ความดิบ ความจน ความอดอยาก ความแห้งแล้ง ความล้าหลัง อาจเป็นภาพของแอฟริกาที่เรามีอยู่ในหัว แต่ในขณะเดียวกัน หลายคนก็นึกถึงแอฟริกาเพราะสีสันสดมันจัดจ้าน และหลายคนอาจได้ยินเสียงทำนองกลองและเครื่องเคาะจังหวะดังระรัวแว่วเข้ามาในความรู้สึกนึกคิด

ดูเหมือนภาพของทวีปแอฟริกาจะเป็นภาพของความขัดแย้ง ย้อนแย้ง และผสมกลมกลืนไปด้วยความเก่าใหม่ วัฒนธรรมปนเปที่ทำซ้ำและนำเข้าหลายครั้งหลายครา ผ่านการค้าขายรอบมหาสมุทรอินเดียของแขกอาหรับ ตามด้วยฝรั่งตะวันตกที่เข้ามาตีเส้นแบ่งดินแดนแห่งทรัพยากรอันอุดม และนำคนแอฟริกาออกไปเป็นทาสใช้แรงงานในอาณานิคมทวีปอื่นๆ

แม้แอฟริกาในวันนี้ไม่ได้มีแต่ความดิบ ความจน ความอดอยาก และหลายๆ ภาพที่เราอาจคิดถึงในแง่ลบแล้ว ผมได้เรียนรู้และทำความเข้าใจทวีปนี้ผ่านผืนผ้าพิมพ์ลายของชาวแอฟริกา สิ่งใหม่ที่คนแอฟริกาทั่วทั้งทวีปเพิ่งรู้จักไม่กี่ร้อยปีที่ผ่านมานี่เอง

ผ้าของคนอื่นแต่กลายมาเป็นของตัวเอง

แม้ทวีปแอฟริกาจะใหญ่โตมโหฬาร แต่ไม่ว่าในประเทศไหนๆ ทั้งทางตะวันออกและด้านตะวันตก ผ้าพิมพ์ลายถือเป็นส่วนหนึ่งของวิถีชีวิตคนแอฟริกาทั้งหญิงและชายตลอดช่วงเวลาที่ผ่านมา

ว่ากันว่า ผ้า Wax Print นี้เข้ามายังแอฟริกาผ่านพ่อค้าชาวอาหรับตามมหาสมุทรอินเดีย ผู้เป็นนายหน้าขายทาสและของป่า ตั้งแต่ก่อนที่เจ้าอาณานิคมตะวันตกจะรู้จักและครอบครองแอฟริกา จึงไม่แปลกใจที่หลายคนอาจสังเกตว่า ผ้าพิมพ์ลายของแอฟริกาคล้ายโสร่งของชาวมลายูและชาวอินโดนีเซีย

Capulana ผ้าพิมพ์ลายแอฟริกาสีสันสดใส แฟชั่นแสนสนุกที่เล่าวิถีชีวิตและเศรษฐกิจแอฟริกัน
Capulana ผ้าพิมพ์ลายแอฟริกาสีสันสดใส แฟชั่นแสนสนุกที่เล่าวิถีชีวิตและเศรษฐกิจแอฟริกัน

ผืนผ้าพิมพ์ลายแบบแอฟริกาหรือที่เรียกว่า African Wax Print มีเอกลักษณ์ที่หมึกพิมพ์ซึมผ่านผ้าผืนหนาเห็นเด่นชัดเท่ากันทั้งสองด้าน ผิดแผกจากผ้าพิมพ์ลายของที่อื่นที่เห็นลายชัดแค่เพียงด้านเดียว

น่าสนใจที่ว่าชื่อ Wax Print มาจากเทคนิคเริ่มแรกคล้ายผ้าบาติกของอินโดนีเซีย โดยใช้ขี้ผึ้งฉาบเป็นลวดลายป้องกันไม่ให้หมึกย้อยซึมเข้าไปในเส้นใยของผ้า ก่อนที่จะทำซ้ำไปซ้ำมาจนเป็นผ้าลายงาม ต่อมาเทคนิคสมัยใหม่แบบอุตสาหกรรมที่ใช้ลูกกลิ้งฉาบหมึกหมุนทาบไปบนผืนผ้า ซึ่งริเริ่มจากชาวดัตช์ได้เข้ามาแทนที่ และในช่วงหนึ่ง โรงงานในเนเธอร์แลนด์ถือเป็นผู้ผลิตผ้าแอฟริกาแบบ Wax Print รายใหญ่ส่งมาขายในแอฟริกาอย่างเป็นล่ำเป็นสัน

โรงงานผลิตผ้าพิมพ์ลายที่เคลือบด้วยไขขี้ผึ้งที่มีชื่อเสียงและประวัติอันยาวนานเห็นจะไม่พ้นโรงงานที่ชื่อ Vlisco (vlisco.com) ที่ผลิตผ้าพิมพ์ลายมาแล้วกว่า 170 ปี โดยออกแบบผ้าพิมพ์ลายลวดลายต่างๆ มากกว่า 350,000 ลาย ส่งออกไปขายในแอฟริกากลางและแอฟริกาตะวันตก

ทุกที่ในแอฟริกาใช้ผ้าพิมพ์ลาย

ไม่ว่าไปที่ไหนในแอฟริกา เราคงได้เห็นผ้าพิมพ์ลายเคลือบไขผึ้งโดยทั่วไป

คนท้องถิ่นเรียกผ้าพิมพ์ในชื่อต่างๆ กัน ลวดลายบนผืนผ้าก็เป็นที่นิยมตามแต่กระแสและความชอบของคนในท้องถิ่น ในแอฟริกาตะวันออก เช่น เคนยา แทนซาเนีย เรียกผ้าพิมพ์ลายแบบนี้ว่าผ้า Kitenge และออกเสียงเพี้ยนเป็น Chitenge ในมาลาวี ส่วนในโมซัมบิกเรียกว่า Capulana ในแอฟริกาตะวันตก เช่น กาน่า ไนจีเรีย เรียกว่า Ankara

Capulana ผ้าพิมพ์ลายแอฟริกาสีสันสดใส แฟชั่นแสนสนุกที่เล่าวิถีชีวิตและเศรษฐกิจแอฟริกัน

ในโมซัมบิก ทุกคนใช้ผ้า Capulana ในชีวิตประจำวัน ช่วยทำให้ถนนสีหม่นที่เต็มไปด้วยฝุ่นสีน้ำตาลปลิวคลุ้งมีสีสันสดใสขึ้นมาทันที ผู้หญิงใช้ผ้า Capulana คลุมสะโพกยาวไปถึงท่อนขาก่อนมัดเป็นปมที่ท้องเพื่อแสดงถึงความสุภาพ ป้องกันกระโปรงและกางเกงจากฝุ่นสกปรก ยามจะต้องนั่งนอนบนพื้น ผ้า Capulana ก็เป็นพรมรองนั่งนอนชั้นดี และบางทีก็นำมาใช้คาดไหล่ตะแบงลูกน้อยไว้บนหลัง ในแอฟริกาตะวันตก ผู้หญิงก็ใช้ผ้าพิมพ์ลายแบบนี้เป็นผ้าโพกหัวด้วย

Capulana ผ้าพิมพ์ลายแอฟริกาสีสันสดใส แฟชั่นแสนสนุกที่เล่าวิถีชีวิตและเศรษฐกิจแอฟริกัน
Capulana ผ้าพิมพ์ลายแอฟริกาสีสันสดใส แฟชั่นแสนสนุกที่เล่าวิถีชีวิตและเศรษฐกิจแอฟริกัน

ส่วนผู้ชายสมัยใหม่นำผ้ามาตัดเป็นเสื้อกางเกงเข้ารูป บ้างก็นำผ้าสีสันมาขลิบที่คอปก ปลายแขน หรือสาบเสื้อเชิ้ตทั้งแขนสั้นและยาว ในงานแต่งงานของญาติมิตรคนสนิท ทั้งหญิงชายต่างชวนกันไปตัดเสื้อกับช่างตัดเสื้อในหมู่บ้านโดยใช้ผ้าลายเดียวกัน

Capulana ผ้าพิมพ์ลายแอฟริกาสีสันสดใส แฟชั่นแสนสนุกที่เล่าวิถีชีวิตและเศรษฐกิจแอฟริกัน
Capulana ผ้าพิมพ์ลายแอฟริกาสีสันสดใส แฟชั่นแสนสนุกที่เล่าวิถีชีวิตและเศรษฐกิจแอฟริกัน

บ่อยครั้งที่ผมเชื้อชวนแขกที่เดินทางมาให้ไปซื้อผ้า Capulana และให้ช่างท้องถิ่นวัดตัวและตัดให้เดี๋ยวนั้น เทคนิคพิเศษที่ช่างตัดผ้าชาวแอฟริกันต้องมี คือสายตาการตัดต่อผ้าเพื่อให้ลายบนผ้าปรากฏออกมาสวยชัดเจน เพราะถ้าตัดผ้าผิดทางแล้ว เสื้อหรือกางเกงตัวนั้นก็อาจออกมาดูไม่ดี แม้ว่าใช้ผ้าผืนลวดลายสวยงามเพียงใดก็ตาม

Capulana ผ้าพิมพ์ลายแอฟริกาสีสันสดใส แฟชั่นแสนสนุกที่เล่าวิถีชีวิตและเศรษฐกิจแอฟริกัน

ผ้าพิมพ์ลายเชื่อมโยงเข้ากับวัฒนธรรมท้องถิ่น

คนแอฟริกาใช้ลวดลายผ้าแสดงถึงความเป็นพวกพ้องและแสดงออกถึงความรู้สึกนึกคิด เช่นเดียวกับที่เราสวมใส่เสื้อยืดพิมพ์ลายหรือข้อความบนหน้าอกเสื้อยืดแบบอเมริกันนิยม

ลวดลายและสีสันที่ปรากฏบนผืนผ้า มักแสดงออกสิ่งสวยงามและมีคุณค่าในแต่ละท้องถิ่นที่ผู้ผลิตนำผ้าเข้าไปขาย ผ้าที่เห็นในแอฟริกาตอนใต้และตะวันออกมักเป็นรูปสัตว์ป่าในทุ่งหญ้าสะวันนา เช่น กวาง Impala สิงโต หรือยีราฟ ภาพข้าวโพดและมะม่วงหิมพานต์ สื่อถึงอาหารและสินค้าเกษตรที่สำคัญ ผ้าในแอฟริกาตะวันตกอาจเป็นสิ่งที่ฉูดฉาดและร่วมสมัยกว่า ไม่ว่าลายกระเป๋าถือสมัยใหม่ของผู้หญิงหรือลายรองเท้าส้นสูง

Capulana ผ้าพิมพ์ลายแอฟริกาสีสันสดใส แฟชั่นแสนสนุกที่เล่าวิถีชีวิตและเศรษฐกิจแอฟริกัน
Capulana ผ้าพิมพ์ลายแอฟริกาสีสันสดใส แฟชั่นแสนสนุกที่เล่าวิถีชีวิตและเศรษฐกิจแอฟริกัน

ผมเคยไปใช้ชีวิตและทำงานอยู่ในเคนยาและโมซัมบิก เห็นได้ชัดว่าผ้าเป็นของขวัญชิ้นล้ำค่าและมีความหมาย ผ้าถือเป็นของกำนัลชั้นเยี่ยมสำหรับแขกผู้มาเยือน และเป็นของฝากชั้นยอดสำหรับญาติสนิทมิตรสาย ครั้งหนึ่งในโมซัมบิก นายอำเภอที่เราไปร่วมทำงานพัฒนาหมู่บ้านด้วยมอบผ้าพิมพ์ลายหรือที่เรียกในภาษาท้องถิ่นว่า Capulana ให้กับท่านทูตและแขกผู้เยือนจากประเทศไทย

ในเคนยาและแทนซาเนีย ผ้าพิมพ์ลายท้องถิ่นที่เรียกว่า Kanga มีขนาดประมาณ 1 x 1.5 เมตร ซึ่งเป็นผ้าท้องถิ่นที่พิมพ์ลายเป็นกรอบสี่เหลี่ยมรอบขอบทั้ง 4 ด้านของผ้าและเขียนสุภาษิตท้องถิ่นไว้เป็นภาษาสวาฮิลี (ซึ่งเป็นภาษาราชการของเคนยาและแทนซาเนียที่ได้รับอิทธิพลมาจากภาษาอาหรับ) และจะขายคู่กัน 2 ผืน และส่วนใหญ่เป็นของใช้ของสตรีชาวมุสลิม เมื่อนำมาตัดแบ่งครึ่งแล้ว ผืนหนึ่งจะนำมาไว้คลุมศีรษะ ไหล่และลำตัว ในหลายครั้งผู้สวมใส่จะเลือกใส่ผ้าที่แสดงถึงอารมณ์ความรู้สึกและความนึกคิดของตนที่อยากบอกให้คนใกล้ชิดหรือคนรักได้ทราบ

สุภาษิตที่พิมพ์บนผ้าพิมพ์ลายแบบ Kanga นี้มีอาทิ

Subira ina malipo ความอดทนย่อมให้ผล

Duniani kuna pepo, wawili wapendanapo ในโลกใบนี้ เมื่อสองคนตกหลุมรักกัน ผีและเทวดาย่อมรู้เห็น

Umekuja na lako usichunguze la mwenzako เราก็มีส่วนของเรา จงอย่าต่อว่าเพื่อนบ้านของเราเลย

Lisilo budi hutendwa อะไรที่ควรต้องทำให้เสร็จสิ้น ก็ต้องทำให้สำเร็จ

Hera pancha ya pajaro kuliko rafiki mwenye kero ยางรถยนต์แตกอาจดีกว่าเพื่อนที่มัวแต่สร้างปัญหา

Majivuno hayafa ไม่มีคุณค่าใดๆ ในการคุยโวโอ้อวด

สุภาษิตเหล่านี้เฉียบคมไหม

ลองนึกเล่นๆ กันว่า หากคุณเป็นสุภาพสตรี ถ้าวันหนึ่งคุณโกรธแฟนหรือสามี คุณจะหยิบผ้าชิ้นไหนขึ้นมาใส่ดี

เข้าเมืองมาซื้อผ้าในตลาด

เมื่อคนท้องถิ่นเข้าเมืองมาตลาด เขาอาจมีแผนไปซื้อผ้าพิมพ์ลายมาใช้เอง โดยเฉพาะในเทศกาลพิเศษและสำคัญ เช่น งานแต่งงาน งานเฉลิมฉลอง หรือแม้กระทั่งในงานศพของญาติสนิท

ผ้าท้องถิ่นเช่นนี้หาซื้อไม่ยาก มีทั้งคนซื้อมาขายต่อทั่วไป และร้านขายผ้าใหญ่ในเมืองหลวง เช่นเดียวกับธุรกิจอื่นๆ

ในแอฟริกาตะวันออก เจ้าของร้านขายผ้ามักเป็นครอบครัวชาวอินเดียที่มาตั้งรกรากในแอฟริกาหลายชั่วคน เจ้าของร้านปัจจุบันเป็นพ่อค้าแม่ค้ารุ่นที่ 4 รุ่นที่ 5 แล้ว

Capulana ผ้าพิมพ์ลายแอฟริกาสีสันสดใส แฟชั่นแสนสนุกที่เล่าวิถีชีวิตและเศรษฐกิจแอฟริกัน

ในโมซัมบิก มีร้านชื่อดังในกรุงมาปูโตชื่อว่า Casa elefante ตั้งอยู่ที่หน้าตลาดกลางของเมือง ขายผ้า Capulana หลายร้อยลาย หญิงวัยกลางคนเจ้าของร้านรุ่นที่ 5 เล่าให้ฟังว่า ร้านของเธอนำเข้าผ้าพิมพ์ลายที่ขายๆ อยู่นี้จากอินเดียและจีน โดยสั่งผ่านแคตตาล็อกที่มีลายผ้าให้เลือก ทั้งครอบครัวใหญ่ของเธอช่วยกันเลือก โดยคาดเดาจากความนิยมของตลาด เมื่อผ้ามาเป็นม้วนใหญ่ ร้านนำมาตัดแบ่งขายเป็นชิ้นความยาวประมาณ 2 เมตร ของผ้าที่หน้ากว้าง 1 เมตร สนนราคาขายปลีกชิ้นละราว 100 – 130 บาทเมื่อคิดเป็นเงินไทย

ผ้าหนึ่งชิ้นตัดเสื้อเชิ้ตผู้ชายได้ตัวหนึ่งเหลือเศษผ้านิดหน่อย ตัดชุดกระโปรงของผู้หญิงได้พอดิบพอดี แต่อาจต้องพิถีพิถันในการซักครั้งแรกๆ และแยกซักไม่ยุ่งเกี่ยวกับผ้าซักอื่น เพราะสีตก เมื่อใช้ใหม่ๆ ผ้าแข็งเพราะโรงงานลงแป้งหนา แต่ยิ่งใช้ยิ่งซักยิ่งนุ่มละมุน

Capulana ผ้าพิมพ์ลายแอฟริกาสีสันสดใส แฟชั่นแสนสนุกที่เล่าวิถีชีวิตและเศรษฐกิจแอฟริกัน
Capulana ผ้าพิมพ์ลายแอฟริกาสีสันสดใส แฟชั่นแสนสนุกที่เล่าวิถีชีวิตและเศรษฐกิจแอฟริกัน
Capulana ผ้าพิมพ์ลายแอฟริกาสีสันสดใส แฟชั่นแสนสนุกที่เล่าวิถีชีวิตและเศรษฐกิจแอฟริกัน

ลายผ้าพิมพ์แอฟริกัน รวมทั้งผ้า Capulana ของโมซัมบิก สะท้อนวิถีชีวิตและวัฒนธรรมดั้งเดิมของคนแอฟริกา ไม่ว่าจะเป็นลายรูปกลอง สะท้อนดนตรี ลายรูปข้าวโพด มะม่วง และมะม่วงหิมพานต์ สะท้อนข้าวปลาอาหาร ส่วนลายผ้าอีกแบบที่คนนิยม เห็นจะเป็นลายกราฟิกผสมรูปทรงเรขาคณิตกับสีสัดจัดจ้านที่ตัดกันควับ

Capulana ผ้าพิมพ์ลายแอฟริกาสีสันสดใส แฟชั่นแสนสนุกที่เล่าวิถีชีวิตและเศรษฐกิจแอฟริกัน

ลายผ้าที่เตะตาผมเป็นพิเศษเห็นจะเป็นลายผ้าที่ผลิตขึ้นมาเพื่อโอกาสทางการเมือง เช่น ช่วงการเลือกตั้งทั่วไปในโมซัมบิกเมื่อเดือนตุลาคม พ.ศ. 2562 ที่ผ่านมา ผ้าพิมพ์รูปถ่ายของผู้สมัครชิงตำแหน่งประธานาธิบดีของพรรครัฐบาลบนพื้นหลังสีแดงสดซึ่งเป็นสีของพรรค เป็นลายที่ผู้คนสวมใส่กันทั่วเมือง หรือก่อนการเลือกตั้งไม่กี่สัปดาห์ เมื่อพระสันตปาปาได้เสด็จมาโมซัมบิก ก็มีผ้า Capulana ลายพระสันตปาปาออกมาขายฉลองศรัทธาของคริสตศานิกชนโมซัมบิกเช่นกัน

Capulana ผ้าพิมพ์ลายแอฟริกาสีสันสดใส แฟชั่นแสนสนุกที่เล่าวิถีชีวิตและเศรษฐกิจแอฟริกัน
Capulana ผ้าพิมพ์ลายแอฟริกาสีสันสดใส แฟชั่นแสนสนุกที่เล่าวิถีชีวิตและเศรษฐกิจแอฟริกัน

จับจ่ายซื้อผ้าแอฟริกาในกรุงเทพฯ

สงครามธุรกิจการแข่งผลิตผ้าเพื่อส่งไปขายให้ประชากรแอฟริกันทั้งทวีปซึ่งมีมากกว่า 1,200 ล้านคน ยังเป็นการต่อสู้ชุลมุนพัลวัน

โรงงานผลิตผ้าเก่าแก่ของเนเธอร์แลนด์ที่เต็มไปด้วยเทคนิคดั้งเดิมและลายผ้าสวยงามหลากหลาย ย้ายเข้ามาตั้งโรงงานเองในแอฟริกาฝั่งตะวันตกที่ประเทศกานา ในขณะเดียวกัน ก็มีคู่แข่งอย่างโรงงานผลิตผ้าพิมพ์แบบดิจิทัลที่ไม่ยอมน้อยหน้า เทคโนโลยีที่ทันสมัยและราคาถูกกว่าของจีนและอินเดีย กำลังครองตลาดในแอฟริกาฝั่งตะวันออก

ในประเทศโมซัมบิก ผ้าท้องถิ่นที่เรียกว่า Capulana แทบทั้งหมดล้วนนำเข้ามาจากโรงงานในจีนและอินเดียทั้งสิ้น ไม่มีผ้าจากฟากฝั่งยุโรปเลย และนำมาแบ่งขายที่ขนาดความยาว 2 หลา ในราคาเริ่มต้นที่เทียบเป็นเงินไทยแล้วไม่เกินผืนละ 100 บาท

ส่วนโรงพิมพ์ผ้าของไทยก็ไม่ใช่ย่อย ยังได้รับออเดอร์จากประเทศทางแอฟริกาตะวันตกสั่งพิมพ์ลายผ้าส่งออกไปขายบ้าง แต่ก็อาจยังเป็นสัดส่วนที่น้อยอยู่ ผมรู้สึกว่าน่าเสียดาย ถ้าคนไทยรู้จักและเข้าใจแอฟริกามากกว่านี้ เราก็อาจเป็นหนึ่งในผู้เล่นที่พอไปวัดไปวากับเขาได้ จะไม่ได้อย่างไรล่ะ เสื้อผ้าตัดสำเร็จจากประตูน้ำและโบ๊เบ๊บ้านเราถือเป็นสินค้าคุณภาพดีในแอฟริกาทั้งตะวันตกและตะวันออก

แต่อย่างน้อย การที่โรงงานผ้าในบ้านเราผลิตผ้าพิมพ์ลายแบบแอฟริกัน ก็อาจเป็นข้อดีที่ทำให้เราไปจับจ่ายผ้าพิมพ์ลายแอฟริกามาตัดชุดได้ไม่ยาก ไม่ต้องเก็บลายแทงเป็นความลับ ขอให้ตรงปรี่ไปที่ซอยนานาเหนือ (สุขุมวิทซอย 3) หากเดินเข้ามาจากถนนสุขุมวิท ตรอกแรกทางซ้ายมือก่อนถึงธนาคารกรุงไทยสำนักงานใหญ่ จะมีร้านขายผ้าชื่อ F.F.N. Trading ของชาวมาลี นำผ้าพิมพ์ลายแอฟริกันลายสวยๆ เท่ๆ ที่ผลิตในไทยมาขายปลีก

Capulana ผ้าพิมพ์ลายแอฟริกาสีสันสดใส แฟชั่นแสนสนุกที่เล่าวิถีชีวิตและเศรษฐกิจแอฟริกัน

ผมซักคนขายที่เป็นชาวมาลีเสียยกใหญ่ เลยได้ข้อมูลว่า ผ้าแบบนี้เป็นที่นิยมของเหล่าแม่บ้านญี่ปุ่นในเมืองไทย ที่ซื้อไปตัดเป็นเสื้อผ้า กระเป๋า และของใช้กระจุกกระจิก คนแอฟริกาตะวันตกนิยมสั่งผ้าพิมพ์ลายที่ผลิตในไทย โดยใช้แม่พิมพ์และลวดลายแอฟริกันเช่นนี้ไปขายทีละล็อตใหญ่ เพราะเนื้อผ้าและคุณภาพการพิมพ์ของไทยดีกว่า และราคาค่าขนส่งไปแอฟริกาตะวันออกก็พอๆ กันกับการนำเข้าจากจีนหรืออินเดียที่คุณภาพอาจไม่ดีเท่า

น่าเชียร์ให้โรงงานผลิตผ้าของไทยบุกตลาดแอฟริกาเสียจริง

Writer

อาทิตย์ ประสาทกุล

ข้าราชการกระทรวงการต่างประเทศ และแฟนคลับ The Cloud

Photographers

ทรงกลด บางยี่ขัน

ตำแหน่งบรรณาธิการโดยอาชีพ เป็นนักเดินทางมือสมัครเล่น แบ่งเวลาไปสอนหนังสือโดยสมัครใจ และชอบจัดทริปให้คนสมัครไป

อาทิตย์ ประสาทกุล

ข้าราชการกระทรวงการต่างประเทศ และแฟนคลับ The Cloud

แอฟริกันเอง

เรื่องราวเกี่ยวกับแอฟริกาที่จะทำให้รู้สึกว่า เราไม่ได้อยู่ไกลกันอย่างที่คิด

ในวันที่ยังอ่อนต่อแอฟริกา ในวันที่แอฟริกายังเหมือนเป็นคนแปลกหน้า ผลงานของ ชาร์ลส์ เซกาโน (Charles Sekano) ศิลปินชาวแอฟริกาใต้ที่หนีภัยการเมืองของการแบ่งแยกสีผิวทำให้ผม ในขณะเป็นเจ้าหน้าที่การทูตวัยละอ่อน ทั้งอ่อนวัยและอ่อนต่อโลก ได้เข้าใจและรู้จักประเทศและทวีปที่ห่างไกลกับความรู้สึกเช่นนี้

ในอดีต ทุกประเทศที่อยู่ในทวีปแอฟริกาอาจเหมือนดั่งถูกคำสาป แม้มีทรัพยากรธรรมชาติล้ำค่ามหาศาล ตั้งแต่ของป่า เพชรพลอย จนกระทั่งถึงหินแร่มีค่าที่ถูกขนออกไปทั่วโลกในช่วงประวัติศาสตร์สมัยที่ผ่านมา แต่ก็ถูกกดขี่ข่มเหงจากผู้คนที่มาจากภายนอกทวีป ยุคที่น่าเห็นใจที่สุดเห็นจะไม่พ้นช่วงอาณานิคม ที่ประเทศมหาอำนาจในยุโรปเข้ามาประชันขันแข่งขยายอาณานิคมกันจ้าละหวั่น

การเข้ามาของคนต่างถิ่น โดยเฉพาะคนผิวขาวเช่นชาวยุโรป ทำให้เกิดการแบ่งแย่งสีผิว แบ่งแย่งชนชั้น ในรูปแบบทั้งเป็นทางการและไม่เป็นทางการ แต่ที่เห็นจะแย่ที่สุด คงไม่พ้นการแบ่งแยกซึ่งทำให้เหมือนถูกต้องด้วยกฎหมายและการปกครอง ตัวอย่างชัดที่สุดเห็นจะไม่พ้นการปกครองแบบแบ่งแยกสีผิว หรือ Apartheid ในแอฟริกาใต้ที่ผ่านมา

แรงกดดันและความร้ายกาจของการแบ่งแยกที่กดขี่คนผิวดำให้ต่ำต้อยกว่าคนผิวขาว ดั่งเรื่องเล่าที่ถูกนำมายกตัวอย่างบ่อยๆ ว่า หมาของคนขาวยังมีสิทธิมากกว่าคนผิวดำ ซึ่งเดินอยู่บนท้องถนนในยุคสมัยรัฐบาลแบ่งแยกสีผิวในแอฟริกาใต้

นั่นคือเรื่องราว Charles Sekano ศิลปินที่ทำให้ผมได้รู้จักและเข้าใจแอฟริกาเป็นคนแรก

รู้จัก Apartheid การแบ่งแยกสีผิวในแอฟริกาและการปลดปล่อย ผ่านภาพวาดของ Charles Sekano
1

ประเทศแอฟริกาใต้ เป็นประเทศที่มีความมั่งคั่งและเจริญรุ่งเรือง มีเศรษฐกิจใหญ่เป็นอันดับต้นๆ ของทวีป มีภูมิประเทศสวยงาม เต็มไปด้วยทุ่งโล่งสลับกับที่ราบสูงและเทือกเขาเป็นทิวริมชายฝั่งทะเล นอกจากจะโด่งดังเรื่องอุตสาหกรรมท่องเที่ยวที่มีเมืองเคปทาวน์ เป็นหนึ่งในเมืองท่องเที่ยวอันดับต้นๆ ของโลกแล้ว ยังมีอุตสาหกรรมหลักอื่นๆ ไม่ว่าจะเป็นเหมืองแร่ ซึ่งรวมถึงเพชร ทองคำ และทองคำขาว การผลิตชิ้นส่วนและประกอบรถยนต์ การต่อเรือพาณิชย์ ผลผลิตทางการเกษตร โดยเฉพาะผลไม้เมืองหนาวด้วย

รูปแบบการปกครองบนแนวคิดแบ่งแยกชนชั้นจากสีผิวที่เรียกว่า Apartheid (อะพาไทด์) เกิดขึ้นในช่วง ค.ศ. 1948 และเพิ่งจบลงไปเมื่อไม่ถึง 30 ปีก่อน ในต้นทศวรรษ 1990 ถือเป็นฝันร้ายของชาวแอฟริกาใต้และตราบาปของโลก

การปกครองแบบแบ่งแยกที่ผู้ปกครองเป็นคนผิวขาว และใช้อำนาจปกครองแบบเผด็จการ บนพื้นฐานแนวคิดที่ว่า คนผิวขาวแม้จะเป็นเพียงคนส่วนน้อยที่มีอยู่เพียงหยิบมือ จะต้องเป็นใหญ่ในประเทศแอฟริกาใต้ ทั้งในทางการเมือง เศรษฐกิจ และสังคม เหนือคนท้องถิ่นที่เป็นคนผิวดำที่มีอยู่เดิม และคนผิวสีมาจากชนเผ่าต่างๆ ในแอฟริกา รวมทั้งคนอินเดียที่เดินทางมาตั้งรกรากตั้งแต่สมัยอาณานิคมอังกฤษ หรือคนจีน

ในภาษาอาฟรีกานส์ (Afrikaan) ซึ่งเป็นภาษาของคนขาวที่มีรากศัพท์มาจากภาษาดัตช์ Apartheid แปลว่า การแบ่งแยก (Separateness หรือ Apart-hood)

ในช่วง ค.ศ. 1948 – 1950 รัฐบาลของคนขาวใช้แนวคิดนี้ในการปกครอง โดยเฉพาะการออกกฎหมายแบ่งแยกชนชั้นตามสีผิว กฎหมายแรกๆ ที่เริ่มแสดงให้เห็นเป้าประสงค์ทางการเมืองของผู้ปกครอง คือการออกกฎหมายห้ามแต่งงานกันข้ามสีผิว และกฎหมายที่กำหนดว่าการมีสัมพันธ์ข้ามสีผิวถือเป็นการผิดศีลธรรม

ในช่วงเวลาใกล้เคียงกัน รัฐบาลคนขาวเจ้าของลัทธิการแบ่งแยกก็ได้ออกกฎหมายมาอีกฉบับ เพื่อให้มีการสำรวจและทำสำมะโนประชากร แต่นั่นมิได้เพื่อให้เกิดการจัดเก็บข้อมูล หรือช่วยให้รัฐบาลกระจายทรัพยากรต่างๆ ได้อย่างเป็นธรรมและทั่วถึงตามที่ควรจะเป็น แต่มีไว้แบ่งคนให้ชัดเจนตามสีผิว บนพื้นฐานของรูปลักษณ์ บรรพบุรุษที่สืบเสาะหาได้ สถานะทางเศรษฐกิจและสังคม และรูปแบบการใช้ชีวิต โดยแบ่งเป็นคนผิวดำ คนผิวขาว คนผิวสี และคนอินเดีย ซึ่งมีสถานะย่อยๆ อีกมาก

การปกครองแบบ Apartheid ก่อให้เกิดการเลือกปฏิบัติมากมาย และเป็นการเลือกปฏิบัติที่ได้รับการรับรองหรือดำเนินการโดยรัฐบาลด้วยซ้ำ โดยผ่านการออกกฎหมายและการออกกฎระเบียบหยุมหยิมมากมาย เช่น คนผิวดำจะไม่ได้รับอนุญาตให้เดินเข้ามาในถิ่นที่อยู่อาศัยหรือศูนย์กลางธุรกิจของคนขาว ไม่นับรวมว่าคนผิวดำจะไม่สามารถดำเนินธุรกิจหรือเปิดกิจการใดๆ ในถิ่นคนขาวได้

…หากคนผิวสีดำจะต้องเข้าไปทำงานในถิ่นของคนผิวสีขาว ต้องมีบัตรแสดงตัวที่ออกให้กับเฉพาะคนผิวสีดำเท่านั้น และจะต้องทำงานเฉพาะงานรับใช้เท่านั้น

…คนผิวดำไม่สามารถเข้าโรงหนังที่อยู่ในเขตคนผิวขาวได้ (แต่ในเขตคนผิวดำก็ไม่มีโรงหนังตั้งอยู่สักโรง) หรือชายทะเลก็มีการแบ่งว่าหาดนี้เล่นได้เฉพาะคนผิวขาวเท่านั้น ไม่นับว่าห้องน้ำยังต้องมีการแบ่งแยกกันเป็นธรรมดา

ปมในใจ การเลือกปฏิบัติ และการถูกกดขี่ภายใต้ระบบการปกครองที่ไม่เป็นธรรมเช่นนี้ เริ่มแรกอาจจะเป็นที่ยอมรับและเกิดขึ้นได้ เพราะคนส่วนใหญ่ที่อยู่ใต้การปกครองยังไม่รับรู้หรือรู้เรื่อง แต่เมื่อคนผิวดำเริ่มได้รับการศึกษา อ่านออกเขียนได้ และเข้าถึงระบบและกระบวนการทางความคิดต่างๆ ก็เริ่มรู้สึกได้ถึงความไม่เท่าเทียมและความไม่เป็นธรรม ที่เกิดขึ้นจากการเลือกปฏิบัติเช่นนี้มาเป็นสิบๆ ปี

คงไม่ต้องบอกว่า ความรู้สึกไม่เท่าเทียมกันโดยเฉพาะที่คนกลุ่มน้อย ซึ่งเป็นคนผิวขาวที่เป็นประชากรเพียงกลุ่มเล็กๆ กลุ่มเดียวได้รับโอกาสมากกว่าประชากรกลุ่มอื่นๆ ในสังคมเช่นนี้จะลงเอยอย่างไร

รู้จัก Apartheid การแบ่งแยกสีผิวในแอฟริกาและการปลดปล่อย ผ่านภาพวาดของ Charles Sekano
รู้จัก Apartheid การแบ่งแยกสีผิวในแอฟริกาและการปลดปล่อย ผ่านภาพวาดของ Charles Sekano
2

Charles Sekano เป็นคนแอฟริกาใต้โดยกำเนิด หนีความย่ำแย่ของประเทศตัวเองที่ปกครองด้วยรัฐบาลคนขาวซึ่งชูนโยบาย Apartheid หรือการปกครองแบบแบ่งแยกเป็นหลัก ไปยังหลายประเทศทั่วแอฟริกา ก่อนจะมาลงหลักปักฐานในเคนยา

ที่นั่น ในทศวรรษ 1990 เขาได้ใช้ชีวิตดั่งฝัน ในสังคมที่เต็มไปด้วยความหวัง เพราะเคนยาเพิ่งได้รับเอกราชจากอังกฤษ และการทะเลาะเบาะแว้งในประเทศได้สิ้นสุดไปแล้ว มีรัฐบาลนำโดยประธาธิบดีผิวดำที่ประชาชนเลือกตั้งขึ้นมาเอง

Charles Sekano ใช้ชีวิตแบบ Bohemian คนที่รู้จักเขาอธิบายได้ด้วยคำที่ขึ้นต้นด้วยตัวอักษร P 3 คำในภาษาอังกฤษ

Pianist เขาเล่นเปียโนที่ผับบาร์ในกรุงไนโรบี เป็นอาชีพหลักที่ทำให้เขาอยู่อาศัยในเมืองใหญ่แห่งนี้ได้โดยไม่ขัดสน

Painter เขาเป็นศิลปินที่ไม่ได้ร่ำเรียนมาจากโรงเรียนศิลปะ สีและลายเส้นที่เขาวาดลงบนกระดาษ อธิบายสิ่งที่อยู่ภายในจิตใจ อันโหยหาความเท่าเทียมและไม่แบ่งแยก และหญิงสาว

Poet ความเป็นศิลปินของเขาทำให้รู้จักพูดจา และเป็นคนเจ้าบทเจ้ากลอน

เขาได้รับทั้งเงินเจือจุนชีวิตในฝัน และความสุขที่จุนเจือชีวิตบนความเป็นจริง

รู้จัก Apartheid การแบ่งแยกสีผิวในแอฟริกาและการปลดปล่อย ผ่านภาพวาดของ Charles Sekano
ทำความรู้จัก ‘Charles Sekano’ ศิลปินแนว Cubism แห่งแอฟริกาใต้ ผู้หนีการปกครองแบบแบ่งแยกชนชั้นสีผิว สู่อิสรภาพ ความเท่าเทียม และศิลปะ
3

ภาพวาดของ Charles Sekano ละม้ายงานของ ปิกัสโซ (Picasso) ที่ทุกคนรู้จัก

ลายเส้นแบบ Cubism ผสมกับเส้นสีเทียน ร่ายม้วนเลี้ยวไปมาบนกระดาษ การลงสีสดใสและภาพที่ปรากฏออกมาชวนให้คิดถึงความจริงบนโลก โลกที่เต็มไปด้วยความสวยงาม ตั้งอยู่บนพื้นฐานของเท่าเทียมและความหลากหลาย ซึ่งเขาได้แสดงออกมาผ่านภาพของหญิงสาวต่างสีผิว ความรู้สึกรักใคร่ชอบพอกันของหญิงชาย ความฝัน ความหวัง และความจริง

เหล่านี้แม้เป็นความรู้สึก เป็นธรรมชาติ เป็นสัญชาตญาณของคนทั้งโลก แต่เราอาจพอจะนึกต่อไปได้ว่า คนที่อาศัยอยู่ในแอฟริกาช่วงนั้นจะรู้สึกแบบเดียวกัน แต่คงรู้สึกอย่างแรงกล้ากว่ามาก สภาพแวดล้อมที่รายล้อมไปด้วยการเมือง เศรษฐกิจ และสังคม ที่กดดัน จะรู้สึกมากกว่าคนที่อยู่ที่อื่นมากมายเช่นไร

ทำความรู้จัก ‘Charles Sekano’ ศิลปินแนว Cubism แห่งแอฟริกาใต้ ผู้หนีการปกครองแบบแบ่งแยกชนชั้นสีผิว สู่อิสรภาพ ความเท่าเทียม และศิลปะ
4

ย้อนกลับไปเมื่อ 10 ปีก่อน ในวันแรกๆ ที่เดินทางถึงเคนยาใหม่ๆ

ผมรู้จักกับ Charles Sekano ศิลปินผู้ทำให้ผมเข้าใจอดีตของแอฟริกาที่นำมาสู่ปัจจุบัน จากแกลเลอรี่ชื่อดังใจกลางกรุงไนโรบี ในยุคสมัยใกล้ร่วงโรย

เศรษฐกิจโดยรวมของเคนยาไม่ได้ดีเหมือนแต่ก่อน สงครามกลางเมืองที่เกิดจากความไม่ลงรอยกันของชนเผ่าในเคนยา หลังจากการเลือกตั้งประธานาธิบดีไม่กี่ปี ไม่นับเหตุการณ์การวางระเบิดสถานทูตอเมริกันโดยกลุ่มก่อการร้าย ทำให้กรุงไนโรบีในวันนั้น วันที่ผมเดินทางถึง ในช่วงต้นทศวรรษ 2010 ไม่ได้ครึกครึ้นและครื้นเครงเหมือนแต่ก่อน

ผมเดินเข้าไปในแกลเลอรี่ที่ดูหงอยๆ พนักงานเก่าแก่พาผมไปชมรูปที่ฝุ่นจับเกรอะกองซ้อนๆ กันอยู่ สายตาและความรู้สึกของผมในแวบนั้น สะดุดกับรูปภาพหลายภาพที่ทำให้บรรยากาศความหงอยเหงาของตัวเองที่ไปถึงไปทำงานใหม่ๆ ในสถานที่แห่งใหม่สดชื่นขึ้นมาทันทา

สนนราคาหลายพันดอลลาร์ ทำให้ผมไม่กล้าที่จะซื้อภาพที่ผมชอบ เพราะผมยังจะต้องซื้อรถ ซื้อของเข้าบ้าน และยังไม่รู้ว่าจะต้องใช้สตางค์ที่นำมาจากประเทศไทยทำอะไรอีกไหม ผมทิ้งเบอร์โทรศัพท์ไว้กับพนักงานเฝ้าแกลเลอรี่คนนั้นอย่างแกนๆ

แล้วก็ไม่คิดว่าจะได้งานของเขามาครอบครอง

จนกระทั่งวันหนึ่งเกือบ 2 ปีผ่านไป ขณะที่ผมกำลังนั่งรถไปสนามบิน เพื่อไปพักร้อนที่ประเทศแอฟริกาใต้ ผมได้รับโทรศัพท์จากสุภาพสตรีที่ผมไม่รู้จัก

เธอแนะนำตัวว่า เธอเป็นลูกสาวของหุ้นส่วนเจ้าของแกลเลอรี่แห่งนั้น เธอได้เบอร์โทรศัพท์ผมมาจากพนักงาน และโทรมาถามว่าผมยังสนใจในงานของ Charles Sekano อยู่ไหม เธอต้องการขายภาพทั้งหมดที่อยู่ในแกลเลอรี่ของพ่ออย่างรวดเร็วที่สุด เพราะกำลังมีเรื่องที่ยังตกลงไม่ได้กับหุ้นส่วนอีกคน ซึ่งดูเหมือนกำลังจะพยายามฮุบทุกอย่างเอาไว้ เธอร้อนรนและร้อนใจมาก

เครื่องบินกำลังจะออกไปยังนครโจฮันเนสเบิร์ก-บ้านของ Charles Sakano ในแอฟริกาก็คงอยู่แถวๆ นั้น

คงเดาออกว่า ผมตอบและพูดคุยกับเสียงสุภาพสตรีปลายสายนั้นว่าอย่างไร

ทำความรู้จัก ‘Charles Sekano’ ศิลปินแนว Cubism แห่งแอฟริกาใต้ ผู้หนีการปกครองแบบแบ่งแยกชนชั้นสีผิว สู่อิสรภาพ ความเท่าเทียม และศิลปะ
ทำความรู้จัก ‘Charles Sekano’ ศิลปินแนว Cubism แห่งแอฟริกาใต้ ผู้หนีการปกครองแบบแบ่งแยกชนชั้นสีผิว สู่อิสรภาพ ความเท่าเทียม และศิลปะ
5

ปัจจุบัน Charles Sekano อายุใกล้ 80 ปีแล้ว

เขากลับไปแอฟริกาใต้อยู่ในเมืองเล็กๆ ใกล้กรุงพริทอเรีย เมืองหลวงของแอฟริกาใต้ ได้เป็นสิบปีแล้ว

เขาเลิกเล่นเปียโน เลิกวาดรูป และเลิกแต่งกลอนแล้ว

Writer

อาทิตย์ ประสาทกุล

ข้าราชการกระทรวงการต่างประเทศ และแฟนคลับ The Cloud

Photographer

เธียรสิน สุวรรณรังสิกุล

ผู้ที่หาความสุขจากสิ่งรอบๆ ตัว

อ่านต่อ

Loading...

End of content

No more pages to load