ความดิบ ความจน ความอดอยาก ความแห้งแล้ง ความล้าหลัง อาจเป็นภาพของแอฟริกาที่เรามีอยู่ในหัว แต่ในขณะเดียวกัน หลายคนก็นึกถึงแอฟริกาเพราะสีสันสดมันจัดจ้าน และหลายคนอาจได้ยินเสียงทำนองกลองและเครื่องเคาะจังหวะดังระรัวแว่วเข้ามาในความรู้สึกนึกคิด

ดูเหมือนภาพของทวีปแอฟริกาจะเป็นภาพของความขัดแย้ง ย้อนแย้ง และผสมกลมกลืนไปด้วยความเก่าใหม่ วัฒนธรรมปนเปที่ทำซ้ำและนำเข้าหลายครั้งหลายครา ผ่านการค้าขายรอบมหาสมุทรอินเดียของแขกอาหรับ ตามด้วยฝรั่งตะวันตกที่เข้ามาตีเส้นแบ่งดินแดนแห่งทรัพยากรอันอุดม และนำคนแอฟริกาออกไปเป็นทาสใช้แรงงานในอาณานิคมทวีปอื่นๆ

แม้แอฟริกาในวันนี้ไม่ได้มีแต่ความดิบ ความจน ความอดอยาก และหลายๆ ภาพที่เราอาจคิดถึงในแง่ลบแล้ว ผมได้เรียนรู้และทำความเข้าใจทวีปนี้ผ่านผืนผ้าพิมพ์ลายของชาวแอฟริกา สิ่งใหม่ที่คนแอฟริกาทั่วทั้งทวีปเพิ่งรู้จักไม่กี่ร้อยปีที่ผ่านมานี่เอง

ผ้าของคนอื่นแต่กลายมาเป็นของตัวเอง

แม้ทวีปแอฟริกาจะใหญ่โตมโหฬาร แต่ไม่ว่าในประเทศไหนๆ ทั้งทางตะวันออกและด้านตะวันตก ผ้าพิมพ์ลายถือเป็นส่วนหนึ่งของวิถีชีวิตคนแอฟริกาทั้งหญิงและชายตลอดช่วงเวลาที่ผ่านมา

ว่ากันว่า ผ้า Wax Print นี้เข้ามายังแอฟริกาผ่านพ่อค้าชาวอาหรับตามมหาสมุทรอินเดีย ผู้เป็นนายหน้าขายทาสและของป่า ตั้งแต่ก่อนที่เจ้าอาณานิคมตะวันตกจะรู้จักและครอบครองแอฟริกา จึงไม่แปลกใจที่หลายคนอาจสังเกตว่า ผ้าพิมพ์ลายของแอฟริกาคล้ายโสร่งของชาวมลายูและชาวอินโดนีเซีย

Capulana ผ้าพิมพ์ลายแอฟริกาสีสันสดใส แฟชั่นแสนสนุกที่เล่าวิถีชีวิตและเศรษฐกิจแอฟริกัน
Capulana ผ้าพิมพ์ลายแอฟริกาสีสันสดใส แฟชั่นแสนสนุกที่เล่าวิถีชีวิตและเศรษฐกิจแอฟริกัน

ผืนผ้าพิมพ์ลายแบบแอฟริกาหรือที่เรียกว่า African Wax Print มีเอกลักษณ์ที่หมึกพิมพ์ซึมผ่านผ้าผืนหนาเห็นเด่นชัดเท่ากันทั้งสองด้าน ผิดแผกจากผ้าพิมพ์ลายของที่อื่นที่เห็นลายชัดแค่เพียงด้านเดียว

น่าสนใจที่ว่าชื่อ Wax Print มาจากเทคนิคเริ่มแรกคล้ายผ้าบาติกของอินโดนีเซีย โดยใช้ขี้ผึ้งฉาบเป็นลวดลายป้องกันไม่ให้หมึกย้อยซึมเข้าไปในเส้นใยของผ้า ก่อนที่จะทำซ้ำไปซ้ำมาจนเป็นผ้าลายงาม ต่อมาเทคนิคสมัยใหม่แบบอุตสาหกรรมที่ใช้ลูกกลิ้งฉาบหมึกหมุนทาบไปบนผืนผ้า ซึ่งริเริ่มจากชาวดัตช์ได้เข้ามาแทนที่ และในช่วงหนึ่ง โรงงานในเนเธอร์แลนด์ถือเป็นผู้ผลิตผ้าแอฟริกาแบบ Wax Print รายใหญ่ส่งมาขายในแอฟริกาอย่างเป็นล่ำเป็นสัน

โรงงานผลิตผ้าพิมพ์ลายที่เคลือบด้วยไขขี้ผึ้งที่มีชื่อเสียงและประวัติอันยาวนานเห็นจะไม่พ้นโรงงานที่ชื่อ Vlisco (vlisco.com) ที่ผลิตผ้าพิมพ์ลายมาแล้วกว่า 170 ปี โดยออกแบบผ้าพิมพ์ลายลวดลายต่างๆ มากกว่า 350,000 ลาย ส่งออกไปขายในแอฟริกากลางและแอฟริกาตะวันตก

ทุกที่ในแอฟริกาใช้ผ้าพิมพ์ลาย

ไม่ว่าไปที่ไหนในแอฟริกา เราคงได้เห็นผ้าพิมพ์ลายเคลือบไขผึ้งโดยทั่วไป

คนท้องถิ่นเรียกผ้าพิมพ์ในชื่อต่างๆ กัน ลวดลายบนผืนผ้าก็เป็นที่นิยมตามแต่กระแสและความชอบของคนในท้องถิ่น ในแอฟริกาตะวันออก เช่น เคนยา แทนซาเนีย เรียกผ้าพิมพ์ลายแบบนี้ว่าผ้า Kitenge และออกเสียงเพี้ยนเป็น Chitenge ในมาลาวี ส่วนในโมซัมบิกเรียกว่า Capulana ในแอฟริกาตะวันตก เช่น กาน่า ไนจีเรีย เรียกว่า Ankara

Capulana ผ้าพิมพ์ลายแอฟริกาสีสันสดใส แฟชั่นแสนสนุกที่เล่าวิถีชีวิตและเศรษฐกิจแอฟริกัน

ในโมซัมบิก ทุกคนใช้ผ้า Capulana ในชีวิตประจำวัน ช่วยทำให้ถนนสีหม่นที่เต็มไปด้วยฝุ่นสีน้ำตาลปลิวคลุ้งมีสีสันสดใสขึ้นมาทันที ผู้หญิงใช้ผ้า Capulana คลุมสะโพกยาวไปถึงท่อนขาก่อนมัดเป็นปมที่ท้องเพื่อแสดงถึงความสุภาพ ป้องกันกระโปรงและกางเกงจากฝุ่นสกปรก ยามจะต้องนั่งนอนบนพื้น ผ้า Capulana ก็เป็นพรมรองนั่งนอนชั้นดี และบางทีก็นำมาใช้คาดไหล่ตะแบงลูกน้อยไว้บนหลัง ในแอฟริกาตะวันตก ผู้หญิงก็ใช้ผ้าพิมพ์ลายแบบนี้เป็นผ้าโพกหัวด้วย

Capulana ผ้าพิมพ์ลายแอฟริกาสีสันสดใส แฟชั่นแสนสนุกที่เล่าวิถีชีวิตและเศรษฐกิจแอฟริกัน
Capulana ผ้าพิมพ์ลายแอฟริกาสีสันสดใส แฟชั่นแสนสนุกที่เล่าวิถีชีวิตและเศรษฐกิจแอฟริกัน

ส่วนผู้ชายสมัยใหม่นำผ้ามาตัดเป็นเสื้อกางเกงเข้ารูป บ้างก็นำผ้าสีสันมาขลิบที่คอปก ปลายแขน หรือสาบเสื้อเชิ้ตทั้งแขนสั้นและยาว ในงานแต่งงานของญาติมิตรคนสนิท ทั้งหญิงชายต่างชวนกันไปตัดเสื้อกับช่างตัดเสื้อในหมู่บ้านโดยใช้ผ้าลายเดียวกัน

Capulana ผ้าพิมพ์ลายแอฟริกาสีสันสดใส แฟชั่นแสนสนุกที่เล่าวิถีชีวิตและเศรษฐกิจแอฟริกัน
Capulana ผ้าพิมพ์ลายแอฟริกาสีสันสดใส แฟชั่นแสนสนุกที่เล่าวิถีชีวิตและเศรษฐกิจแอฟริกัน

บ่อยครั้งที่ผมเชื้อชวนแขกที่เดินทางมาให้ไปซื้อผ้า Capulana และให้ช่างท้องถิ่นวัดตัวและตัดให้เดี๋ยวนั้น เทคนิคพิเศษที่ช่างตัดผ้าชาวแอฟริกันต้องมี คือสายตาการตัดต่อผ้าเพื่อให้ลายบนผ้าปรากฏออกมาสวยชัดเจน เพราะถ้าตัดผ้าผิดทางแล้ว เสื้อหรือกางเกงตัวนั้นก็อาจออกมาดูไม่ดี แม้ว่าใช้ผ้าผืนลวดลายสวยงามเพียงใดก็ตาม

Capulana ผ้าพิมพ์ลายแอฟริกาสีสันสดใส แฟชั่นแสนสนุกที่เล่าวิถีชีวิตและเศรษฐกิจแอฟริกัน

ผ้าพิมพ์ลายเชื่อมโยงเข้ากับวัฒนธรรมท้องถิ่น

คนแอฟริกาใช้ลวดลายผ้าแสดงถึงความเป็นพวกพ้องและแสดงออกถึงความรู้สึกนึกคิด เช่นเดียวกับที่เราสวมใส่เสื้อยืดพิมพ์ลายหรือข้อความบนหน้าอกเสื้อยืดแบบอเมริกันนิยม

ลวดลายและสีสันที่ปรากฏบนผืนผ้า มักแสดงออกสิ่งสวยงามและมีคุณค่าในแต่ละท้องถิ่นที่ผู้ผลิตนำผ้าเข้าไปขาย ผ้าที่เห็นในแอฟริกาตอนใต้และตะวันออกมักเป็นรูปสัตว์ป่าในทุ่งหญ้าสะวันนา เช่น กวาง Impala สิงโต หรือยีราฟ ภาพข้าวโพดและมะม่วงหิมพานต์ สื่อถึงอาหารและสินค้าเกษตรที่สำคัญ ผ้าในแอฟริกาตะวันตกอาจเป็นสิ่งที่ฉูดฉาดและร่วมสมัยกว่า ไม่ว่าลายกระเป๋าถือสมัยใหม่ของผู้หญิงหรือลายรองเท้าส้นสูง

Capulana ผ้าพิมพ์ลายแอฟริกาสีสันสดใส แฟชั่นแสนสนุกที่เล่าวิถีชีวิตและเศรษฐกิจแอฟริกัน
Capulana ผ้าพิมพ์ลายแอฟริกาสีสันสดใส แฟชั่นแสนสนุกที่เล่าวิถีชีวิตและเศรษฐกิจแอฟริกัน

ผมเคยไปใช้ชีวิตและทำงานอยู่ในเคนยาและโมซัมบิก เห็นได้ชัดว่าผ้าเป็นของขวัญชิ้นล้ำค่าและมีความหมาย ผ้าถือเป็นของกำนัลชั้นเยี่ยมสำหรับแขกผู้มาเยือน และเป็นของฝากชั้นยอดสำหรับญาติสนิทมิตรสาย ครั้งหนึ่งในโมซัมบิก นายอำเภอที่เราไปร่วมทำงานพัฒนาหมู่บ้านด้วยมอบผ้าพิมพ์ลายหรือที่เรียกในภาษาท้องถิ่นว่า Capulana ให้กับท่านทูตและแขกผู้เยือนจากประเทศไทย

ในเคนยาและแทนซาเนีย ผ้าพิมพ์ลายท้องถิ่นที่เรียกว่า Kanga มีขนาดประมาณ 1 x 1.5 เมตร ซึ่งเป็นผ้าท้องถิ่นที่พิมพ์ลายเป็นกรอบสี่เหลี่ยมรอบขอบทั้ง 4 ด้านของผ้าและเขียนสุภาษิตท้องถิ่นไว้เป็นภาษาสวาฮิลี (ซึ่งเป็นภาษาราชการของเคนยาและแทนซาเนียที่ได้รับอิทธิพลมาจากภาษาอาหรับ) และจะขายคู่กัน 2 ผืน และส่วนใหญ่เป็นของใช้ของสตรีชาวมุสลิม เมื่อนำมาตัดแบ่งครึ่งแล้ว ผืนหนึ่งจะนำมาไว้คลุมศีรษะ ไหล่และลำตัว ในหลายครั้งผู้สวมใส่จะเลือกใส่ผ้าที่แสดงถึงอารมณ์ความรู้สึกและความนึกคิดของตนที่อยากบอกให้คนใกล้ชิดหรือคนรักได้ทราบ

สุภาษิตที่พิมพ์บนผ้าพิมพ์ลายแบบ Kanga นี้มีอาทิ

Subira ina malipo ความอดทนย่อมให้ผล

Duniani kuna pepo, wawili wapendanapo ในโลกใบนี้ เมื่อสองคนตกหลุมรักกัน ผีและเทวดาย่อมรู้เห็น

Umekuja na lako usichunguze la mwenzako เราก็มีส่วนของเรา จงอย่าต่อว่าเพื่อนบ้านของเราเลย

Lisilo budi hutendwa อะไรที่ควรต้องทำให้เสร็จสิ้น ก็ต้องทำให้สำเร็จ

Hera pancha ya pajaro kuliko rafiki mwenye kero ยางรถยนต์แตกอาจดีกว่าเพื่อนที่มัวแต่สร้างปัญหา

Majivuno hayafa ไม่มีคุณค่าใดๆ ในการคุยโวโอ้อวด

สุภาษิตเหล่านี้เฉียบคมไหม

ลองนึกเล่นๆ กันว่า หากคุณเป็นสุภาพสตรี ถ้าวันหนึ่งคุณโกรธแฟนหรือสามี คุณจะหยิบผ้าชิ้นไหนขึ้นมาใส่ดี

เข้าเมืองมาซื้อผ้าในตลาด

เมื่อคนท้องถิ่นเข้าเมืองมาตลาด เขาอาจมีแผนไปซื้อผ้าพิมพ์ลายมาใช้เอง โดยเฉพาะในเทศกาลพิเศษและสำคัญ เช่น งานแต่งงาน งานเฉลิมฉลอง หรือแม้กระทั่งในงานศพของญาติสนิท

ผ้าท้องถิ่นเช่นนี้หาซื้อไม่ยาก มีทั้งคนซื้อมาขายต่อทั่วไป และร้านขายผ้าใหญ่ในเมืองหลวง เช่นเดียวกับธุรกิจอื่นๆ

ในแอฟริกาตะวันออก เจ้าของร้านขายผ้ามักเป็นครอบครัวชาวอินเดียที่มาตั้งรกรากในแอฟริกาหลายชั่วคน เจ้าของร้านปัจจุบันเป็นพ่อค้าแม่ค้ารุ่นที่ 4 รุ่นที่ 5 แล้ว

Capulana ผ้าพิมพ์ลายแอฟริกาสีสันสดใส แฟชั่นแสนสนุกที่เล่าวิถีชีวิตและเศรษฐกิจแอฟริกัน

ในโมซัมบิก มีร้านชื่อดังในกรุงมาปูโตชื่อว่า Casa elefante ตั้งอยู่ที่หน้าตลาดกลางของเมือง ขายผ้า Capulana หลายร้อยลาย หญิงวัยกลางคนเจ้าของร้านรุ่นที่ 5 เล่าให้ฟังว่า ร้านของเธอนำเข้าผ้าพิมพ์ลายที่ขายๆ อยู่นี้จากอินเดียและจีน โดยสั่งผ่านแคตตาล็อกที่มีลายผ้าให้เลือก ทั้งครอบครัวใหญ่ของเธอช่วยกันเลือก โดยคาดเดาจากความนิยมของตลาด เมื่อผ้ามาเป็นม้วนใหญ่ ร้านนำมาตัดแบ่งขายเป็นชิ้นความยาวประมาณ 2 เมตร ของผ้าที่หน้ากว้าง 1 เมตร สนนราคาขายปลีกชิ้นละราว 100 – 130 บาทเมื่อคิดเป็นเงินไทย

ผ้าหนึ่งชิ้นตัดเสื้อเชิ้ตผู้ชายได้ตัวหนึ่งเหลือเศษผ้านิดหน่อย ตัดชุดกระโปรงของผู้หญิงได้พอดิบพอดี แต่อาจต้องพิถีพิถันในการซักครั้งแรกๆ และแยกซักไม่ยุ่งเกี่ยวกับผ้าซักอื่น เพราะสีตก เมื่อใช้ใหม่ๆ ผ้าแข็งเพราะโรงงานลงแป้งหนา แต่ยิ่งใช้ยิ่งซักยิ่งนุ่มละมุน

Capulana ผ้าพิมพ์ลายแอฟริกาสีสันสดใส แฟชั่นแสนสนุกที่เล่าวิถีชีวิตและเศรษฐกิจแอฟริกัน
Capulana ผ้าพิมพ์ลายแอฟริกาสีสันสดใส แฟชั่นแสนสนุกที่เล่าวิถีชีวิตและเศรษฐกิจแอฟริกัน
Capulana ผ้าพิมพ์ลายแอฟริกาสีสันสดใส แฟชั่นแสนสนุกที่เล่าวิถีชีวิตและเศรษฐกิจแอฟริกัน

ลายผ้าพิมพ์แอฟริกัน รวมทั้งผ้า Capulana ของโมซัมบิก สะท้อนวิถีชีวิตและวัฒนธรรมดั้งเดิมของคนแอฟริกา ไม่ว่าจะเป็นลายรูปกลอง สะท้อนดนตรี ลายรูปข้าวโพด มะม่วง และมะม่วงหิมพานต์ สะท้อนข้าวปลาอาหาร ส่วนลายผ้าอีกแบบที่คนนิยม เห็นจะเป็นลายกราฟิกผสมรูปทรงเรขาคณิตกับสีสัดจัดจ้านที่ตัดกันควับ

Capulana ผ้าพิมพ์ลายแอฟริกาสีสันสดใส แฟชั่นแสนสนุกที่เล่าวิถีชีวิตและเศรษฐกิจแอฟริกัน

ลายผ้าที่เตะตาผมเป็นพิเศษเห็นจะเป็นลายผ้าที่ผลิตขึ้นมาเพื่อโอกาสทางการเมือง เช่น ช่วงการเลือกตั้งทั่วไปในโมซัมบิกเมื่อเดือนตุลาคม พ.ศ. 2562 ที่ผ่านมา ผ้าพิมพ์รูปถ่ายของผู้สมัครชิงตำแหน่งประธานาธิบดีของพรรครัฐบาลบนพื้นหลังสีแดงสดซึ่งเป็นสีของพรรค เป็นลายที่ผู้คนสวมใส่กันทั่วเมือง หรือก่อนการเลือกตั้งไม่กี่สัปดาห์ เมื่อพระสันตปาปาได้เสด็จมาโมซัมบิก ก็มีผ้า Capulana ลายพระสันตปาปาออกมาขายฉลองศรัทธาของคริสตศานิกชนโมซัมบิกเช่นกัน

Capulana ผ้าพิมพ์ลายแอฟริกาสีสันสดใส แฟชั่นแสนสนุกที่เล่าวิถีชีวิตและเศรษฐกิจแอฟริกัน
Capulana ผ้าพิมพ์ลายแอฟริกาสีสันสดใส แฟชั่นแสนสนุกที่เล่าวิถีชีวิตและเศรษฐกิจแอฟริกัน

จับจ่ายซื้อผ้าแอฟริกาในกรุงเทพฯ

สงครามธุรกิจการแข่งผลิตผ้าเพื่อส่งไปขายให้ประชากรแอฟริกันทั้งทวีปซึ่งมีมากกว่า 1,200 ล้านคน ยังเป็นการต่อสู้ชุลมุนพัลวัน

โรงงานผลิตผ้าเก่าแก่ของเนเธอร์แลนด์ที่เต็มไปด้วยเทคนิคดั้งเดิมและลายผ้าสวยงามหลากหลาย ย้ายเข้ามาตั้งโรงงานเองในแอฟริกาฝั่งตะวันตกที่ประเทศกานา ในขณะเดียวกัน ก็มีคู่แข่งอย่างโรงงานผลิตผ้าพิมพ์แบบดิจิทัลที่ไม่ยอมน้อยหน้า เทคโนโลยีที่ทันสมัยและราคาถูกกว่าของจีนและอินเดีย กำลังครองตลาดในแอฟริกาฝั่งตะวันออก

ในประเทศโมซัมบิก ผ้าท้องถิ่นที่เรียกว่า Capulana แทบทั้งหมดล้วนนำเข้ามาจากโรงงานในจีนและอินเดียทั้งสิ้น ไม่มีผ้าจากฟากฝั่งยุโรปเลย และนำมาแบ่งขายที่ขนาดความยาว 2 หลา ในราคาเริ่มต้นที่เทียบเป็นเงินไทยแล้วไม่เกินผืนละ 100 บาท

ส่วนโรงพิมพ์ผ้าของไทยก็ไม่ใช่ย่อย ยังได้รับออเดอร์จากประเทศทางแอฟริกาตะวันตกสั่งพิมพ์ลายผ้าส่งออกไปขายบ้าง แต่ก็อาจยังเป็นสัดส่วนที่น้อยอยู่ ผมรู้สึกว่าน่าเสียดาย ถ้าคนไทยรู้จักและเข้าใจแอฟริกามากกว่านี้ เราก็อาจเป็นหนึ่งในผู้เล่นที่พอไปวัดไปวากับเขาได้ จะไม่ได้อย่างไรล่ะ เสื้อผ้าตัดสำเร็จจากประตูน้ำและโบ๊เบ๊บ้านเราถือเป็นสินค้าคุณภาพดีในแอฟริกาทั้งตะวันตกและตะวันออก

แต่อย่างน้อย การที่โรงงานผ้าในบ้านเราผลิตผ้าพิมพ์ลายแบบแอฟริกัน ก็อาจเป็นข้อดีที่ทำให้เราไปจับจ่ายผ้าพิมพ์ลายแอฟริกามาตัดชุดได้ไม่ยาก ไม่ต้องเก็บลายแทงเป็นความลับ ขอให้ตรงปรี่ไปที่ซอยนานาเหนือ (สุขุมวิทซอย 3) หากเดินเข้ามาจากถนนสุขุมวิท ตรอกแรกทางซ้ายมือก่อนถึงธนาคารกรุงไทยสำนักงานใหญ่ จะมีร้านขายผ้าชื่อ F.F.N. Trading ของชาวมาลี นำผ้าพิมพ์ลายแอฟริกันลายสวยๆ เท่ๆ ที่ผลิตในไทยมาขายปลีก

Capulana ผ้าพิมพ์ลายแอฟริกาสีสันสดใส แฟชั่นแสนสนุกที่เล่าวิถีชีวิตและเศรษฐกิจแอฟริกัน

ผมซักคนขายที่เป็นชาวมาลีเสียยกใหญ่ เลยได้ข้อมูลว่า ผ้าแบบนี้เป็นที่นิยมของเหล่าแม่บ้านญี่ปุ่นในเมืองไทย ที่ซื้อไปตัดเป็นเสื้อผ้า กระเป๋า และของใช้กระจุกกระจิก คนแอฟริกาตะวันตกนิยมสั่งผ้าพิมพ์ลายที่ผลิตในไทย โดยใช้แม่พิมพ์และลวดลายแอฟริกันเช่นนี้ไปขายทีละล็อตใหญ่ เพราะเนื้อผ้าและคุณภาพการพิมพ์ของไทยดีกว่า และราคาค่าขนส่งไปแอฟริกาตะวันออกก็พอๆ กันกับการนำเข้าจากจีนหรืออินเดียที่คุณภาพอาจไม่ดีเท่า

น่าเชียร์ให้โรงงานผลิตผ้าของไทยบุกตลาดแอฟริกาเสียจริง

Writer

อาทิตย์ ประสาทกุล

ข้าราชการกระทรวงการต่างประเทศ และแฟนคลับ The Cloud

Photographers

ทรงกลด บางยี่ขัน

ตำแหน่งบรรณาธิการโดยอาชีพ เป็นนักเดินทางมือสมัครเล่น แบ่งเวลาไปสอนหนังสือโดยสมัครใจ และชอบจัดทริปให้คนสมัครไป

อาทิตย์ ประสาทกุล

ข้าราชการกระทรวงการต่างประเทศ และแฟนคลับ The Cloud

แอฟริกันเอง

เรื่องราวเกี่ยวกับแอฟริกาที่จะทำให้รู้สึกว่า เราไม่ได้อยู่ไกลกันอย่างที่คิด

แม้ไม่เคยได้วาดฝันไว้ และไม่เคยนึกภาพตัวเองออกเดินทางและทำงานที่ต่างประเทศพร้อมกับภรรยาและลูกน้อยมาก่อน แต่ทันทีที่รู้ว่าตัวเองกำลังอยู่ในจังหวะชีวิตหนึ่งของการทำงานที่ต้องออกเดินทางอีกครั้ง ในขณะที่มีลูกชายตัวน้อยอายุ 6 เดือนกว่า จิตใจเบื้องลึกก็ไม่รีรอ บอกให้ผมตัดสินใจออกเดินทางไกลพร้อมครอบครัวครั้งแรก…ไปแอฟริกา

นั่นคือเมื่อเกือบ 4 ปีก่อน เมื่อเราออกเดินทางจากประเทศไทย ลูกชายยังเป็นทารก แน่นอนว่าเขายังเดินเหินและพูดไม่ได้ แต่ละวันเขาเพียงแต่นอน สลับกับดูดนมและขับถ่าย เราจับเขาใส่ตะกร้าอุ้มเด็ก แล้วกระเตงขึ้นเครื่องบินระยะเวลายาวนานกว่า 16 ชั่วโมง กว่าจะถึงประเทศโมซัมบิก ที่ที่ลูกชายของผมจะต้องเติบโตขึ้น

ในวันที่เราเดินทางกลับเมื่อไม่กี่เดือนที่ผ่านมา ลูกชายเพิ่งอายุครบ 4 ขวบหมาดๆ เขาพูดจ้อเจื้อยแจ้ว ร่างกายแข็งแรงยืดหยุ่น เดินเหินวิ่งเล่นคล่องแคล่ว และมีอารมณ์ ความคิด ความรู้สึก… ผิดกับตอนที่เราพาเขาออกเดินทางครั้งแรก ที่เขายังเป็นเพียงเด็กแบเบาะคนหนึ่ง

นักการทูตผู้เลี้ยงลูกแบบเมาคลีที่แอฟริกา ให้ผจญภัยในทวีปที่น้อยคนจะรู้จักจริงๆ

ลูกชายใช้ชีวิตส่วนใหญ่ในแอฟริกา มากกว่าในประเทศไทย บ้านเกิดของเขา

แม้ตอนนั้นคนรอบตัวจะทัดทานการเดินทางไปแอฟริกาของผมพร้อมกับลูกน้อย เพราะทุกคนคาดการณ์ว่าชีวิตความเป็นอยู่อาจไม่สะดวกสบาย โรคภัยอาจน่ากลัว การศึกษาและการสาธารณสุขอาจยังไม่เข้าขั้น แต่ผมไม่เคยเสียดายโอกาสที่จะไปที่อื่นที่ ‘เขาว่า’ ดีกว่านี้เลย

ผู้ใหญ่หลายคนเป็นห่วง ถามผมว่า ลูกเล็กแค่นี้จะเลี้ยงได้อย่างไรกันในที่แบบนั้น ผมก็อ้ำอึ้งไม่รู้จะตอบอย่างไร เพราะนี่เป็นครั้งแรกที่จะได้ไปเลี้ยงลูกที่แอฟริกา พอหลายคนถามเยอะเข้า ตอนหลังๆ ผมก็เลยตอบไปว่า “เลี้ยงแบบเมาคลี”

เมาคลีแบบในหนังสือ The Jungle Book ของ รัดยาร์ด คิปลิง (Rudyard Kipling) ที่เติบโตท่ามกลางความหลากหลายของผู้คน ธรรมชาติ อำนาจ และโอกาส ที่ไม่เท่าเทียมกัน 

ระยะเวลาเกือบ 4 ปีในโมซัมบิกได้ฟูมฟักหล่อหลอม-อย่างน้อยที่ผมเห็นและหวังไว้ ให้ลูกชายมีโอกาสเติบโตขึ้นเป็น ‘พลเมืองที่ดี’ คนหนึ่งของโลกได้ เพราะผมเชื่อมั่นและมุ่งหมายในคุณค่าของสิ่งนี้มากกว่าสิ่งไหนๆ

นักการทูตผู้เลี้ยงลูกแบบเมาคลีที่แอฟริกา ให้ผจญภัยในทวีปที่น้อยคนจะรู้จักจริงๆ

เขาได้เห็นผู้คนที่หลากหลาย

ในช่วงปีแรกที่ลูกชายยังแบเบาะเกินกว่าจะพาออกไปทำอะไรได้ ชีวิตที่ผ่านมาและล้อมรอบของเขาคือผู้คนที่หลากหลาย ต่างชาติ และต่างผิวพรรณ โดยเฉพาะคนที่มีสีผิวและรูปร่างหน้าตาต่างจากเรา ทั้งฝรั่งผิวขาว แขกผิวน้ำตาล และคนแอฟริกาผิวดำคล้ำ ผมดีใจที่ลูกชายไม่ได้ร้องไห้จ้าเมื่อมีคนหน้าตาไม่เหมือนพ่อแม่มาแหย่เล่นหยอกล้อเขาในตะกร้าที่เราใช้แบกอุ้มเขาไปที่โน่นที่นี่

การที่เราได้ทำงานและใช้ชีวิตในประเทศพหุสังคมอย่างโมซัมบิก ที่มีทั้งคนแอฟริกา คนฝรั่งที่ถ้าไม่ใช่ชาวยุโรปก็เป็นลูกหลานซึ่งอยู่ที่นั่นมาแต่อาณานิคม หรือคนแขกจากอินเดียที่ถูกจ้างมาเป็นแรงงานทั้งในยุคปัจจุบัน หรือตั้งรกรากมายาวนานพร้อมเจ้าอาณานิคมโปรตุเกส อาจช่วยให้ลูกชายเติบโตขึ้นโดยไม่กลัว หรือรังเกียจ หรือรัก อย่างผิวเผินเพียงแค่เห็นจากภายนอก

ลูกชายอาจโชคดีสักหน่อยที่มีพี่เลี้ยงเป็นคนท้องถิ่น ซึ่งมาช่วยภรรยาของผมทำงานบ้าน ผมดีใจที่เขาเล่นกอดหยอกล้อปีนป่ายพี่เลี้ยงของเขาอย่างเป็นกันเอง และแอบนึกชื่นชมว่าเด็กตัวน้อยก็เป็นเด็กที่สดใสเหมือนผ้าขาวอย่างที่เขาว่ากันจริงๆ

หลายครั้ง ผมและภรรยาแอบบ่นว่าพี่เลี้ยงที่มาช่วยงานเรานี้มีกลิ่นตัวแรงจนพานให้เรานึกกังวลไปต่างๆ นานา แต่ลูกชายกลับไม่สนใจเพราะไม่มีอคติอันใดแฝงอยู่ เรื่องนี้ถือเป็นเรื่องที่เราต้องเรียนรู้จากลูกชายให้มาก

นักการทูตผู้เลี้ยงลูกแบบเมาคลีที่แอฟริกา ให้ผจญภัยในทวีปที่น้อยคนจะรู้จักจริงๆ
นักการทูตผู้เลี้ยงลูกแบบเมาคลีที่แอฟริกา ให้ผจญภัยในทวีปที่น้อยคนจะรู้จักจริงๆ, การเลี้ยงลูก

อีกเรื่องที่เราต้องเรียนรู้จากเขา ผมจำได้แม่นถึงสายตาที่ไร้เดียงสาของลูกชาย เมื่อเขาพบเจอชาวบ้านที่อาศัยอยู่ริมทะเลสาบมาลาวี ผู้เป็นแม่นุ่งกระโจมอกด้วยผ้าคาปูลานาสีสดของโมซัมบิก มือข้างหนึ่งถือชามพลาสติกเต็มไปด้วยปลาตัวเล็กๆ ที่เขาเพิ่งดักตาข่ายได้ อีกข้างหนึ่งถือมีดเก่าๆ เพื่อมาขอดเกล็ด เตรียมนำไปปรุงอาหารในคืนนั้น

หากเป็นเราก็คงจะรู้สึกสงสารหรือเห็นใจอย่างคนที่อาจจะเรียกว่า มีโอกาสที่ดีกว่า แต่สายตาของลูกชายกลับใส่ใจกับปลาที่อยู่ในชามนั้นมากกว่า และมองภาพชาวบ้านที่เราเห็นพร้อมๆ กันอย่างปกติ ซึ่งนั่นควรเป็นสายตาที่เรามองคนอื่น แทนที่จะตัดสินเขาตั้งแต่แวบแรกมิใช่หรือ

โลกในวันนี้และในวันข้างหน้าควรเป็นโลกที่หลากหลาย รูปลักษณ์ภายนอกอาจไม่มีความสำคัญมากเท่ากับจิตใจและความคิดที่ซ่อนอยู่ภายใน คนสีผิวหนึ่งก็มิอาจเรียกร้องให้คนอื่นคิดว่าเป็นใหญ่หรือมีอำนาจมากกว่าคนอีกสีผิวหนึ่ง เฉกเช่นเดียวกับความเก่งและความดีงามที่ไม่จำกัดอยู่แค่สิ่งที่เห็นภายนอก

นักการทูตผู้เลี้ยงลูกแบบเมาคลีที่แอฟริกา ให้ผจญภัยในทวีปที่น้อยคนจะรู้จักจริงๆ, การเลี้ยงลูก

เขาได้เห็นธรรมชาติที่เป็นจริง

ลูกชายทำให้ผมเชื่อจริงๆ ว่า มนุษย์เราโดยสันดานมีจิตใจที่รักและเชื่อมโยงกับธรรมชาติอยู่แล้วทุกคน มิจำเป็นจะต้องสั่งสอนหรืออบรมบ่มนิสัยความรักในธรรมชาตินี้ให้กัน ดังที่นักวิทยาศาสตร์อย่าง เอ็ดเวิร์ด ออสบอร์น วิลสัน (Edward Osborne Wilson) เรียกคุณสมบัติหนึ่งของมนุษย์ข้อนี้ว่า ‘Biophilia’ 

ด้วยความที่ประเทศโมซัมบิกที่เราอยู่ยังเพียบพร้อมไปด้วยธรรมชาติซึ่งยังไม่ถูกรุกรานจากความเป็นเมือง เราจึงโชคดีที่ธรรมชาติจริงๆ ซึ่งฝรั่งเรียกว่า Wilderness ล้วนอยู่รอบตัว และรายล้อมเราโดยไม่ต้องขวนขวายใช้ทุนทรัพย์หรือใช้เวลาเดินทางไปเสาะหา

ในวันหยุดจากการทำงาน เราพากันไปที่ชายทะเล ตอนแรกลูกชายยังกลัวเสียงและรูปลักษณะคลื่นที่ซัดถาโถมเข้ามาอย่างแรง แต่ผืนทรายและซากสรรพชีวิตทั้งแมงกะพรุน กุ้ง ปลา และปู ที่กองเกลื่อนถูกซัดพัดเข้ามาก็เรียกความสนใจจากเขาได้ไม่น้อย 

นักการทูตผู้เลี้ยงลูกแบบเมาคลีที่แอฟริกา ให้ผจญภัยในทวีปที่น้อยคนจะรู้จักจริงๆ, การเลี้ยงลูก

แม้เขายังวิ่งเร็วสู้ปูลมที่วิ่งฉิวอยู่บนแนวทรายไม่ได้ แต่ก็ไม่เคยหยุดเรียกร้องให้ผมใช้สรรพกำลังและทักษะทั้งหมดที่มีวิ่งรี่จับปูลมมาให้เขาดูใกล้ๆ แม้เขาเพียงแค่สนุกที่ได้วิ่งเหยียบย่ำไปในแอ่งน้ำตามแนวหินยามน้ำลด (Tidal Pool) แต่เขาก็ได้เห็นและใกล้ชิดสิ่งมีชีวิตที่อยู่ในนั้น เมื่อผมลองให้เขาเอื้อมมือไปให้ดอกไม้ทะเล (Sea Anemone) ใช้ปลายหนวดยาวดูดนิ้วมือเบาๆ พอให้จั๊กจี้

นักการทูตผู้เลี้ยงลูกแบบเมาคลีที่แอฟริกา ให้ผจญภัยในทวีปที่น้อยคนจะรู้จักจริงๆ, การเลี้ยงลูก

เมื่อเขาโตขึ้นมาอีกหน่อย ผมชอบพาเขาไปดูต้นไม้ที่ขึ้นอยู่ตามแนวชานเมือง ซึ่งเป็นเขตแห้งแล้งกึ่งทะเลทรายที่มีต้นไม้แปลกตาสำหรับคนที่มาจากเขตร้อนชื้นอย่างเรา ทั้งต้นไม้ที่ไม่มีใบแต่ออกดอกพรึ่บอย่างชวนชมชนิด Adenium multiflorum ซึ่งออกดอกสีชมพู หรือต้นไม้วงศ์ต้นปีบชนิด Rhigozum zambesiacum ออกดอกสีเหลืองเต็มต้นในหน้าแล้ง หรือต้นไม้ในวงศ์โป๊ยเซียนหรือพญาไร้ใบในสกุล Euphorbia ที่รูปร่างหน้าตาประหลาดเป็นแท่งๆ ไม่มีใบ

นักการทูตผู้เลี้ยงลูกแบบเมาคลีที่แอฟริกา ให้ผจญภัยในทวีปที่น้อยคนจะรู้จักจริงๆ, การเลี้ยงลูก
นักการทูตผู้เลี้ยงลูกแบบเมาคลีที่แอฟริกา ให้ผจญภัยในทวีปที่น้อยคนจะรู้จักจริงๆ, การเลี้ยงลูก

เราเรียกชื่อต้นไม้กันด้วยชื่อวิทยาศาสตร์ จนลูกชายชอบกลับมาเล่าให้แม่เขาฟังว่า วันนั้นเขาเจอต้น Adenium แม่รู้ไหมว่าคือต้นอะไร เขาใบ้ต่อว่า ถ้าไปเล่าให้คุณยายที่เมืองไทยฟังคุณยายคงไม่รู้จัก แต่ถ้าบอกว่าต้นชวนชมคุณยายก็คงร้องอ๋อ

แสงแดดแรงและอากาศแห้งๆ ไม่เคยเป็นอุปสรรคสำหรับเขาเลย ผมจำได้ดีวันที่เขาหยิบเศษกิ่งไม้ยาวขึ้นมาจากพื้นดินในทุ่งหญ้าริมอ่างเก็บน้ำชานเมือง เขาเห็นกิ่งไม้ดั่งมีชีวิตและเป็นเพื่อนเล่นของเขา มือข้างที่เขาถือจับกิ่งไม้จิ้มปักไปข้างหน้าพร้อมกับวิ่งเล่นฉิวไปดงหญ้าที่ตอนนั้นแห้งกรอบเป็นสีน้ำตาลเพราะเข้าสู่หน้าแล้งแล้ว เมื่อเหนื่อยหอบเขาก็ไม่วายล้มตัวลงนอนคลุกเคล้าไปบนพื้นดิน

นักการทูตผู้เลี้ยงลูกแบบเมาคลีที่แอฟริกา ให้ผจญภัยในทวีปที่น้อยคนจะรู้จักจริงๆ, การเลี้ยงลูก

ผมได้แต่หวังว่า ในวันหนึ่งเมื่อลูกชายเติบโตขึ้น ธรรมชาติที่เขาพานพบจะทำให้เขาระลึกถึงความสวยสดและงดงามที่เขาได้เล่นสนุก เขาคงจะเชื่อในคุณค่าของสิ่งที่อยู่รอบตัวเหล่านั้น ซึ่งน่าจะทำให้เขาและคนอื่นๆ ในโลกใบเดียวของเขามีความสุขและรักษาไว้อย่างดีเท่าที่จะทำได้

เขาได้เห็นโอกาสที่คนมีไม่เท่ากัน

การได้มาทำงานที่โมซัมบิกครั้งนี้ถือเป็นโอกาสหนึ่งในชีวิตที่ได้คลุกคลีใกล้ชิดกับคนท้องถิ่น ด้านหนึ่งผมได้รับผิดชอบการทำโครงการให้ความช่วยเหลือพัฒนาหมู่บ้านเล็กๆ ในต่างจังหวัดของโมซัมบิก ในอีกด้านหนึ่งผมได้รู้จักคุ้นเคยกับพนักงานทำความสะอาด เพราะเขานั่งรถไปดูต้นไม้ในชานเมืองเป็นเพื่อนผมกับลูกชาย

หลายครั้งที่ผมพาภรรยาและลูกชายไปหมู่บ้านในต่างจังหวัด ที่ชาวบ้านยังต้องกินแต่แป้งข้าวโพดเคียงกับผักต้มแกนๆ และต้องเดินหลายร้อยเมตรหรืออาจเกือบถึง 1 กิโลเมตรเพื่อมารองน้ำไปใช้กินใช้ดื่มจากคันโยกน้ำบาดาลไม่กี่จุดในชุมชน

นักการทูตผู้เลี้ยงลูกแบบเมาคลีที่แอฟริกา ให้ผจญภัยในทวีปที่น้อยคนจะรู้จักจริงๆ, การเลี้ยงลูก

บ้านของพนักงานทำความสะอาดอยู่ในหมู่บ้านที่อาจพัฒนามากกว่า มีระบบประปาชุมชนที่ต่อท่อตรงมาถึงบ้าน แต่เขาก็ยังต้องใช้น้ำอย่างกระเหม็ดกระแหม่ เพราะน้ำมีราคาแพงและมีมาไม่สม่ำเสมอ ต้องรองใส่ถังไว้ใช้ในยามจำเป็น

นักการทูตผู้เลี้ยงลูกแบบเมาคลีที่แอฟริกา ให้ผจญภัยในทวีปที่น้อยคนจะรู้จักจริงๆ, การเลี้ยงลูก

ภาพเหล่านี้ประกอบกับบ้านเรือนอย่างคนรายได้น้อยยิ่งทำให้เห็นถึงโอกาสของคนที่ไม่เท่าเทียมกัน บางบ้านเป็นเพียงบ้านที่นำหญ้ามาประกบเป็นกำแพงและหลังคา บางบ้านใช้อิฐบล็อกปูนแบบหยาบๆ ก่อกันเป็นกำแพงและมีหลังคาสังกะสี ไม่มีแม้แต่มุ้งลวด หากไม่นับประตูที่ทำจากเศษไม้แผ่นที่ราคาถูกที่สุดหรือไม่ก็สังกะสีเหลือใช้จากหลังคา ห้องน้ำเป็นส้วมหลุมขุดอยู่นอกบ้านและกลิ่นโชย เพราะไม่ได้เป็นส้วมแบบคอห่านที่มีน้ำหล่อกันกลิ่นจากด้านหลังพุ่งขึ้นมา

เด็กๆ ในวัยเดียวกับลูกชายมีของเล่นเพียงไม่กี่ชิ้น ของที่นิยมที่สุดเห็นจะเป็นวงล้อหรือยางรถจักรยานกลมที่นำแท่งไม้มาพยุงให้วิ่งลิ่วไปข้างหน้า ผิดกับของเล่นของลูกชายที่มีอยู่นับร้อยชิ้น ทั้งที่คนให้มาและเราขนมาจากประเทศไทยเพราะเห็นว่าเขาจะต้องมาอยู่ไกลถึงแอฟริกา

นักการทูตผู้เลี้ยงลูกแบบเมาคลีที่แอฟริกา ให้ผจญภัยในทวีปที่น้อยคนจะรู้จักจริงๆ, การเลี้ยงลูก

ผมชอบบ่นแม้ไม่เคยกล้าห้ามภรรยาว่า ทำไมถึงยอมให้ลูกชายเปิดน้ำในอ่างอาบน้ำในที่พักของเรา ซึ่งเป็นอพาร์ตเมนต์ในตึกใหม่และหรูหราที่สุดใจกลางกรุงมาปูโต เมืองหลวงของโมซัมบิก เพราะในใจลึกๆ แล้ว ผมอยากให้ทั้งภรรยาและลูกชายรู้สึกในเชิงเปรียบเทียบกับสิ่งที่เราได้ไปพบเห็นมา ยังดีที่ลูกชายไม่เคยงอแงเมื่อเราขอแบ่งของเล่นหรือเสื้อผ้าที่เขามีอยู่มากมายเหลือคณาให้กับคนอื่นๆ

แม้จะเข้าใจดีว่าอาจเป็นการยากที่จะให้ผู้คนทั้งโลกนี้มีโอกาสอย่างเท่าเทียมกันหมดในทุกเรื่อง แต่การได้รับรู้เรื่องของคนที่มีโอกาสแตกต่างจากเรา ก็น่าจะทำให้เราพอใจกับโอกาสที่ได้รับและเพียรพยายามแสวงหาโอกาสให้ได้ดั่งคนที่มีโอกาสมากกว่าเรา แต่ที่สำคัญที่สุดก็คือ การต้องคิดถึงคนอื่นที่มีโอกาสน้อยกว่าเรา และมีน้ำใจที่จะหยิบยื่นโอกาสให้กันและกันได้

นักการทูตผู้เลี้ยงลูกแบบเมาคลีที่แอฟริกา ให้ผจญภัยในทวีปที่น้อยคนจะรู้จักจริงๆ, การเลี้ยงลูก

วันก่อนมีเรื่องให้ผมดีใจ ลูกชายต่อเลโก้เป็นบ้าน เขาอธิบายว่า นี่คือบ้านของคนรายได้น้อยที่ไม่มีหลังคา แต่มีต้นไม้ใหญ่ให้ร่มเงา คนในบ้านต้องนอนอยู่ในเปลนอกบ้านและเข้าห้องน้ำที่อยู่อีกทางหนึ่ง แค่นี้ผมก็ยิ้มไม่หุบแล้ว อย่างน้อยสิ่งที่เขาเห็นก็ได้ซึมซับอยู่ในความทรงจำของเขาไปแล้ว อาจจะยังติดอยู่นิดเดียวที่เขายังตอบคำถามจากพ่อของเขาที่ ‘อิน’ กับเรื่องนี้แบบนี้อย่างผมไม่ได้ว่า เขาจะช่วยเจ้าของบ้านเลโก้ที่เขาเพิ่งต่อขึ้นเองนี้ให้มีหลังคากันแดดกันฝนได้อย่างไร

ทั้งหมดนี้เขาได้เห็นที่แอฟริกา

เวลาที่ผ่านมาในแอฟริกา เป็นเวลาที่ผมหวนคิดคำนึงถึง เพราะเป็นช่วงเวลาที่ผมและลูกชายได้ผจญภัยด้วยกันในทวีปที่ผมรู้สึกว่า เราจะต้องทำความรู้จักให้มากขึ้น เพื่อที่จะเข้าใจโลกใบนี้และสังคมอย่างที่เป็นจริง ผมรู้สึกมาตลอดว่า เด็กที่โตในเมืองไทยอย่างผมและเพื่อนๆ รู้จักทวีปนี้น้อยมาก จนทำให้เราไม่อาจรู้จักโลกใบนี้ได้อย่างครบถ้วน เต็มใบ และที่เป็นจริงได้เลย

แม้ช่วงเวลาที่ผ่านมา อาจยืนยันไม่ได้ว่าลูกชายของผมจะเติบโตขึ้นเป็นผู้ใหญ่ที่เป็นพลเมืองที่ดีของโลกคนหนึ่งได้จริงอย่างที่ผมวาดหวังไว้หรือไม่

แม้เขาอาจจะเด็กเกินกว่าจะจำความได้หรือรู้ประสา แต่ความหลากหลายของผู้คน ความงดงามของธรรมชาติ  และโอกาสที่คนได้รับอย่างไม่เท่าเทียมกันที่ได้รายล้อมชีวิตในวัยหนึ่งของเขา จะย้อนกลับมาหาเขาในอยู่ใต้จิตสำนึกในเบื้องลึกของจิตใจ และเป็นส่วนหนึ่งของการคิดประมวลใช้เหตุผล ไม่ว่าจะในชีวิตส่วนตัวหรือส่วนรวม

แม้ผมจะรู้ว่า หน้าที่ในการเลี้ยงดู ‘พลเมือง’ คนหนึ่งของโลกให้เติบโตขึ้น จะยังมีอยู่ไปสักพัก แม้จะอีกไม่นานนักก็ตาม

นักการทูตผู้เลี้ยงลูกแบบเมาคลีที่แอฟริกา ให้ผจญภัยในทวีปที่น้อยคนจะรู้จักจริงๆ, การเลี้ยงลูก

ถ้าคุณมีประสบการณ์เรียนรู้ใหม่ๆ จากการไปใช้ชีวิตในทั่วทุกมุมโลก เชิญแบ่งปันเรื่องราวความรู้ของคุณพร้อมภาพถ่ายประกอบบทความ รูปถ่ายผู้เขียน ประวัติส่วนตัวผู้เขียน ที่อยู่ เบอร์โทรติดต่อ และชื่อ Facebook มาที่อีเมล [email protected] ระบุหัวข้อว่า ‘ส่งต้นฉบับสำหรับคอลัมน์ โรงเรียนนานาชาติ’ ถ้าผลงานของคุณได้ตีพิมพ์ลงในเว็บไซต์ เรามีหมวกรุ่นพิเศษจาก Painkiller Atelier X The Cloud ส่งให้เป็นที่ระลึกด้วยนะ

Writer & Photographer

อาทิตย์ ประสาทกุล

ข้าราชการกระทรวงการต่างประเทศ และแฟนคลับ The Cloud

อ่านต่อ

Loading...

End of content

No more pages to load