เฟิร์น พืชโบราณอายุ 350 ล้านปีที่ยังอยู่บนโลก

เฟิร์น ไม่ใช่แค่ไม้ประดับสวย มันคือพืชโบราณที่มีอายุกว่า 350 ล้านปี ทนได้ทุกสภาพ และซ่อนความรู้ด้านยา อาหาร และชีวิตไว้มากกว่าที่คนส่วนใหญ่รู้จัก — ตั้งแต่ลิเภา ผักกูด ไปจนถึงสาระพัดเฟิร์นที่กระท้อมในนา

มีพืชชนิดหนึ่งที่อยู่มาก่อนไดโนเสาร์จะเกิด และยังคงอยู่มาจนถึงทุกวันนี้ได้โดยไม่ต้องปรับตัวอะไรมากนัก

เฟิร์น คือพืชนั้น

เฟิร์น คืออะไร

เฟิร์น เป็นพืชไม่มีดอกที่อยู่ในกลุ่ม Pteridophyta สืบพันธุ์ด้วยสปอร์ ไม่ใช่เมล็ด ทำให้มันแตกต่างจากพืชดอกทั่วไปอย่างสิ้นเชิง ลักษณะสำคัญของ เฟิร์น คือใบที่คล้ายขนนกม้วนงอเป็นลูกคลื่นตอนยังอ่อน และคลี่ออกเป็นใบที่มีลวดลายซับซ้อนเมื่อโตเต็มที่

เฟิร์น แตกต่างจากไม้ใบประดับอื่นๆ อยู่หลายอย่าง เช่น มีรากฝอยอยู่ตามผิวดิน ซอกหิน ต้นไม้ ลำต้นมีหลายแบบทั้งสูงใหญ่ เลื้อยทอด บางชนิดมีลำต้นอยู่ใต้ดิน สืบพันธุ์โดยสปอร์ทำให้กระจายตัวเติบโตได้อย่างรวดเร็ว มีทั้งชนิดที่ชอบแดดและทนร่ม

โลกมี เฟิร์น มากกว่า 10,000 สายพันธุ์ ในไทยพบได้ทั้งในป่าดิบชื้น ป่าดิบเขา ป่าชายเลน และแม้แต่ในตัวเมือง

ประเภทเฟิร์น ที่พบในไทย

เฟิร์น ในไทยแบ่งได้หลายประเภทตามนิสัยการเจริญเติบโต

เฟิร์นดิน — เฟิร์น ที่รากยึดกับดินโดยตรง เช่น ผักกูด เฟิร์นหางนกยูง มักพบตามป่าชื้นและริมน้ำ ผักกูดเป็นเฟิร์นที่คนไทยรู้จักดีที่สุดเพราะกินได้และหาซื้อในตลาดสดทั่วไป

เฟิร์นอิงอาศัย — เฟิร์น ที่อาศัยเกาะกิ่งไม้หรือหินโดยไม่ดูดอาหารจากพืชที่เกาะ เช่น เฟิร์นข้าหลวง เป็นพืชตระกูล ASPLENIACEAE มีถิ่นกำเนิดในเขตเอเชียและออสเตรเลีย จัดเป็นเฟิร์นประเภทอิงอาศัยต้นไม้หรือหินผาในลักษณะต้นกาฝาก

เฟิร์นน้ำ — เฟิร์น ที่อยู่ในน้ำหรือดินเปียก เช่น แหนแดง ซึ่งใช้ตรึงไนโตรเจนในนาข้าวมาแต่โบราณ

เฟิร์นต้นไม้ — เฟิร์น ขนาดใหญ่ที่มีลำต้นตั้งตรงสูงได้ถึงหลายเมตร พบในป่าดิบชื้นและป่าเมฆ

ลิเภา เฟิร์นสานเป็นงาน

หนึ่งใน เฟิร์น ที่มีเรื่องราวทางวัฒนธรรมมากที่สุดในไทยคือ ลิเภา หรือ เฟิร์นลิเภา (Lygodium) ซึ่งเป็น เฟิร์น เลื้อยชนิดพิเศษที่ใบเรียวยาวและเหนียว

ลิเภาคือวัตถุดิบหลักในงานหัตถกรรมชาวใต้ ใช้สานกระเป๋า หมวก และเครื่องประดับ ซึ่งรู้จักในชื่อ “เครื่องลิเภา” ที่มีชื่อเสียงมานานหลายร้อยปี เฟิร์น ชนิดนี้พิเศษตรงที่ใบของมันมีความเหนียวและยืดหยุ่นในระดับที่นำมาสานได้โดยไม่ต้องผ่านกรรมวิธีพิเศษ

ผักกูด เฟิร์นบนโต๊ะอาหาร

เฟิร์น ที่คนไทยกินเป็นอาหารคือ ผักกูด (Diplazium esculentum) ซึ่งพบได้ทั่วไปในตลาดสดและเมนูอาหารพื้นเมือง โดยเฉพาะในภาคเหนือและภาคอีสาน

ยอดอ่อนของผักกูดมีรสชาติที่เป็นเอกลักษณ์ มีกลิ่นดินหอมเล็กน้อย กรอบเมื่อผัด และนุ่มเมื่อต้ม นิยมนำมาผัดน้ำมันหอย ผัดกระเทียม หรือแกงกะทิ ให้สารอาหารโดยเฉพาะธาตุเหล็กและวิตามิน C ในระดับที่ดีพอสมควร

ความรู้เรื่องการกิน เฟิร์น แบบผักกูดนี้เองที่สอดคล้องกับภูมิปัญญาชาวกะเหรี่ยงที่รู้จักและใช้ เฟิร์น หลายชนิดในชีวิตประจำวัน — ทั้งเป็นอาหาร ยา และวัสดุก่อสร้าง

ทำไม เฟิร์น ถึงทนทานกว่าพืชอื่น

เฟิร์น มีอยู่บนโลกมากกว่า 350 ล้านปี — มาก่อนที่จะมีดอกไม้ มาก่อนที่จะมีนก และมาก่อนที่จะมีไดโนเสาร์

ความลับที่ทำให้ เฟิร์น อยู่รอดมาได้นานขนาดนี้คือระบบสืบพันธุ์ที่ง่ายและแข็งแกร่ง สปอร์ของ เฟิร์น มีขนาดเล็กมาก ลอยในอากาศได้ไกล และทนต่อสภาพแห้งแล้งและอุณหภูมิสุดขั้วได้ดีกว่าเมล็ดพืชดอก

เฟิร์น สืบพันธุ์โดยสปอร์ ทำให้กระจายตัวเติบโตได้อย่างรวดเร็ว มีทั้งชนิดที่ชอบแดดและทนร่ม นั่นหมายความว่า เฟิร์น สามารถปักหลักได้ในแทบทุกพื้นที่ที่มีความชื้นเพียงพอ

ดูแล เฟิร์น อย่างไรให้งาม

สำหรับคนที่อยากปลูก เฟิร์น ในบ้าน หลักการพื้นฐานมีไม่มาก

แสง — เฟิร์น ส่วนใหญ่ชอบแสงสว่างแบบรำไร ไม่ชอบแดดจัดโดยตรง มุมห้องที่มีแสงธรรมชาติเข้าแต่ไม่ถึงพื้น หรือระเบียงที่มีร่มเงาจากต้นไม้ คือสภาพแวดล้อมที่ เฟิร์น ชอบมากที่สุด

น้ำ — เฟิร์น ต้องการความชื้นสม่ำเสมอ รดน้ำเมื่อดินเริ่มแห้งแต่ไม่ควรให้น้ำขัง เพราะรากจะเน่า วิธีที่ดีคือฉีดพ่นน้ำที่ใบด้วยเพื่อเพิ่มความชื้นในอากาศรอบๆ ต้น

ดิน — ดินร่วน ชอบดินที่เป็นกรดเล็กน้อย ความชื้นสัมพัทธ์สูง แสงแดดรำไร คือสูตรที่ เฟิร์น ส่วนใหญ่ต้องการ

อุณหภูมิ — เฟิร์น เขตร้อนที่ปลูกในไทยชอบอากาศอุ่นชื้น อุณหภูมิระหว่าง 18-27 องศาเซลเซียสคือช่วงที่เติบโตได้ดีที่สุด

เฟิร์น กับความเชื่อและสัญลักษณ์

ตามหลักความเชื่อของคนไทย เฟิร์นข้าหลวงเป็นไม้มงคลอีกชนิดหนึ่งที่คนไทยนิยมนำมาปลูกไว้ในบ้าน สำนักงาน หรือคอนโด โดยเชื่อว่าช่วยเสริมสร้างเกียรติยศ ความภูมิฐาน และเป็นตัวแทนของความซื่อสัตย์ ยุติธรรม

ใน Maori ของนิวซีแลนด์ เฟิร์น เงิน (Silver Fern) คือสัญลักษณ์ของชาติที่ยิ่งใหญ่กว่าธงชาติในความรู้สึกของประชาชน สะท้อนให้เห็นว่า เฟิร์น มีความหมายทางวัฒนธรรมในสังคมต่างๆ ทั่วโลก