ในปี 2432 คำว่า “โรงพยาบาล” ยังไม่เป็นที่รู้จักแพร่หลาย เอกสารราชการยุคนั้นใช้ทับศัพท์ว่า “หัศปิตัล” และสถานที่แห่งแรกที่ถูกตั้งขึ้นเพื่อดูแลผู้มีอาการทางจิตของประเทศนี้ มีชื่อที่ตรงไปตรงมาอย่างที่สุดว่า — “โรงพยาบาลคนเสียจริต”
นั่นคือจุดเริ่มต้นของสิ่งที่วันนี้เรียกว่า สถาบันจิตเวชศาสตร์ สมเด็จเจ้าพระยา สถาบันที่ผ่านมากว่าศตวรรษ เปลี่ยนชื่อหลายครั้ง เปลี่ยนแนวคิดหลายยุค แต่ยังคงยืนอยู่ริมคลองสาน ฝั่งธนบุรี ในฐานะพยานของประวัติศาสตร์ที่ไม่ค่อยมีใครพูดถึง
จุดเริ่มต้นที่เก๋งจีนริมน้ำ
สถาบันจิตเวชศาสตร์สมเด็จเจ้าพระยาเป็นโรงพยาบาลจิตเวชแห่งแรกในประเทศไทย ก่อตั้งโดยพระมหากรุณาธิคุณของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อวันที่ 1 พฤศจิกายน 2432 โดยมีชื่อว่า “โรงพยาบาลคนเสียจริต” ตั้งอยู่ที่ปากคลองสาน
ต้นรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 ยุวกษัตริย์พระชนมพรรษา 17 พรรษาเสด็จฯ ประพาสสิงคโปร์และหัวเมืองมลายู เป็นการเสด็จฯ ต่างประเทศครั้งแรก ได้ทรงเยือนสถานที่น่าสนใจ รวมไปถึงโรงพยาบาลคนเสียจริตด้วย
ประสบการณ์ในครั้งนั้นน่าจะเป็นเมล็ดพันธุ์แรกที่ก่อให้เกิดสถาบันจิตเวชศาสตร์แห่งแรกของสยาม เพราะรัชกาลที่ 5 ทรงเห็นว่าการดูแลผู้ป่วยทางจิตอย่างเป็นระบบเป็นเรื่องของรัฐที่ต้องรับผิดชอบ ไม่ใช่ปัญหาส่วนตัวของครอบครัวหรือเรื่องของผีสางนางไม้ตามความเชื่อเก่า
โรงพยาบาลแห่งนี้ตั้งอยู่ปากคลองสาน ฝั่งธนบุรี โดยเป็นการปรับปรุงจากเก๋งจีน โรงพยาบาลแห่งแรกนี้รับผู้ป่วยเริ่มต้น 30 คน ทำการรักษาโดยแพทย์ประจำและแพทย์แผนไทย ถือเป็นก้าวแรกที่กล้าหาญในยุคที่ความเจ็บป่วยทางจิตยังถูกมองว่าเป็นเรื่องของการสิงสู่หรือกรรมจากชาติก่อน
ย้ายบ้าน ขยายแนวคิด
ต่อมามีผู้ป่วยจำนวนมากขึ้นประกอบกับสถานที่คับแคบ นายแพทย์ไฮเอ็ด เจ้ากรมแพทย์สุขาภิบาล กระทรวงนครบาล ซึ่งถือว่าเป็นผู้อำนวยการคนแรกของโรงพยาบาล ได้เสนอให้รัฐบาลซื้อที่ดินและบ้านของเจ้าพระยาสุรวงศ์ไวยวัฒน์ (วร บุนนาค) หรือเจ้าคุณทหาร
การย้ายมาสู่ที่ดินแห่งใหม่ในแขวงคลองสาน เขตคลองสาน นั้นเป็นการขยายทั้งพื้นที่และแนวคิด อาคารหลายหลังที่สร้างขึ้นในช่วงนั้นยังคงตั้งตระหง่านอยู่จนถึงวันนี้ และกลายเป็นส่วนหนึ่งของพิพิธภัณฑ์จิตเวชศาสตร์แห่งแรกและแห่งเดียวของประเทศไทย
จากคุกสู่โรงพยาบาล ชื่อที่เปลี่ยน แนวคิดที่เปลี่ยน
หนึ่งในเรื่องที่น่าสนใจที่สุดของประวัติศาสตร์จิตเวชไทยคือการเปลี่ยนแปลงชื่อซึ่งสะท้อนทัศนคติของสังคมในแต่ละยุค
หลวงวิเชียรแพทยาคม ผู้อำนวยการโรงพยาบาลคนแรกซึ่งเป็นคนไทย ได้บรรยายปาฐกถาเพื่อให้ประชาชนเข้าใจและเลิกหวาดกลัวผู้ป่วยจิตเวช และได้เปลี่ยนชื่อ “โรงพยาบาลคนเสียจริต” มาเป็น “โรงพยาบาลโรคจิตต์ธนบุรี” ในปี พ.ศ. 2475 เพื่อให้คนทั่วไปคลายความรังเกียจที่มีต่อผู้ป่วยจิตเวช
การเปลี่ยนชื่อครั้งนั้นดูเหมือนเรื่องเล็กน้อย แต่จริงๆ แล้วมันคือการประกาศจุดยืนว่า ความเจ็บป่วยทางจิตเป็นโรคที่ต้องได้รับการรักษา ไม่ใช่ความผิดบาปหรือสิ่งที่ต้องปิดบัง
นายแพทย์ฝน แสงสิงแก้ว บิดาแห่งจิตเวชศาสตร์ไทย
ถ้าจะเข้าใจสถาบันจิตเวชศาสตร์สมเด็จเจ้าพระยา ต้องเข้าใจชายคนนี้
ในปี พ.ศ. 2485 ศาสตราจารย์นายแพทย์ฝน แสงสิงแก้ว ได้เข้ารับตำแหน่งผู้อำนวยการโรงพยาบาล โดยมีปณิธานสำคัญในการปรับเปลี่ยนสถานะของโรงพยาบาลจาก “ที่กักขังคนบ้า” ให้กลายเป็น “สถานพยาบาล” สำหรับการรักษาผู้ป่วยจิตเวชอย่างเต็มรูปแบบ
ศาสตราจารย์นายแพทย์ฝน แสงสิงแก้ว ได้รื้อลูกกรงเหล็กแล้วเปลี่ยนเป็นมุ้งลวดแทน เปลี่ยนชื่อเรือนที่พักของผู้ป่วยเป็นชื่อดอกไม้เพื่อให้มีความหมายน่าชื่นใจ และเปลี่ยนชื่อจาก “โรงพยาบาลโรคจิตต์ธนบุรี” มาเป็น “โรงพยาบาลสมเด็จเจ้าพระยา” ในปี พ.ศ. 2497
การเปลี่ยนลูกกรงเหล็กเป็นมุ้งลวดและตั้งชื่อตึกตามดอกไม้ฟังดูเป็นเรื่องเล็กน้อย แต่มันคือการปฏิวัติแนวคิดทางการแพทย์ที่กล้าหาญในยุคนั้น มันประกาศว่าคนไข้ไม่ใช่ผู้ต้องขัง แต่เป็นคนป่วยที่สมควรได้รับการดูแลอย่างมีศักดิ์ศรี
ศาสตราจารย์นายแพทย์ฝน แสงสิงแก้ว เป็นชาวอำเภอเขมราฐ จังหวัดอุบลราชธานี เกิดเมื่อวันที่ 24 เมษายน 2450 สำเร็จวิชาแพทย์จากคณะแพทยศาสตร์และศิริราชพยาบาล จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
แพทย์หนุ่มจากอีสานที่ก้าวมาจัดระบบโรงพยาบาลจิตเวชของทั้งประเทศใหม่ได้รับการยกย่องเป็น “บิดาแห่งจิตเวชศาสตร์ไทย” ซึ่งไม่ได้เกินจริงแต่อย่างใด
พิพิธภัณฑ์จิตเวชศาสตร์ ห้องเรียนประวัติศาสตร์ที่คนมักลืม
นายแพทย์หทัย ชิตานนท์ ได้เล็งเห็นว่าประวัติศาสตร์ของจิตเวชศาสตร์ไทยเริ่มต้นที่โรงพยาบาลแห่งนี้ จึงสมควรที่จะรวบรวมประวัติวิวัฒนาการของโรงพยาบาลและการดูแลรักษาผู้ป่วยจิตเวชไว้ให้อนุชนรุ่นหลังได้ศึกษา จึงจัดให้อาคารหลังนี้เป็นพิพิธภัณฑ์จิตเวชศาสตร์แห่งแรกและแห่งเดียวของประเทศไทย
ผลสำเร็จของการบูรณะ ทำให้สมาคมสถาปนิกสยามในพระบรมราชูปถัมภ์ประกาศให้เป็น “อาคารอนุรักษ์ดีเด่น” ได้รับพระราชทานรางวัลจากสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี เมื่อวันที่ 16 เมษายน พ.ศ. 2530
พิพิธภัณฑ์โรงพยาบาลสมเด็จเจ้าพระยา เป็นพิพิธภัณฑ์จิตเวชศาสตร์แห่งแรกและแห่งเดียวในประเทศไทย ตั้งอยู่ในเขตคลองสาน กรุงเทพมหานคร อาคารพิพิธภัณฑ์เป็นโบราณสถานที่มีความสำคัญทางประวัติศาสตร์สถาปัตยกรรมและการแพทย์ ทำหน้าที่รวบรวมวิวัฒนาการด้านสุขภาพจิตของไทยตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน
ทำไมสถานที่แห่งนี้จึงสำคัญมากกว่าที่คิด
สถาบันจิตเวชศาสตร์สมเด็จเจ้าพระยาไม่ได้เป็นแค่โรงพยาบาลจิตเวชทั่วไป มันคือกระจกที่สะท้อนให้เห็นว่าสังคมไทยมองผู้ป่วยทางจิตอย่างไรในแต่ละยุค ตั้งแต่ยุคที่ผู้ป่วยถูกกักขังไว้เหมือนนักโทษ มาจนถึงยุคที่เปลี่ยนลูกกรงเหล็กเป็นมุ้งลวดเพราะเชื่อว่าสภาพแวดล้อมมีผลต่อจิตใจ และมาถึงยุคปัจจุบันที่การพูดถึงสุขภาพจิตไม่ใช่เรื่องน่าอาย
ในปี พ.ศ. 2476 ได้มีการบรรจุวิชาโรคจิตในหลักสูตรนักเรียนแพทย์เป็นครั้งแรก โดยมีหลวงวิเชียรแพทยาคมเป็นผู้สอน ซึ่งทำให้ไม่นาน การแพทย์สยามจึงมีบุคลากรผู้มีความรู้ด้านจิตเวชเพิ่มมากขึ้น
ทุกก้าวของสถาบันจิตเวชศาสตร์แห่งนี้คือก้าวของวิชาชีพและสังคมไทยในเวลาเดียวกัน
จากรั้วสูงสู่ประตูเปิด
ถ้าสังเกตภาพเก่าของโรงพยาบาลคนเสียจริตยุคแรก จะเห็นกำแพงสูง ลูกกรงแน่นหนา ราวกับสถานที่กักขัง เทียบกับปัจจุบันซึ่งสถาบันจิตเวชศาสตร์สมเด็จเจ้าพระยาเปิดให้บริการทั้งด้านการรักษาระดับตติยภูมิ การวิจัย การพัฒนาบุคลากร และยังมีพิพิธภัณฑ์ที่เปิดให้ผู้สนใจเข้ามาเรียนรู้ประวัติศาสตร์สุขภาพจิตไทยได้ นั่นคือระยะทางทางความคิดที่ไกลมากในเวลาไม่ถึงร้อยห้าสิบปี
สถาบันจิตเวชศาสตร์สมเด็จเจ้าพระยา เป็นศูนย์พัฒนาวิชาการบำบัดรักษาทางจิตเวช พัฒนางานวิชาการด้านสุขภาพจิต จิตเวชศาสตร์ ประสาทวิทยา และประสาทศัลยศาสตร์ ให้บริการบำบัดรักษาผู้ป่วยโดยเฉพาะในระดับตติยภูมิ
สถานที่แห่งนี้บอกอะไรกับเรา
การเดินผ่านประตู สถาบันจิตเวชศาสตร์ สมเด็จเจ้าพระยา และรู้ว่าสถานที่นี้เคยเป็นอะไร เปลี่ยนแปลงมาอย่างไร ทำให้เห็นว่าทัศนคติของสังคมต่อโรงพยาบาลจิตเวชและผู้ป่วยทางจิตนั้นไม่ตายตัว มันเปลี่ยนได้ และมันก็กำลังเปลี่ยนอยู่ตลอดเวลา
ในยุคที่การพูดถึงสุขภาพจิตเริ่มเป็นเรื่องปกติมากขึ้น ประวัติศาสตร์ของสถาบันแห่งนี้เตือนให้รู้ว่า การเปลี่ยนแปลงทัศนคติไม่ได้เกิดขึ้นเองตามธรรมชาติ แต่เกิดจากคนที่กล้าคิดต่าง กล้าเปลี่ยนชื่อ กล้ารื้อลูกกรง และกล้าบอกสังคมว่า “คนป่วยไม่ใช่คนที่ต้องอาย”
สถาบันจิตเวชศาสตร์ สมเด็จเจ้าพระยา ตั้งอยู่ที่ 112 ถนนสมเด็จเจ้าพระยา แขวงคลองสาน เขตคลองสาน กรุงเทพมหานคร 10600 โทร 02-442-2500 เปิดบริการวันจันทร์–ศุกร์ เวลา 08.30–16.30 น.
