มีสิ่งหนึ่งที่คนกรุงเทพฯ มักไม่รู้ว่าตัวเองอยู่ท่ามกลางมันมาตลอดชีวิต นั่นคือร่องรอยของผ้าอินเดียที่ฝังลึกอยู่ในทุกชั้นของวัฒนธรรมไทย ตั้งแต่ชุดขุนนางในจิตรกรรมฝาผนัง ผ้าห่อคัมภีร์ในวัดเก่า ไปจนถึงลวดลายที่เราคุ้นตาในชีวิตประจำวัน
ตามผ้าภารตะ คือการเดินย้อนรอยเหล่านั้น ในย่านที่คนส่วนใหญ่ผ่านแต่ไม่เคยหยุดมอง
เมื่อสยามติดใจผ้าจากแดนภารตะ
ความสัมพันธ์ระหว่างสยามกับผ้าอินเดียไม่ได้เริ่มในยุคพาหุรัด แต่เริ่มมาตั้งแต่สมัยอยุธยา เมื่อพ่อค้ามุสลิมหรือแขกมัวร์นำผ้าอินเดียจากเมืองท่าสุรัต ในรัฐคุชราต เข้ามาขายในดินแดนสยาม แพรพรรณอินเดียสูงค่าเป็นเครื่องแต่งกายที่กษัตริย์และขุนนางสวมใส่จนถึงยุครัตนโกสินทร์
ในราชสำนักสยาม ผ้าเยียรบับ ผ้าเข้มขาบ และผ้าอัตลัดที่สั่งทอจากช่างอินเดียล้วนมีขั้นตอนซับซ้อน ใช้ในงานพระราชพิธีสำคัญ และส่งผ่านสายสัมพันธ์ทางการค้าที่ยาวนานกว่าสี่ศตวรรษ นอกจากนั้นยังมี “ผ้าลายอย่าง” ที่ช่างเขียนผ้าจากอินเดียรับแบบตามลายที่ราชสำนักสยามสั่ง ทำให้ลวดลายบนผ้าเป็นของสยามแต่ฝีมือเป็นของภารตะ — รูปแบบการร่วมงานสร้างสรรค์ข้ามวัฒนธรรมที่น่าทึ่งมากในยุคนั้น
ความนิยมพุ่งสูงสุดในสมัยรัชกาลที่ 5 เมื่อสยามนำเข้าผ้าพิมพ์ลายจากอินเดียมามากกว่า 2 ล้านผืนในปีเดียว — ตัวเลขที่บอกว่าผ้าอินเดียไม่ได้อยู่แค่ในวังแล้ว แต่กระจายสู่สามัญชนไปทั่ว
ผ้าห่อคัมภีร์ใบลาน พยานผ้าที่เก่าแก่ที่สุด
หนึ่งในสถานที่ที่น้อยคนรู้ว่ามีผ้าอินเดียโบราณซ่อนอยู่คือ วัดทองนพคุณ ในย่านคลองสาน
ที่นี่มีผ้าห่อคัมภีร์ใบลานกว่า 400 ผืน บางผืนมีอายุมากกว่า 200 ปี ผ้าเหล่านี้ถูกใช้ห่อคัมภีร์พระไตรปิฎกที่จารลงบนใบลานก่อนที่จะมีการพิมพ์หนังสือ วัดหลายแห่งในยุคนั้นรับผ้าอินเดียมาใช้ในงานศาสนา เพราะความทนทานและสีสันที่ไม่ซีดง่าย ทำให้ผ้าห่อคัมภีร์กลายเป็นบันทึกของรสนิยมและวัฒนธรรมการค้าของยุคสมัย
ลวดลายบนผ้าห่อคัมภีร์เหล่านี้สะท้อนเทคนิคการพิมพ์ผ้าของอินเดียที่มีความพิเศษ คือสีที่พิมพ์ลงบนผ้าจะติดทนทาน สีไม่ตก เพราะมีเทคโนโลยีในการใช้สารยึดสีที่เป็นภูมิปัญญาของชาวบ้านมาแต่โบราณ และมีการพัฒนามาจนถึงปัจจุบัน ผ้าบางผืนที่ห่อคัมภีร์มาสองร้อยปียังคงมีสีสันและลวดลายให้เห็นได้ชัด
คลองสาน ชุมชนที่ผ้าภารตะยังมีชีวิต
การ ตามผ้าภารตะ พาผ่านชุมชนริมคลองสมเด็จเจ้าพระยาซึ่งมีร่องรอยของมุสลิมเชื้อสายอินเดียที่อยู่มาตั้งแต่ต้นกรุงรัตนโกสินทร์
มัสยิดโบราณในย่านนี้หลายแห่งสร้างโดยชาวมุสลิมเชื้อสายอินเดีย ทั้งกลุ่มที่มาจากรัฐคุชราต ทมิฬนาฑู และเปอร์เซีย พวกเขาไม่ได้แค่ค้าขายและจากไป แต่ตั้งรกรากและสร้างชุมชนที่มีทั้งมัสยิด โรงเรียน และตลาดของตัวเอง ผ้าที่พวกเขานำมาจึงไม่ใช่แค่สินค้า แต่คือส่วนหนึ่งของวัฒนธรรมที่ยังคงอยู่ในพื้นที่จนทุกวันนี้
พาหุรัด จากย่านญวนสู่ Little India
ก่อนที่พาหุรัดจะกลายเป็นตลาดผ้าสีสันจัดของชาวอินเดีย พื้นที่แห่งนี้เคยเป็นชุมชนชาวญวนมาก่อน หลังเพลิงไหม้ครั้งใหญ่ในอดีต พ่อค้าชาวอินเดียที่อพยพมาจากรัฐปัญจาบจึงเข้ามาจับจองพื้นที่และเปิดร้านขายผ้า นำสินค้าที่สั่งตรงจากอินเดียมาวางขาย จนวันนี้กลายเป็นแหล่งผ้าที่ใหญ่ที่สุดในกรุงเทพฯ
สิ่งที่ทำให้พาหุรัดพิเศษคือไม่ได้มีแค่ผ้า แต่มีชุมชนจริงๆ อยู่ด้วย คุรุทวาระศรีคุรุสิงห์สภา วัดของชาวซิกข์ ยืนอยู่กลางย่านมาเป็นศตวรรษ ตรอกซอยข้างเคียงมีทั้งชาวฮินดู มุสลิม และซิกข์ อยู่ร่วมกันอย่างเป็นธรรมชาติ มีร้านขายเครื่องเทศ อาหารอินเดีย และโรงงานทำที่นอนนุ่นแห่งแรกของประเทศที่ยังเปิดอยู่ตั้งแต่ปี 2460
เมื่อผ้าภารตะกลายเป็นแฟชั่นร่วมสมัย
สิ่งที่น่าสนใจในการ ตามผ้าภารตะ ไม่ใช่แค่ประวัติศาสตร์ที่ผ่านมา แต่คือวิธีที่ผ้าเหล่านั้นยังคงมีชีวิตอยู่ในแฟชั่นปัจจุบัน
ลวดลายเพสลีย์ที่เห็นในผ้าพันคอดีไซเนอร์ยุโรปมีต้นกำเนิดจากแคชเมียร์อินเดีย เทคนิคการปักที่ใช้ในชุดราตรีไฮเอนด์หลายแบรนด์มาจากช่างปักของรัฐลัคเนาและกุจาราต และนักออกแบบไทยรุ่นใหม่หลายคนกำลังหยิบผ้าพิมพ์ลายแบบที่ราชสำนักสยามเคยสั่งมาใช้ใหม่ในบริบทร่วมสมัย
การเดินตามรอย ผ้าภารตะ ในกรุงเทพฯ จึงไม่ใช่การมองย้อนหลังเพียงอย่างเดียว แต่คือการค้นพบว่าสิ่งที่เราคิดว่าเป็น “ความเป็นไทย” นั้น แท้จริงแล้วถักทออยู่กับเส้นด้ายจากดินแดนอื่นมาตลอด
ชุมชนคลองสาน และย่านพาหุรัด เข้าถึงได้ง่ายด้วยเรือโดยสารตามแม่น้ำเจ้าพระยา / วัดทองนพคุณตั้งอยู่ที่ฝั่งธนบุรี ริมคลองสมเด็จเจ้าพระยา เขตคลองสาน กรุงเทพฯ
