“Let it go, let it go

Can’t hold it back anymore

Let it go, let it go

Turn away and slam the door”

เสียงร้องเพลงของเด็กๆ คือบรรยากาศที่คุ้นชินใน The Hop Bangkok ทุกครั้งที่มีเวิร์กช็อปของ Musical Theatre for KIDS ซึ่งก่อตั้งขึ้นเมื่อ 7 ปีก่อน โดย คริสเตน รอสซี (Kristen Rossi) บัณฑิตสาขาละครเวที และ ยองจี คิม (Youngji Kim) ศิลปินผู้หลงใหลในดนตรีและการเต้นแจ๊ส

ละครเวทีในตอนนั้นยังไม่เป็นที่นิยมเท่าไหร่นัก สิ่งที่ Musical Theatre for KIDS ทำจึงค่อนข้างใหม่โดยเฉพาะในประเทศไทย แต่น่าชื่นใจที่เวิร์กช็อปครั้งแรกของเธอทั้งสองประสบความสำเร็จอย่างมาก จนทำให้โรงเรียนแห่งนี้ได้ถือกำเนิดขึ้นอย่างจริงจัง 

Musical Theatre for KIDS เวิร์กช็อปละครเวทีสำหรับเด็กที่สอนสกิลล์การใช้ชีวิตผ่านศิลปะ

Musical Theatre for KIDS จึงเติบโตจากเวิร์กช็อปเล็กๆ ที่มีครูแค่ 2 คน เป็นการรวมตัวของศิลปินจากหลากหลายสาขา สอนให้เด็กๆ ทำทุกกระบวนการที่เกี่ยวกับละครเวที ทั้งการร้อง การเต้น การแสดง เล่าเรื่อง ทำฉาก พร็อพ และคอสตูม ในห้องเรียนขนาดย่อมที่เต็มไปด้วยความสนุก เสียงหัวเราะ และพลังบวก ซึ่งไม่ได้สอนแค่ทักษะการแสดงออกและความคิดสร้างสรรค์อย่างเดียว แต่ยังแฝงไปด้วย Soft Skills ที่จะช่วยให้เขาเติบโตไปเป็นวัยรุ่นและผู้ใหญ่ที่มีความสมดุลทางด้านอารมณ์ อย่างการทำงานเป็นทีม การสื่อสารระหว่างกัน วิธีแก้ปัญหาอย่างสร้างสรรค์ ความคิดริเริ่ม การแสดงออก ไปจนถึงความมุ่งมั่นและความรับผิดชอบ

ที่ผ่านมามีเวิร์กช็อปละครเวทีหลายเรื่อง ไม่ว่าจะเป็น The Wizard of Oz, Frozen, Wicked, Moana, The Little Mermaid, Trolls และ Harry Potter ที่มีฉากเป็นปราสาทฮอกวอตส์ทำมือ และล่าสุด เพิ่งมีเวิร์กช็อปแบบ ‘Create Your Own Show’ ที่ให้เด็กๆ ทำเองทุกขั้นตอน ตั้งแต่เขียนบท ออกแบบท่าเต้น ไปจนถึงกำกับ

Musical Theatre for KIDS เวิร์กช็อปละครเวทีสำหรับเด็กที่สอนสกิลล์การใช้ชีวิตผ่านศิลปะ

พริม-ญาณิศา กายสุต, ผ้าไหม-กรณัฏฐ์ วรรณนภาลัย และ เจสสิก้า ทีล (Jessica Teal) ครูสอนร้องเพลงและการแสดง ต้อนรับเราสู่พื้นที่ของ Musical Theatre for KIDS พร้อมกับ มีมี่-สรรประภา วุฒิวร ครูศิลปะที่กำลังทำหนังสือนิทานเด็กของตัวเอง 

และม่านก็เปิด

SCENE I

Backstage

“ถ้าไม่ชอบการแสดงจะมาร่วมเวิร์กช็อปได้ไหม” น่าจะเป็นคำถามแรกๆ ที่พ่อแม่หลายคนสงสัยอยู่ในใจเมื่อเห็นชื่อของ Musical Theatre for KIDS และอาจเป็นเหตุผลที่ครูพยายามผลักดันให้เด็กได้ทำงานในทุกกระบวนการที่เกี่ยวข้องกับละครเวที เพื่อจะได้รู้ว่าศิลปะแขนงนี้มีหลายแง่มุม มีหลายหน้าที่ และคนทุกแบบมีส่วนร่วมได้

“เด็กที่มาเวิร์กช็อปกับเราไม่ได้มีแค่คนที่สนใจด้านละครเพลง บางคนสนใจเรื่องศิลปะ เรื่องการทำฉาก ทำคอสตูม บางคนสนใจการแสดง บางคนไม่เคยรู้จักละครเวทีมาก่อน ก็มาที่นี่เพื่อพบกับประสบการณ์ใหม่ๆ การสอนทุกอย่างจึงสำคัญมาก เด็กจะได้รู้ว่าในการทำละครเวทีเรื่องหนึ่งต้องมีอะไรบ้าง เราเชื่อว่าสิ่งที่ Musical Theatre for KIDS สอน เป็นการปูพื้นฐานและความสนใจให้เด็กสู่การทำงานด้านละครเวทีในอนาคต”

Musical Theatre for KIDS เวิร์กช็อปละครเวทีสำหรับเด็กที่สอนสกิลล์การใช้ชีวิตผ่านศิลปะ
Musical Theatre for KIDS เวิร์กช็อปละครเวทีสำหรับเด็กที่สอนสกิลล์การใช้ชีวิตผ่านศิลปะ

เวิร์กช็อปมีทั้งหมด 2 รูปแบบ ระยะเวลา 5 วัน โดยแบ่งเป็นกลุ่มละไม่เกิน 15 คน อายุของเด็กที่เข้าร่วมมีตั้งแต่ 5 – 7 ปี แบบแรกเป็นการนำละครเวทีเรื่องที่ดังระดับโลกอย่าง Lion King หรือ Dumbo มาย่อบทให้เป็นโชว์ขนาดมินิ และแบบที่สองคือ Create Your Own Show ที่ให้เด็กๆ ทำเองทุกกระบวนการตั้งแต่ศูนย์ รูปแบบการแสดงเป็น Creative Drama ไม่ใช่การฟูมฟาย เค้นอารมณ์ แต่เป็นการแสดงที่มีแต่ความสุข

4 วันแรกเป็นการสอนทักษะทุกอย่าง ส่วนวันที่ 5 เป็นการซ้อมใหญ่และแสดงจริงให้พ่อแม่ผู้ปกครองมาชมโชว์ความยาว 15 นาทีในรูปแบบเต็ม

“ห้าวันมันเป็นเวลาที่สั้นมากนะ เราใช้สี่วันแรกไปกับการทำความรู้จักเด็กๆ จุดอ่อนจุดแข็งของเขา เราช่วยเขาได้ยังไง สนับสนุนเขาในด้านไหนได้ ในช่วงเวลาห้าวันนี้เราไม่ได้แค่สอนทักษะการทำละครเวที แต่เราพยายามเข้าใจพวกเขา มันไม่ง่ายที่จะทำทั้งหมดในห้าวัน ท่องบท แสดง เต้น บล็อกกิ้ง ร้องเพลง ทำพร็อพ ทำฉาก บางเรื่องก็ไม่ได้เข้าออกทางเดียว ต้องขึ้นบันได เวลาคนถามเราเรื่อง Musical Theatre for KIDS เราจะบอกว่า คุณต้องไม่เชื่อแน่ๆ ว่าเด็กทำโชว์ได้ภายในห้าวัน!”

Musical Theatre for KIDS เวิร์กช็อปละครเวทีสำหรับเด็กที่สอนสกิลล์การใช้ชีวิตผ่านศิลปะ

SCENE II

My Mentor

ครูทุกคนของ Musical Theatre for KIDS มีแบกกราวนด์ด้านศิลปะหลายแขนง พริมและผ้าไหมคือบัณฑิตสาขาขับร้องละครเพลง จากวิทยาลัยดุริยางคศิลป์ มหาวิทยาลัยมหิดล มีมี่เพิ่งเรียนจบปริญญาโทที่ Cambridge School of Art สาขา Children Book Illustration ส่วนเจสสิก้าทำงานด้านภาพถ่ายและภาพเคลื่อนไหวอยู่ก่อนแล้ว ด้วยพื้นหลังที่เกี่ยวข้องกับศิลปะ ทำให้พวกเขาเข้าใจวิธีการคิดเชิงสร้างสรรค์อย่างดีเยี่ยม และถ่ายทอดออกมาเป็นเวิร์กช็อปที่ได้ทั้งคนเรียนและคนสอน

Musical Theatre for KIDS เวิร์กช็อปละครเวทีสำหรับเด็กที่สอนสกิลล์การใช้ชีวิตผ่านศิลปะ

“ในส่วนของศิลปะ เราจะเตรียมแบกดร็อปแบบวาดเอาต์ไลน์มาก่อน แล้วให้เด็กๆ เป็นคนเลือกสีหรือเสนอไอเดียอื่นๆ มีทั้งสีโปสเตอร์และสีอะคริลิก บางครั้งก็ใช้กระดาษสีๆ มาตัดแปะ วันแรกๆ ให้ทำโปรเจกต์เดี่ยวที่เอากลับบ้านได้ด้วย เราทำตัวอย่างมาให้ดูก่อน ถ้าทำตามก็โอเค ถ้าไม่อยากทำก็ให้เขาออกไอเดียว่าอยากทำอะไร บางทีเขาอยากเปลี่ยนชื่อตัวละครจากหลุยส์เป็นลูซี่ หรืออยากให้ Lion King เป็นสีม่วง ก็คุยกัน มีหลายครั้งที่เด็กทำไม่ได้ ขอให้ครูทำให้ แต่เราอยากให้เขาลองดูก่อน ถ้าดูแล้วยังงงๆ อยู่ ลองค่อยๆ ทำทีละสเต็ปดีไหม มันจะรู้สึกว่าง่ายขึ้น ซึ่งการที่เราไม่ได้ให้ความช่วยเหลือเขาทันที พอเขาทำเสร็จจะมีความมั่นใจขึ้น อันถัดไปเขาก็จะทำด้วยตัวเองได้” มีมี่เล่าให้ฟังถึงชั้นเรียนศิลปะของเธอ

พริม ผ้าไหม และเจสสิก้า รับผิดชอบในการสอนร้อง เต้น และแสดง ซึ่งจะมีเวลาได้อยู่กับเด็กเยอะกว่า ได้เห็นอารมณ์ การแสดงออก และพัฒนาการของเด็กแต่ละคนผ่านการแสดงละครเวทีร่วมกัน

Musical Theatre for KIDS เวิร์กช็อปละครเวทีสำหรับเด็กที่สอนสกิลล์การใช้ชีวิตผ่านศิลปะ

“ด้วยวัยเฉลี่ยที่เริ่มโตแล้ว มีการร้องไห้ เริ่มโตแล้ว มีการอิจฉาแย่งคาแรกเตอร์กัน สิ่งที่ทำได้คือ เราต้องให้เด็กทุกคนทำงานร่วมกันได้ คนไหนชอบด้านไหนเป็นพิเศษ เราก็ช่วยให้เขาได้โชว์ศักยภาพตรงนั้น บางคนไม่ชอบอะไรเลยก็จะบิวต์ด้วยคอสตูม ถ้าแสดงจะได้ใส่ชุดแดรกคูลาสีดำสุดเท่เลยนะ หรือบางทีถ้าเขาไม่อยากเล่น จะเสนอให้เขาเป็นผู้ช่วยก่อน เป็นคนคอยบอกให้เพื่อนเงียบข้างเวที”

SCENE III

Come on let’s go and play!

เหมือนที่เล่าให้ตอนต้นว่า Musical Theatre for KIDS ไม่ได้สอนแค่ทักษะเชิงศิลปะเท่านั้น แต่ยังสอดแทรก Soft Skills ที่ติดตัวไปได้ตลอด เริ่มจากการท่องบทและการต่อบทที่ต้องอาศัยสมาธิและการฟังอีกคน ในเรื่องของการแสดง เด็กๆ ต้องเรียนรู้ที่จะสื่อสารไปยังนักแสดงด้วยกันและผู้ชมที่ดูอยู่ ผ่านการใช้ภาษาและภาษากาย เวิร์กช็อปนี้ไม่ต่างจากการเล่นกีฬาที่ต้องอาศัยความเป็นทีม น้ำใจนักกีฬา และความสามัคคี ซึ่งสกิลล์เหล่านี้คือสิ่งที่พวกเขาต้องใช้เมื่อโตขึ้น

ครูทั้งสี่เล่าให้ฟังว่า เด็กจะเรียนรู้เองผ่านสถานการณ์หรือกิจกรรมที่เขาทำกับเพื่อน ยกตัวอย่างเช่น เวลาทำพร็อพชิ้นใหญ่ เขาต้องปรึกษากันทั้งกลุ่มว่าจะลงสีอะไรดี ถ้าใครคนใดคนหนึ่งมีความเห็นไม่ตรงกัน เขาก็ต้องหาวิธีการแก้ปัญหาและข้อตกลงที่ดีที่สุด

Musical Theatre for KIDS เวิร์กช็อปละครเวทีสำหรับเด็กที่สอนสกิลล์การใช้ชีวิตผ่านศิลปะ

“ตอนนั้นทำเรื่อง The Wizard of Oz นางเอกคือโดโรธี เด็กผู้หญิงทุกคนในคลาสอยากเล่นบทนี้มาก มีดราม่า มีการร้องไห้ ‘หนูอยากเป็นโดโรธีๆ’ ตอนนั้นเป็นเรื่องใหญ่เลยเพราะทะเลาะกัน ปรากฏว่ารอบนั้นมีโดโรธีถึงสามคน เล่นกันคนละซีน สิ่งที่น่ารักคือ ตอนแรกทุกคนอยากเป็นโดโรธีเพียงหนึ่งเดียวเท่านั้น แต่สุดท้ายสามคนนั้นก็ช่วยกันท่องบท ช่วยกันซ้อม กลายเป็นว่าเขาได้เรียนรู้ที่จะยอมซึ่งกันและกัน

“หรือมีพี่น้องบ้านหนึ่ง คนพี่อายุเจ็ดขวบ คนน้องที่อายุสี่ขวบยังอ่านหนังสือไม่ได้ เขาต้องกลับบ้านไปซ้อมด้วยกัน เวลาอยู่บนเวทีแล้วตัวเล็กจำบทไม่ได้ก็จะหันไปมองพี่ พี่ก็จะซุบซิบๆ บอกบท มันเป็นการเรียนรู้ที่จะช่วยเหลือกันโดยไม่รู้ตัว”

FINAL SCENE

The Show Must Go On

“นั่นคือสิ่งที่เด็กๆ เรียนรู้จากพวกคุณ ในทางกลับกัน คุณเรียนรู้อะไรจากพวกเขาบ้าง”

“ความอดทน” ครูทั้งสี่หัวเราะพร้อมกัน

“การทำงานกับเด็กเป็นการย้ำเตือนให้เราไม่เข้มงวดกับชีวิตมากเกินไป สนุกไปกับมัน ทำให้เรารู้ว่าทุกคนแตกต่างกันหมด เราเจอเด็กขี้อาย เจอเด็กกล้าแสดงออก คุณต้องพร้อมที่จะรับมือกับคนหลายๆ แบบในเวลาเดียวกัน ต้องเรียนรู้ที่จะคิดอย่างรวดเร็ว เราจะทำอะไรก่อน จะทำอะไรหลัง ต้องเปิดกว้าง และต้องมีแผนสองสามสี่เผื่อไว้ด้วย ดีไม่ดีสิ่งที่เราเรียนรู้จากพวกเขาอาจมีค่ามากกว่าที่เขาเรียนรู้จากเราด้วยซ้ำ”

Musical Theatre for KIDS เวิร์กช็อปละครเวทีสำหรับเด็กที่สอนสกิลล์การใช้ชีวิตผ่านศิลปะ

ทุกคนเห็นเหมือนกันว่า การกล้าแสดงออกของเด็กๆ ทำให้พวกเขามีความมั่นใจในตัวเอง และที่สำคัญ พวกเขาเรียนรู้ที่จะมีความสุขกับปัจจุบันมากขึ้น 

“การที่เราทำงานกับเด็ก ณ เวลานี้เขาให้เราเต็มร้อย เขามีความสุข เขาเสียใจ ทุกอย่างที่เขารู้สึก เขาแสดงออกมาทันทีและชัดเจน เราอยู่กับเขาในทุกโมเมนต์ ไม่เข้าใจ งอแง มันสอนเราว่า อย่าไปซีเรียสกับชีวิตมาก หิวน้ำก็หิวน้ำ ไม่ชอบก็ร้องไห้ รู้สึกอย่างไรก็ยอมรับอย่างนั้น เจ็บแป๊บเดียวก็หาย พลังบวกคือสิ่งที่เราได้จากพวกเขา บางทีเศร้าๆ อยู่ หลับตาแป๊บหนึ่ง ออกไปดื่มน้ำ ก็หายแล้ว The Show Must Go On”

Musical Theatre for KIDS เวิร์กช็อปละครเวทีสำหรับเด็กที่สอนสกิลล์การใช้ชีวิตผ่านศิลปะ

ฟังมาตั้งแต่ต้นจนจบก็อยากมีลูกและส่งไปเวิร์กช็อปกับ Musical Theatre for KIDS ทันที และเชื่อว่าคุณผู้อ่านก็คงคิดเหมือนกัน มันคือการเติบโตไปด้วยกันของทั้งเด็กและครูที่ว่ากันตามตรงแล้ว อาจไม่เห็นผลทันทีหลังเรียนจบ แต่มันจะติดตัวไปในการใช้ชีวิตข้างหน้า

“เราอยากให้โชว์ทุกครั้งเป็นโชว์ของพวกเขาที่ทำออกมาและภูมิใจที่สุด มันอาจไม่ใช่ละครเวทีโปรดักชันใหญ่อะไร แต่หวังว่าในอนาคต เขาจะจำความรู้สึกดีๆ ระหว่างทำงานและตอนอยู่บนเวทีนี้เอาไว้”

ครูทั้งสี่ทิ้งท้ายไว้แบบนั้น แล้วม่านก็ปิดลง


ตารางเวิร์กช็อปของ Musical Theatre for KIDS เดือนสิงหาคม

3 – 7 สิงหาคม : Into the Woods

10 – 14 สิงหาคม : Toy Story

17 – 21 สิงหาคม : Create Your Own Mini-Musical

สอบถามรายละเอียดเพิ่มเติมได้ที่ Facebook : Musical Theatre for KIDS Bangkok หรือ www.musicaltheatreforkids.com

Writer

พิมพ์อร นทกุล

บัญชีบัณฑิตที่พบว่าตัวเองรักหมามากกว่าคน

Photographer

ธีรพันธ์ ลีลาวรรณสุข

ช่างภาพ นักออกแบบกราฟิก นัก(หัด)เขียน โปรดิวเซอร์และผู้ดำเนินรายการพอดแคสต์ และอื่นๆอีกมากมายแล้วแต่ว่าไปเจออะไรน่าทำ IG : cteerapan

โรงเรียนนานาชาติ

บทเรียนจากการไปใช้ชีวิตในทั่วโลก

การเดินทางที่ยาวไกลและนานที่สุดของฉัน เริ่มต้นเมื่อ 3 ปีที่แล้ว ตอนที่ฉันบินจากไทยมายุโรป เพื่อเรียนต่อ ป.โท สาขา วรรณกรรม สื่อ และวัฒนธรรมเด็ก (Children’s Literature, Media, and Culture-CLMC) 

CLMC เป็นคอร์ส ป.โท 2 ปี ในโครงการ Erasmus Mundus ของสหภาพยุโรป (EU) มีมหาวิทยาลัยร่วมกันสอน 6 แห่ง คือ Tilburg University (เนเธอร์แลนด์), Universidad Autónoma de Barcelona (สเปน), University of Wrocław (โปแลนด์), Aarhus University (เดนมาร์ก), University British Columbia (แคนาดา) และมี University of Glasgow ที่สกอตแลนด์เป็นแม่งาน นั่นหมายความว่า เราเริ่มเรียนเทอมแรกและกลับไปรับปริญญาที่นั่น ส่วนระหว่างนั้นนักเรียนก็เดินทางย้ายไปประเทศต่าง ๆ เทอมสองไปเดนมาร์ก ปิดเทอมใหญ่ไปแคนาดา (ซึ่งเราไม่ได้ไปกันเพราะล็อกดาวน์) 

เทอมสามพวกเราต้องเลือกว่าจะไปเรียนต่อสาขาอะไรเป็นพิเศษไปพร้อม ๆ กับการฝึกงาน เราเลือกไปเรียนด้าน ‘การส่งเสริมการอ่าน’ (Promotion of Reading) ที่สเปน เพื่อนบางคนเลือกไปเรียนสาขา ‘การข้ามวัฒนธรรมของวรรณกรรม’ (Transcultural Trajectories) บ้างก็เลือกเรียนด้าน ‘ภาพยนตร์และการสร้างการมีส่วนร่วม’ (Film and Participatory Culture) และเทอมสุดท้าย พวกเราจะไปอยู่ที่ไหนก็ได้ใน 6 ประเทศนี้ เพื่อเขียนทีสิสกับอาจารย์ที่ปรึกษา 

เด็กยุโรปอ่านหนังสืออะไร บันทึกป.โท ของบ.ก. ที่เดินทางเรียนรู้วรรณกรรมเด็กทั่วยุโรป
เพื่อน ๆ CLMC รุ่น 1 ฉลองคริสต์มาสแรกด้วยกันพร้อมหน้าพร้อมตา

พวกเราเหล่านักเรียนแซวกันว่า การเดินทางไป ๆ มา ๆ ทุก 3 – 4 เดือนแบบนี้ ทำให้เรากลายเป็นผู้เชี่ยวชาญด้านการย้ายประเทศไปแล้ว ไหนจะต้องกรอกเอกสารทำวีซ่า เจอตำรวจ แพ็กของ จองเวลาขนของ ซ่อมกระเป๋าลาก ฯลฯ ถ้าหางานด้านวรรณกรรมเด็กทำไม่ได้ ลองไปเปิดบริษัทช่วยคนย้ายประเทศดูก็แล้วกัน

ข้อเสียของการเดินทางเยอะ ๆ แบบนี้ คือพวกเราต้องรับมือกับความไม่แน่นอน ความเครียดจากการหาที่อยู่ แพ็กของ วางแผนเดินทางซ้ำแล้วซ้ำเล่า การปรับตัวเข้ากับผู้คนที่มีวิถีชีวิตแตกต่างกันไป (จากสังคมคนนอนเร็วในเดนมาร์ก มาสู่สังคมไม่หลับไม่นอนในสเปน) และค่าใช้จ่ายที่สูงกว่าการเรียนคอร์ส ป.โททั่ว ๆ ไป ส่วนหนึ่งเพราะค่าที่พักระยะสั้น (แพงกว่าอยู่ 1 ปีเต็ม) ไหนจะค่าเดินทางอีก เรียกได้ว่าถ้าเราไม่ได้ทุน ก็คงไม่มีโอกาสได้มาเรียนคอร์สนี้เลยตลอดชีวิต

เด็กยุโรปอ่านหนังสืออะไร บันทึกป.โท ของบ.ก. ที่เดินทางเรียนรู้วรรณกรรมเด็กทั่วยุโรป
กว่าจะถึงบาร์เซโลนา…

ส่วนข้อดีก็คือ พวกเราได้เห็นหนังสือ/สื่อเด็ก ห้องสมุด ร้านหนังสือ เทศกาลหนังสือมากมายหลายแบบ ซึ่งทลายความเชื่อเดิมหลาย ๆ อย่างโดยสิ้นเชิง เช่น อะไรคือสิ่งที่เด็กควรอ่าน ไม่ควรอ่าน เข้าใจ ไม่เข้าใจ จริง ๆ แล้ว ‘เด็ก’ คือสิ่งมีชีวิตแบบไหนกันแน่ แล้วเราในฐานะผู้ใหญ่ควรปฏิบัติต่อพวกเขาอย่างไร 

แม้ในวันที่เรียนจบมาแล้ว เราก็ยังคงตั้งคำถามนี้อยู่ในใจ ซึ่งเราว่าก็น่าจะเป็นเรื่องที่ดีนะ เพราะ ‘วัยเด็ก’ ไม่ใช่อะไรที่คงที่ เด็กเมื่อวานนี้ วันนี้กับพรุ่งนี้แตกต่างกัน และเด็กคนหนึ่งก็ต่างจากเด็กอีกคนหนึ่ง หากเรามีความเชื่อบางอย่างฝังหัวว่าเด็กเป็นแบบนั้นแบบนี้ เท่ากับเราหยุดรับฟังและสังเกตเด็กจริง ๆ แล้วด่วนตัดสินพวกเขาจากมุมมองของตัวเองเพียงอย่างเดียว

ขยายขอบเขตความเข้าใจเรื่อง ‘วรรณกรรมเด็ก’ ให้กว้างขึ้น

ก่อนจะมาเรียนต่อ คำว่า ‘วรรณกรรมเด็ก’ ของเราจำกัดอยู่แค่หนังสือสำหรับเด็ก เช่น บอร์ดบุ๊ก นิทานภาพ หนังสือสารคดี/ความรู้สำหรับเด็ก หนังสือเรียน วรรณกรรมแปล อย่างหนังสือชุด แฮร์รี่ พอตเตอร์ ห้าสหายผจญภัย นิตยสารเด็ก เช่น เพื่อเพื่อนรัก เล่มโปรด ไปจนถึงนิยาย Young Adult ซึ่งเอาจริง ๆ แค่นี้ก็เยอะมากแล้ว

แต่คำว่า ‘วรรณกรรมเด็ก’ ในเชิงวิชาการที่เราเรียนมากว้างกว่านั้น มันรวมถึงงานเขียนทุกอย่างที่เด็ก (0 – 18 ตามอนุสัญญาว่าด้วยสิทธิเด็ก) เข้าถึง รับสาร และเรียนรู้บางอย่างจากมัน ซึ่งเป็นสิ่งที่เราประทับใจมาก ๆ 

มองย้อนกลับไปในวัยเด็ก พวกเราอ่านอะไรกันบ้าง

สำหรับเรา ตอนเด็ก ๆ เราอ่านอะไรหลายอย่าง นอกจากหนังสือสำหรับเด็กที่เราว่ามาแล้ว เราก็อ่านการ์ตูน ขายหัวเราะ ซึ่งเต็มไปด้วยมุกแนวผัวเมีย ผู้หญิงนมใหญ่เอวคอด มังงะ นิตยสารแนวสารคดี เวลาไปร้านบะหมี่หน้าปากซอย เราก็ชอบอ่านหนังสือพิมพ์ (ซึ่งมักเต็มไปด้วยข่าวอาชญากรรม) เวลาไปร้านทำผม เราอ่านนิตยสารแฟชั่น ขวัญเรือน นอกจากสื่อสิ่งพิมพ์ เราก็อ่านงานเขียนออนไลน์ด้วย เช่น แฟนฟิค แปลการ์ตูน แปลเพลง ในเว็บเด็กดี และ Exteen ที่เด็ก ๆ อย่างเราเขียน อ่าน และวิจารณ์กันเอง

แม้จะฟังดูไม่เหมือนสิ่งที่เขียนมาเพื่อเด็ก แต่ในแง่การทำวิจัยสาขาวรรณกรรมเด็กแล้ว ทั้งหมดนี้เข้าข่ายวรรณกรรมเด็กทั้งสิ้น เพราะมันเป็นงานเขียนที่เด็กอ่าน และงานบางชิ้นเด็กเป็นผู้ผลิตเองด้วยซ้ำ (ไม่ว่าจะตั้งใจให้เด็กด้วยกันอ่านหรือไม่)

งานเขียนที่ว่าก็ไม่จำเป็นต้องอยู่ในรูปแบบสื่อสิ่งพิมพ์ดั้งเดิมเสมอไป แต่ครอบคลุมถึงสื่อสมัยใหม่จำนวนมาก เช่น อีบุ๊ก ออดิโอบุ๊ก โซเชียลมีเดีย แอปพลิเคชัน บทโทรทัศน์-ภาพยนตร์-วิดีโอเกม เพลง แม้แต่ข้อความทวิตเตอร์ ก็อยู่ในขอบข่ายของงานวิจัยด้าน ‘วรรณกรรมเด็ก’ ที่มีอยู่เกลื่อนกลาดดาษดารอให้เราหยิบมาอ่านและประยุกต์ใช้ อยากรู้ไหมว่าแฟนฟิคส่งเสริมการเรียนรู้ของเด็กอย่างไร มีคนทำวิจัยไว้แล้ว อยากรู้ไหมว่าหนังสือไร้คำมีประโยชน์ตรงไหน ก็หางานวิจัยอ่านได้เยอะแยะ 

ด้วยคำจำกัดความอันกว้างไกล ในคอร์สนี้เราเลยไม่ได้ทำรายงานแค่เกี่ยวกับ ‘หนังสือเด็ก’ เท่านั้น แต่ได้วิเคราะห์ทั้งเกม การใช้เฟซบุ๊กเพจของเด็กไทย แฟนฟิค กิจกรรมส่งเสริมการอ่านแบบทั้งจังหวัด ฯลฯ แล้วจบที่การเขียนทีสิสเรื่องการเล่าประวัติศาสตร์ในรายการทีวีเด็ก Horrible Histories (ชื่อไทย : ประวัติศาสตร์โหด-มัน-ฮา) เพื่อต่อต้านอำนาจนิยม 

วรรณกรรมหลากหลาย เพื่อสังคมที่เปิดกว้าง

อีกสิ่งที่เราชอบมาก ๆ คือ การที่เราได้เห็นวรรณกรรมเด็กที่หลากหลาย ได้เห็นว่าผู้ใหญ่ในแต่ละสังคมมองเด็ก ๆ อย่างไร แล้วผลลัพธ์ที่ได้ ซึ่งก็คือสังคมของเขานั้นเป็นอย่างไร 

ก่อนที่เราจะเข้าสู่โลกแห่งการทำงาน อ.ศิริพร ศรีวรกานต์ ผู้สอนวิชา Children’s Literature ให้เราที่อักษรศาสตร์ จุฬาฯ ทำให้เราตระหนักว่า หนังสือเด็กเป็นมากกว่าแค่หนังสืออ่านสนุกหรือหนังสือเรียน แต่คือพื้นที่แห่งความเป็นไปได้ใหม่ ๆ 

ถ้าเราอยากให้คนในประเทศเรา มีความคิดเปิดกว้างต่อความแตกต่างหลากหลาย และต่อสู้เพื่อความเสมอภาคสำหรับทุกคน เราต้องเริ่มให้ความรู้เรื่องนี้กับประชาชนตั้งแต่เล็ก ๆ ว่า คนในสังคมมีหลายเชื้อชาติ มีที่มา หน้าตา ความสามารถ ความชอบวิถีชีวิต ความคิดแตกต่างกัน ครอบครัวซึ่งเป็นหน่วยเล็กสุดของสังคมก็มีได้หลายแบบ ไม่ว่าจะครอบครัวผู้ปกครองคนเดียว ครอบครัวบุญธรรม ครอบครัวพ่อสองคน แม่สองคน ฯลฯ และทุกคนควรได้รับการคุ้มครองให้อยู่ในสังคมได้อย่างมีความสุข

ถ้าอยากให้ประเทศเรามีการเมืองที่ดี เป็นประชาธิปไตย ปราศจากสงคราม ความรุนแรง เราต้องสื่อสารกับเด็กว่า สภาพบ้านเมืองที่ดีเป็นแบบไหน ระบบการเมืองทำงานอย่างไร ประชาชนมีส่วนร่วมได้อย่างไร สงครามเกิดขึ้นจากอะไรและมันแย่อย่างไร ถ้าอยากให้คนประเทศเรารักษาสิ่งแวดล้อม เราก็ต้องทำให้เขาตระหนักได้ตั้งแต่เด็กว่า สิ่งแวดล้อมสำคัญกับเราแค่ไหน ชุมชนเราวางแผนที่จะรักษาสิ่งแวดล้อมอย่างไร และเขาจะช่วยอะไรได้บ้าง

ความพิเศษของหนังสือเด็กคือ ไม่ได้มีแค่เด็กเท่านั้นที่อ่านและซึบซับข้อมูลในหนังสือ แต่ผู้ใหญ่ที่อ่านหนังสือให้เด็กฟังก็ได้รับข้อมูลไปด้วย เมื่อเด็กกับผู้ใหญ่ได้อ่านหนังสือด้วยกัน ก็มีโอกาสจะได้สนทนา รับฟังกันและกัน และสร้างสรรค์โลกที่สันติและยั่งยืนร่วมกัน

เด็กยุโรปอ่านหนังสืออะไร บันทึกป.โท ของบ.ก. ที่เดินทางเรียนรู้วรรณกรรมเด็กทั่วยุโรป
เด็กยุโรปอ่านหนังสืออะไร บันทึกป.โท ของบ.ก. ที่เดินทางเรียนรู้วรรณกรรมเด็กทั่วยุโรป
หนังสือบางส่วนในห้องสมุดชุมชนเล็กมาก ๆ ในสกอตแลนด์ เกี่ยวกับความแตกต่างในสังคม และครอบครัวที่หย่าร้าง

เด็ก ๆ ข้างนอกกำลังอ่านอะไร 

ห้องสมุดชุมชนในประเทศที่เราไปมา ทุกแห่งมีโซนหนังสือเด็กขนาดใหญ่

ห้องสมุดเราชอบที่สุดในการเดินทางครั้งนี้คือ ห้องสมุด Dokk 1 ในเมืองออฮุส ประเทศเดนมาร์ก ซึ่งให้พื้นที่กว้างทั้งชั้น 2 และ 3 เป็นพื้นที่คลาน วิ่งเล่น ปีนป่าย และวางหนังสือเด็ก แถมยังมีสนามเด็กเล่นรอบ ๆ ห้องสมุดอีกต่างหาก และเนื่องจากวงการหนังสือเด็กในเดนมาร์กค่อนข้างเล็ก ประกอบกับผู้ใหญ่ค่อนข้างใจเปิดกว้างกับแนวคิดและวัฒนธรรมที่หลากหลาย เราจึงได้เห็นหนังสือเด็กที่แปลมาจากทั่วยุโรป รวมอยู่ในห้องสมุดชุมชนที่นี่โดยไม่ต้องไปไหนไกล เช่น หนังสือภาพเรื่อง Glassklokken จากนอร์เวย์ ซึ่งพูดถึงเด็กหญิงที่ถูกรถชนตาย หนังสือภาพ Opa Rainer weiss nitch mehr จากเยอรมนี เล่าเรื่องหลาน ๆ ที่อยู่กับคุณตาความจำเสื่อม และหนังสือสารคดี Lilla Snippaboken กับ Lilla Snoppboken จากสวีเดน ที่อธิบายเรื่องอวัยวะเพศหญิงและชาย รวมไปถึงค่านิยมทางเพศในประวัติศาสตร์วัฒนธรรมต่าง ๆ อย่างละเอียด 

เด็กยุโรปอ่านหนังสืออะไร บันทึกป.โท ของบ.ก. ที่เดินทางเรียนรู้วรรณกรรมเด็กทั่วยุโรป
เด็กยุโรปอ่านหนังสืออะไร บันทึกป.โท ของบ.ก. ที่เดินทางเรียนรู้วรรณกรรมเด็กทั่วยุโรป
สนามเด็กเล่นรอบห้องสมุด Dokk1
เด็กยุโรปอ่านหนังสืออะไร บันทึกป.โท ของบ.ก. ที่เดินทางเรียนรู้วรรณกรรมเด็กทั่วยุโรป
เด็กยุโรปอ่านหนังสืออะไร บันทึกป.โท ของบ.ก. ที่เดินทางเรียนรู้วรรณกรรมเด็กทั่วยุโรป
เด็กยุโรปอ่านหนังสืออะไร บันทึกป.โท ของบ.ก. ที่เดินทางเรียนรู้วรรณกรรมเด็กทั่วยุโรป
ห้องสมุดสำหรับ 0 ปีขึ้นไป) ลานจอดรถเข็นเด็กในห้องสมุด จออินเตอร์แรกทีฟที่เด็กชอบมากระโดดเล่นกัน เด็กประถมปลายจัดงานอ่านหนังสือมาราธอนและอยู่ค้างคืนห้องสมุดกันเอง (มีบรรณารักษ์ช่วยสั่งพิซซ่าให้)

หนังสือเด็กเดนิชที่เรารักที่สุด และสะท้อนถึงแนวคิดการเลี้ยงดูเด็กของเขาอย่างชัดเจน คือเรื่อง Den lille røde bog for skoleelever (คู่มือนักเรียนขบถ) ที่เขียนโดยครูสองคนในช่วง 1970 คู่มือน้อยเล่มนี้สื่อสารกับเด็ก ๆ อย่างตรงไปตรงมาว่า สภาพการศึกษาในขณะนั้นมีปัญหาอะไร ไม่ตอบโจทย์การเรียนรู้ของเด็กยังไง การศึกษาที่ดีควรเป็นอย่างไร ทั้งยังให้ความรู้อื่น ๆ ที่โรงเรียนไม่สอน เช่น การมีเพศสัมพันธ์ การคุมโรคติดต่อและคุมกำเนิด การใช้สารเสพติดและผลลัพธ์ การประท้วงและเรียกร้องสิทธิ์ทางการศึกษาที่นักเรียนควรได้รับ

เด็กยุโรปอ่านหนังสืออะไร บันทึกป.โท ของบ.ก. ที่เดินทางเรียนรู้วรรณกรรมเด็กทั่วยุโรป
ห้องสมุดชุมชนในเดนมาร์กมีหนังสือหลายภาษา ขึ้นอยู่กับว่าในชุมชนนั้นมีคนพูดภาษาอะไรบ้าง เช่น ที่ละแวกบ้านเรามีคนไทยอยู่ เลยมีหนังสือไทย

สำหรับร้านหนังสือเด็กยอดเยี่ยม เราต้องขอยกให้ในสหราชอาณาจักร อาณาจักรแห่งวรรณกรรมเด็ก ซึ่งมีร้านหนังสืออิสระกระจายตัวอยู่ทั่วไป หลาย ๆ ร้าน โดยเฉพาะร้าน Chain Store ไฮเอนด์อย่าง Waterstones และ Foyles อุทิศพื้นที่กว้างขวางอย่างยิ่งให้เด็ก ๆ ตัวอย่างเช่น ร้าน Foyles ในลอนดอนให้พื้นที่วางหนังสือเด็กทั้งชั้นกราวนด์ และเปิดให้เด็กหรือผู้ใหญ่เข้ามาอ่านหนังสือได้ตามใจชอบ วงการหนังสือเด็กภาษาอังกฤษนั้นใหญ่โตและมีชีวิตชีวา เพราะภาษาอังกฤษเป็นภาษาสากล มีนักเขียนหนังสือเด็กภาษานี้อยู่มากมาย หัวข้อและรูปแบบหนังสือก็หลากหลายตามไปด้วย (แม้จะแทบไม่แปลหนังสือจากต่างประเทศเข้ามาเลยก็ตาม… ถ้าแปลมากกว่านี้จะดีมาก) 

เทรนด์ที่มาแรงตอนนี้ ก็เช่นหนังสือที่มีตัวละครเอกเป็นชนกลุ่มน้อย (BAME) หนังสือที่ Empower (ปลุกพลัง) ให้กับเด็ก ๆ โดยเฉพาะเด็กผู้หญิงและเด็กที่มีความหลากหลายทางเพศ หนังสือเกี่ยวกับการใช้สื่อออนไลน์อย่างปลอดภัย และหนังสือเกี่ยวกับสิ่งแวดล้อม 

เด็กยุโรปอ่านหนังสืออะไร บันทึกป.โท ของบ.ก. ที่เดินทางเรียนรู้วรรณกรรมเด็กทั่วยุโรป
เด็กยุโรปอ่านหนังสืออะไร บันทึกป.โท ของบ.ก. ที่เดินทางเรียนรู้วรรณกรรมเด็กทั่วยุโรป
เด็กยุโรปอ่านหนังสืออะไร บันทึกป.โท ของบ.ก. ที่เดินทางเรียนรู้วรรณกรรมเด็กทั่วยุโรป
ร้านหนังสือ Foyles ในลอนดอน ชั้นล่างเป็นของเด็ก ๆ 
เด็กยุโรปอ่านหนังสืออะไร บันทึกป.โท ของบ.ก. ที่เดินทางเรียนรู้วรรณกรรมเด็กทั่วยุโรป
เด็กยุโรปอ่านหนังสืออะไร บันทึกป.โท ของบ.ก. ที่เดินทางเรียนรู้วรรณกรรมเด็กทั่วยุโรป
เด็กยุโรปอ่านหนังสืออะไร บันทึกป.โท ของบ.ก. ที่เดินทางเรียนรู้วรรณกรรมเด็กทั่วยุโรป
บันทึก ป.โท ของนักศึกษาวรรณกรรมเด็ก ผู้ออกเดินทางไกลเพื่อศึกษาหนังสือเด็กใน 6 ประเทศยุโรป
บันทึก ป.โท ของนักศึกษาวรรณกรรมเด็ก ผู้ออกเดินทางไกลเพื่อศึกษาหนังสือเด็กใน 6 ประเทศยุโรป
เทรนด์หนังสือเด็กในห้องสมุดและร้านหนังสือบางส่วนในสหราชอาณาจักร เช่น ขบวนการซัฟฟราเจตต์ การต่อสู้เพื่อความเท่าเทียม, ปกป้องสัตว์โลก, มาต่อต้านการเหยียดเชื้อชาติกันเถอะ, ข่าวด่วน : จะรู้ได้ยังไงว่าเรื่องไหนจริง เรื่องไหนโกหกทั้งเพ, พูดออกมา! ทุกคนต้องได้ยินเสียงของเรา ไม่มีใครหยุดยั้งเราได้

เนเธอร์แลนด์และสเปนเองก็เจ๋งไม่เบาในเรื่องการนำหนังสือเด็กเข้าไปอยู่ในพื้นที่ครอบครัวต่าง ๆ เช่น ร้านหนังสือในพิพิธภัณฑ์และแหล่งท่องเที่ยว ขายหนังสือเด็กเกี่ยวกับนิทรรศการศิลปะและประวัติศาสตร์ อย่างสมุดระบายสีธีมแวนโก๊ะ หนังสือภาพ/การ์ตูนเล่าเรื่องสถาปัตยกรรมเด่น ๆ ในเมือง เนเธอร์แลนด์มีพิพิธภัณฑ์หนังสือเด็ก (Kinderboeken Museum) ที่เต็มไปด้วยวัตถุจัดแสดงอินเตอร์แรกทีฟสนุก ๆ ส่วนบาร์เซโลนาและเมืองต่าง ๆ ในแคว้นกาตาลัน ก็มีธรรมเนียมน่ารัก ๆ อย่างการมอบหนังสือและดอกไม้ให้กันวันแห่งความรัก (วัน St.Jordi) วันที่ 23 เมษายนของทุกปี

บันทึก ป.โท ของนักศึกษาวรรณกรรมเด็ก ผู้ออกเดินทางไกลเพื่อศึกษาหนังสือเด็กใน 6 ประเทศยุโรป
บันทึก ป.โท ของนักศึกษาวรรณกรรมเด็ก ผู้ออกเดินทางไกลเพื่อศึกษาหนังสือเด็กใน 6 ประเทศยุโรป
บันทึก ป.โท ของนักศึกษาวรรณกรรมเด็ก ผู้ออกเดินทางไกลเพื่อศึกษาหนังสือเด็กใน 6 ประเทศยุโรป
หนังสือเด็กในพิพิธภัณฑ์ หอศิลป์ และแหล่งท่องเที่ยวเชิงสถาปัตยกรรมและประวัติศาสตร์ในบาร์เซโลนา
บันทึก ป.โท ของนักศึกษาวรรณกรรมเด็ก ผู้ออกเดินทางไกลเพื่อศึกษาหนังสือเด็กใน 6 ประเทศยุโรป
บันทึก ป.โท ของนักศึกษาวรรณกรรมเด็ก ผู้ออกเดินทางไกลเพื่อศึกษาหนังสือเด็กใน 6 ประเทศยุโรป
พิพิธภัณฑ์ Kinderboeken Museum ที่กรุงเฮก เนเธอร์แลนด์ มีมุมถ่ายรูปและทำกิจกรรม Hands on มากมายในธีมหนังสือเด็กยอดนิยมของที่นั่น

ย้อนกลับมามองที่ไทยบ้าง

ตอนที่เราทำงานบรรณาธิการหนังสือเด็ก เราได้มีโอกาสเห็นหนังสือต่างประเทศจากแคตตาล็อกที่ตัวแทนลิขสิทธิ์ส่งมาให้ จากหนังสือจำนวนมหาศาลนั้น สำนักพิมพ์ในไทยเลือกมาแปลได้เพียงส่วนน้อย ด้วยข้อจำกัดทางการเงิน แรงงาน และเวลา หนังสือที่มั่นใจว่าขายออกจะได้รับเลือกก่อน ส่วนหนังสือที่แหวกขนบตลาดออกไปมักถูกเลือกทีหลัง หรือไม่ถูกเลือกเลย 

เช่น หนังสือที่มีภาพประกอบที่อาจทำผู้ปกครองช็อก (รูปเปลือย คนตาย การสู้รบ) ภาพสีสันไม่สดใส อาร์ตจัด ๆ หนังสือประเภทไร้คำ (คนซื้อหนังสือมองว่าไม่คุ้ม) หรือพูดถึงหัวข้อที่ผู้ใหญ่คิดว่าเป็นเรื่องที่เด็กไม่สนใจอ่าน ยากไป ไกลตัวไป ไม่ตอบโจทย์เทรนด์การศึกษาในชาติ เช่น หนังสือเด็กเกี่ยวกับปรัชญา ความหลากหลายทางศาสนา ครอบครัวนอกขนบ LGBTQ+ การเมือง การวางผังเมือง ปัญหาผู้ลี้ภัย สงคราม ไปจนถึงนโยบายระดับประเทศ อย่างแผนการพัฒนาอย่างยั่งยืนของสหประชาชาติ

หัวข้อทั้งหมดนี้มีอยู่จริงในตลาดหนังสือเด็กต่างประเทศมาหลายปีแล้ว ทั้งในจีน ไต้หวัน เกาหลี ญี่ปุ่น และประเทศในยุโรป อเมริกา (เหนือและใต้) และบางประเทศในตะวันออกกลาง แต่ยังไม่อาจผ่านด่านตลาดหนังสือไทยได้ด้วยสาเหตุบางประการ

หากหนังสือเด็กคือพื้นที่แห่งโอกาสใหม่ ๆ ในสังคม ก็น่าคิดว่าเด็ก ๆ ของเราเข้าถึงโอกาสนั้นมากแค่ไหน แล้วเราในฐานะผู้ใหญ่ ควรจะทำอย่างไรต่อไปกับ ‘วรรณกรรมเด็ก’ ในบ้านเรา

บันทึก ป.โท ของนักศึกษาวรรณกรรมเด็ก ผู้ออกเดินทางไกลเพื่อศึกษาหนังสือเด็กใน 6 ประเทศยุโรป
บันทึก ป.โท ของนักศึกษาวรรณกรรมเด็ก ผู้ออกเดินทางไกลเพื่อศึกษาหนังสือเด็กใน 6 ประเทศยุโรป
บันทึก ป.โท ของนักศึกษาวรรณกรรมเด็ก ผู้ออกเดินทางไกลเพื่อศึกษาหนังสือเด็กใน 6 ประเทศยุโรป
บันทึก ป.โท ของนักศึกษาวรรณกรรมเด็ก ผู้ออกเดินทางไกลเพื่อศึกษาหนังสือเด็กใน 6 ประเทศยุโรป
บันทึก ป.โท ของนักศึกษาวรรณกรรมเด็ก ผู้ออกเดินทางไกลเพื่อศึกษาหนังสือเด็กใน 6 ประเทศยุโรป
บันทึก ป.โท ของนักศึกษาวรรณกรรมเด็ก ผู้ออกเดินทางไกลเพื่อศึกษาหนังสือเด็กใน 6 ประเทศยุโรป
ตัวอย่างหนังสือเด็กนอกขนบไทย ซึ่งเด็กในประเทศอื่น ๆ กำลังอ่านอยู่ เช่น เมื่อไดโนเสาร์ตาย (หนังสือสารคดีเล่าเรื่องความตายและการสูญเสีย), ซีโนเบีย (หนังสือแทบไร้คำเกี่ยวกับเด็กหญิงผู้ลี้ภัยที่จมน้ำตายกลางทะเล),หนังสือภาพ นี่แหละที่เขาเรียกว่า เผด็จการ, หนังสือคอมิก ฟาสซิสม์คืออะไร บางส่วนของหนังสือบอร์ดบุ๊กที่มีครอบครัวพ่อสองคน, หนังสือบอร์ดบุ๊ก หมวกแห่งศรัทธา เล่าให้เด็กเล็กสุดฟังว่าโลกเต็มไปด้วยผู้คนจากหลากหลายศาสนาความเชื่อ

Writer & Photographer

บุลวัชร เสรีชัยพร

คนทำหนังสือ/สื่อเด็ก นักสำรวจห้องสมุด ร้านหนังสือ บุ๊คแฟร์ และเจ้าของเพจ Children's Books Out There ผู้ฝันอยากให้เด็กไทยได้อ่านทุกเรื่องที่อยากรู้อย่างอิสระและสนุกสนาน

อ่านต่อ

Loading...

End of content

No more pages to load