข้าร้านหนังสือ การออกแบบตกแต่งร้านเพื่อดึงดูดลูกค้า การเจรจาต่อรองกับคู่ค้าทางธุรกิจต่าง ๆ ตั้งแต่สำนักพิมพ์ สายส่ง ซัพพลายเออร์ด้านอื่น ๆ ไปจนถึงร้านหนังสือด้วยกันเอง ดังนั้น ร้านหนังสือจึงต้องการ ‘แบบจำลองธุรกิจ’ (Business Model) ที่ใช้งานได้จริง ไม่ว่าจะเหมือนหรือต่างจากแบบจำลองธุรกิจที่มีอยู่หรือไม่ รวมไปถึงการจัดการด้านการเงินและการบัญชี รวมถึงการประมาณการ (Projection) ในด้านการเงินที่แม่นยำพอสมควรด้วย

แน่นอน – เหล่านี้ไม่ใช่เรื่องง่าย

เรื่องที่สอง : ร้านหนังสือมีหน้าที่สำคัญอีกอย่างหนึ่งคือเป็น ‘สถานที่รวมตัว’ (Gathering Place) ของผู้คนที่มีอะไรบางอย่างคลับคล้ายกัน

สถานที่รวมตัวเช่นนี้ เกิดขึ้นได้ก็เพราะเจ้าของร้านหนังสือทำหน้าที่ ‘คัดกรอง’ (Curate) หนังสือเฉพาะบางรูปแบบมาขายในร้านเท่านั้น บางร้านขายเฉพาะหนังสือเกี่ยวกับอาหาร บางร้านช่ำชองเรื่องหนังสือกวีนิพนธ์ บางแห่งเป็นหนังสือเชิงความรู้ อีกบางร้านก็เก่งกาจเรื่องหนังสือเก่า หนังสือนิยาย หนังสือเกี่ยวกับการเดินทาง

นานมาแล้ว เมื่อไปซานตามอนิกาในลอสแอนเจลิส ผมได้พบกับร้านหนังสือเล็ก ๆ แห่งหนึ่งชื่อ Midnight Special ที่เลือกขายเฉพาะหนังสือวิชาการที่แปลกประหลาดแต่ดึงดูดใจอย่างเหลือเชื่อ เช่นหนังสือชื่อ History of Shit หรือ ‘ประวัติศาสตร์ขี้’ (ที่แทบไม่มีอะไรเกี่ยวข้องกับขี้ในแบบที่คุณคิดเลย) ของนักจิตวิเคราะห์และนักปรัชญาฝรั่งเศสอย่างโดมินิก ลาพอร์เต หรือ The Right to be Lazy (สิทธิที่จะขี้เกียจ) ของพอล ลาฟาร์ก เป็นต้น

ร้านหนังสือทั่วโลกที่เป็นพื้นที่แห่งความรื่นรมย์ และจักรกลขับเคลื่อนความใฝ่รู้
ภาพ : www.bursahaga.com

เป็นร้านหนังสือทำนองนี้นี่แหละ ที่จะ ‘เลือก’ คนเข้าร้านที่มีลักษณะเฉพาะ และสนใจประเด็นเฉพาะบางอย่าง จนทำให้ร้านหนังสือที่เคยเป็นเพียง ‘ที่แวะ’ (หรือ Third Place) กลายมาเป็นสถานที่รวมตัวของคนที่มีความสนใจเฉพาะร่วมกัน (หรือเรียกว่า Fourth Place) ขึ้นมา

คนอ่านเลือกร้านหนังสือ – และร้านหนังสือก็เลือกคนอ่าน, ดูเหมือนนั่นจะเป็นหน้าที่อย่างที่สองของร้านหนังสือ

คือเพื่อให้เราได้มีปฏิสัมพันธ์กับคนแบบเดียวกัน

เรื่องที่สาม : ไม่ว่าจะตั้งใจหรือไม่ก็ตาม ร้านหนังสือแทบทุกร้านได้ทำหน้าที่เป็น ‘แหล่งเรียนรู้’ ให้กับผู้คนมายาวนาน นับตั้งแต่เกิดการคัดลอกหนังสือเพื่อถ่ายทอดความรู้ขึ้นมาเป็นครั้งแรกเมื่อนับพันปีก่อน หนังสือคือสิ่งล้ำค่าราคาแพง เพราะสิ่งที่บรรจุอยู่ในนั้นก็คือ ‘ความรู้’ ทำให้เกิดการเก็บรวบรวมความรู้เหล่านี้อย่างทะเยอทะยาน เช่นในห้องสมุดที่ใหญ่ที่สุดในโลกที่เมืองอเล็กซานเดรีย จนถึงการซื้อขายหนังสือที่คัดลอกด้วยลายมือเหล่านี้ในราคาแพง แต่เมื่อเกิดการสร้างแท่นพิมพ์ของกูเตนเบิร์ก หนังสือก็กลายเป็นสินค้าสำหรับมวลชน ร้านหนังสือหรือสถานที่ ‘ขายหนังสือ’ จึงแทบจะมีความหมายเดียวกับการเป็นสถานที่ ‘ขายความรู้’ มาตลอด

สำหรับคนที่มีอายุมากหน่อย หลายคนน่าจะจดจำร้านหนังสือเล็ก ๆ ประจำจังหวัดหรือแถบถิ่นที่ตนเองเกิดได้ ร้านหนังสือเล่มนี้มักมีขายตั้งแต่ตำราเรียน นิตยสาร หนังสือเล่ม หนังสือการ์ตูน และมีแม้กระทั่งร้านให้เช่าหนังสือสำหรับคนที่ยังไม่อยากควักเงินซื้อ

เป็นร้านหนังสือเหล่านี้นี่เอง ที่ได้ ‘สร้างตัวตน’ ให้กับคนมากมายมาจนถึงปัจจุบัน

4

ผมเคยไป ‘เมืองหนังสือ’ ซึ่งก็คือเมืองเฮย์ริมฝั่งแม่น้ำวาย (Hay-on-Wye) ในสหราชอาณาจักร เมืองแห่งนั้นคือเมืองที่ได้ชื่อว่าเป็น ‘เมืองหลวง’ ของหนังสือมือสอง ในเมืองแทบไม่มีกิจการอื่นใดเลย ยกเว้นแต่ร้านหนังสือมือสอง แม้กระทั่งปราสาทใจกลางเมืองที่เคยเป็นของขุนนางระดับสูง ก็ถูกปรับแปลงจนกลายเป็นร้านหนังสือ มีหนังสืออยู่ในนั้นนับหมื่นเล่ม และทุก ๆ ปี เมื่อมีเทศกาลหนังสือหรือ Book Fair ก็มีผู้คนเดินทางมาที่เมืองนี้นับหมื่นคน

ร้านหนังสือทั่วโลกที่เป็นพื้นที่แห่งความรื่นรมย์ และจักรกลขับเคลื่อนความใฝ่รู้
ภาพ : www.cntraveler.com

ผมเคยไปย่านจิมโบโช (Jimbocho) ซึ่งได้ชื่อว่าเป็น ‘เมืองหนังสือ’ หรือ Book Town ใจกลางมหานครโตเกียว แน่นอน หนังสือของจิมโบโชไม่ใช่หนังสือที่ผมจะอ่านออก เพราะแทบทั้งหมดเป็นหนังสือภาษาญี่ปุ่น ย่านนี้คล้ายเมืองเฮย์ย่อส่วน เพราะเต็มไปด้วยร้านหนังสือเรียงรายอยู่บนถนน มีทั้งร้านที่ขายหนังสือเก่าและใหม่ ที่มีเสน่ห์มากก็คือการขายกระดาษแบบโบราณของญี่ปุ่น รวมไปถึงแผนที่เก่า และมีแม้กระทั่งร้านขายบอร์ดเกมที่ซุกซ่อนอยู่บนชั้นสองของร้านหนังสือ

ร้านหนังสือทั่วโลกที่เป็นพื้นที่แห่งความรื่นรมย์ และจักรกลขับเคลื่อนความใฝ่รู้
ภาพ : pop-japan.com

ผมเคยทึ่งนักหนากับร้านชื่อ The Book Thing ในเมืองบัลติมอร์ของอเมริกาที่เพื่อนพาไปเยือน ร้านนี้ไม่ใช่ร้าน ‘ขาย’ หนังสือ แต่มันเป็นโกดังที่มีหนังสือนับหมื่น ๆ เล่ม จัดเรียงเป็นหมวดหมู่เรียบร้อยเป็นระเบียบ มีทั้งหนังสือบันเทิงไปจนถึงหนังสือวิชาการ ใครเดินเข้ามาใน Book Thing แล้วจะหยิบหนังสือกลับบ้านกี่เล่มก็ได้โดยไม่ต้องควักเงินแม้แต่สตางค์แดงเดียว และเมื่ออ่านจบแล้ว หากอยากเก็บไว้ก็เก็บ แต่หากอยากทิ้ง พวกเขาก็จะนำหนังสือมา ‘ดัมพ์’ หรือทิ้งเอาไว้ที่ Book Thing อีกหน เพื่อให้อาสาสมัครได้จัดขึ้นชั้น รอคอยผู้กระหายในความรู้คนใหม่มาหยิบหนังสือเหล่านั้นจากชั้นไปอ่าน เมืองบัลติมอร์จึงมีกลไกการ ‘หมุนเวียน’ ของหนังสือไม่รู้จบ จนอาจเรียกได้ว่าเป็น Circular Design of Books ก็น่าจะได้

ร้านหนังสือทั่วโลกที่เป็นพื้นที่แห่งความรื่นรมย์ และจักรกลขับเคลื่อนความใฝ่รู้
ภาพ : www.baltimoresun.com

พวกเขาช่างรุ่มรวยวัฒนธรรมการอ่านและวัฒนธรรมร้านหนังสือนัก – ผมนึกริษยาเมืองเหล่านี้ทุกครั้งที่ได้เห็น

หากเราเชื่อเหมือนกันว่า ร้านหนังสือก็คือ ‘รูปธรรม’ ของความรู้ คือความรู้ที่กลายร่างมาปรากฏให้เราเห็นในรูปของหนังสือมากมายรายเรียงอยู่บนผนัง ในรูปของเจ้าของร้านหนังสือที่ใช้ไม้ขนไก่ปัดฝุ่นหนังสือทุกเมื่อเชื่อวัน ในรูปของผู้คนที่มีลักษณะนิสัยและความชอบคล้ายกันที่มาเยือนร้านหนังสือแบบเดียวกัน,

เราก็น่าจะเชื่อเช่นเดียวกันว่า – เราเริ่มสร้าง ‘ความรักในความรู้’ ขึ้นได้จากความรักในร้านหนังสือ

5

สิ่งที่ผลักดันให้ร้านหนังสือคึกคัก นอกจากตัวหนังสือเองแล้ว บ่อยครั้งกิจกรรมในร้านหนังสือก็เป็นเรื่องจำเป็น

ร้าน Book Soup ในลอสแองเจลิส มีกิจกรรมอ่านหนังสือหรือ Book Reading (ซึ่งบ่อยครั้งเป็นการอ่านบทกวี) ทุกสัปดาห์ นั่นผลักดันให้ร้านแห่งนี้มีชีวิตชีวา

ร้านหนังสือ Barnes and Noble ในนิวยอร์ก โดยเฉพาะสาขา Tribeca มีการจัดกิจกรรมต่าง ๆ เป็นประจำทุกสัปดาห์ คนดังระดับโลกอย่างจูลี แอนดรูว์ หรืออีกหลายคน ต่างเคยมาเปิดตัวหรือจัดทอล์กเกี่ยวกับหนังสือที่นี่

ร้านหนังสือทั่วโลกที่เป็นพื้นที่แห่งความรื่นรมย์ และจักรกลขับเคลื่อนความใฝ่รู้
ภาพ : www.facebook.com/BNTribeca

ร้านหนังสือนายอินทร์ สาขาท่าพระจันทร์ ก็เคยมีกิจกรรม ‘มุมกาแฟ’ ทุกวันศุกร์ ต่อเนื่องกันยาวนานถึงกว่าสิบปี โดยเชิญผู้คนมากมาย ทั้งนักเขียน นักอ่าน และศิลปินหลากสาขามาร่วมพูดคุยกันถึงความรักในหนังสือ – ซึ่งก็คือความรักในความรู้

แต่อย่างที่เราเห็นกัน สภาพเศรษฐกิจ เทคโนโลยีการสื่อสาร และโรคระบาดในปัจจุบัน ทำให้การเข้าร้านหนังสือกลายเป็นเรื่องงดเว้นของคนมากขึ้น แต่ทั้งหมดนี้เกิดขึ้นเพราะสภาวะจำเป็น หากสภาวะนี้ผ่านพ้นไป ก็มีโอกาสไม่น้อยที่การสนับสนุนกิจกรรมในร้านหนังสือจะสร้างความคึกคักให้กับร้านหนังสืออีกครั้ง

หลายคนตั้งคำถามว่า ในเมื่อเรามีร้านออนไลน์แล้ว ทำไมยังต้องมาซื้อหนังสือในร้านหนังสือกันอีก

สำหรับผม คำตอบที่ง่ายที่สุดคือ – ก็เพราะหนังสือไม่เหมือนสินค้าอื่น ๆ นั่นเอง เราอาจพอรู้ว่าเราชอบสบู่กลิ่นไหน เราจึงสามารถสั่งสบู่กลิ่นนั้นออนไลน์ได้ เช่นเดียวกับสินค้าอุปโภคบริโภคอื่น ๆ ตั้งแต่น้ำยาซักผ้าไปจนถึงเชิงเทียนและแม้แต่ขนมต่างๆ แน่นอน ถ้าเรารู้อยู่แล้วว่าเราต้องการหนังสือเล่มไหน แบบไหน เราสามารถ ‘เสิร์ชหา’ และซื้อหนังสือนั้น ๆ จากร้านค้าออนไลน์ได้

แต่กับ ‘หนังสือแปลกหน้า’ ที่เราไม่เคยรู้ว่าดำรงอยู่ในโลกนี้เล่า – หากเราไม่รู้จักมัน, ก็แล้วเราจะสั่งออนไลน์ได้อย่างไร

ร้านหนังสือทำหน้าที่ตรงนี้ ตรงที่เป็นเสมือนโซ่ข้อกลางเชื่อมโยงเราเข้ากับสิ่งที่เราไม่รู้จัก การเดินเข้าไปในร้านหนังสืออาจเหมือนการออกเดตกับบุคคลนิรนาม เราจะได้ไล้มือไปบนสันปก มองดูหน้าปกของหนังสือที่เราไม่เคยรู้จักมาก่อน ทดลองอ่านมัน หยิบมันไว้ในมือ ชั่งน้ำหนักมัน เกลียดชังบางข้อความของมัน โทษฐานที่กระตุกให้เราคิดและเจ็บปวด

หรือไม่ก็หลงรักมันหัวปักหัวปำในแบบที่ไม่เคยตกหลุมรักใครแบบนี้มาก่อน

ร้านหนังสือมีหน้าที่สำคัญ คือทำให้เรา ‘รัก’ ในหนังสือ ซึ่งก็คือความรักในความรู้ โดยที่เราอาจไม่ทันตั้งตัว เหมือนการได้พบคู่รักที่เราไม่เคยรู้ว่ามีอยู่จริง

แม้มีโลกออนไลน์แล้ว ร้านหนังสือจึงยังสำคัญอยู่เสมอ มีสถิติบอกว่า แนวโน้มร้านหนังสือโดยรวมในสหรัฐอเมริกากำลังเพิ่มขึ้น นับตั้งแต่เข้าทศวรรษ 2020 เป็นต้นมา

นั่นก็เพราะร้านหนังสือนั้นรื่นรมย์ และความรื่นรมย์คือจักรกลขับเคลื่อนความใฝ่รู้ให้เรา

ใฝ่รู้ – ในแบบที่เราไม่เคยรู้มาก่อนเสียด้วย

6

โดยดำริของ ดร.อธิปัตย์ บำรุง ผู้อำนวยการ OKMD ร่วมกับสื่อที่หลงรักในร้านหนังสือหัวปักหัวปำอย่าง The Cloud, PUBAT หรือสมาคมผู้จัดพิมพ์และผู้จำหน่ายหนังสือแห่งประเทศไทย และกลุ่มคนรุ่นใหม่ที่ไม่อยากให้ร้านหนังสือพลัดพรากไปจากสังคมอย่างกลุ่ม MEAT จึงได้ก่อเกิดเป็นโครงการร้านหนังสือในฐานะแหล่งเรียนรู้ขึ้นมา

โครงการนี้มีเป้าหมายเพื่อนำความคึกคักกลับสู่ร้านหนังสืออีกครั้ง โดยเฉพาะกับร้านหนังสืออิสระที่อาจมีข้อจำกัดในหลายด้าน เราอยากชวนเหล่าร้านหนังสือมาทลายข้อจำกัดเหล่านี้ร่วมกัน เพื่อทำให้วัฒนธรรมการอ่านกลายเป็นเรื่องที่ไม่ได้แปลกแยกหรือสูงส่งไปกว่าวัฒนธรรมในชีวิตประจำวันอื่น ๆ ของเรา ด้วยการร่วมกันคิด มองดูปัญหาที่เกิดขึ้น และร่วมกันสร้างวิธีแก้ปัญหาใหม่ ๆ ขึ้นมาด้วยวิธีการต่าง ๆ โดยมีเป้าหมายที่ยั่งยืน ทั้งสำหรับผู้อ่าน และสำหรับเจ้าของร้านหนังสือที่ต้องเป็นทั้งนักธุรกิจและผู้จับมือกับชุมชนรอบข้างเพื่อพากันไปสู่สังคมแห่งการเรียนรู้ร่วมกัน

ติดตามโครงการนี้ได้ทางเว็บไซต์และเพจของ The Cloud, PUBAT, MEAT และ OKMD ตลอดปี 2565 นี้ #OKMD #Bookstore #Learningspace

บทความนี้เป็นส่วนหนึ่งของโครงการพัฒนาร้านหนังสือเป็นแหล่งควมรู้สร้างสรรค์ โดยความร่วมมือของ The Cloud และ OKMD

Writer

โตมร ศุขปรีชา

นักเขียน นักแปล บรรณาธิการ และนักอะไรอีกหลายอย่าง ปัจจุบันมารับตำแหน่ง Chief Creative Director ของ OKMD ซึ่งทำงานเกี่ยวกับการสร้าง การจัดการ และการสื่อสารองค์ความรู้ในสังคมไทย

อ่านต่อ

Loading...

End of content

No more pages to load