คลังกลางพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ตั้งอยู่ภายในพื้นที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ กาญจนาภิเษก ตำบลคลองห้า อำเภอคลองหลวง จังหวัดปทุมธานี เปิดอย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 28 สิงหาคม พ.ศ. 2566 โดยมีสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ เสด็จเป็นองค์ประธาน และเริ่มให้บุคคลทั่วไปเข้าศึกษาค้นคว้าได้ตั้งแต่วันพิพิธภัณฑ์ไทย 19 กันยายนปีเดียวกัน
อาคาร 4 ชั้น รูปทรงไทยประยุกต์ พื้นที่รวมกว่า 30,000 ตารางเมตร ออกแบบในรูปแบบ Visible Storage หรือ “คลังเปิด” ที่ผู้ชมสามารถมองเห็นของในห้องเก็บได้ผ่านผนังกระจกจากภายนอก แบ่งเป็น 10 ห้องคลังจัดเก็บตามประเภทวัสดุ ตั้งแต่หิน ปูนปั้น เครื่องปั้นดินเผา โลหะ ไม้ ไปจนถึงผ้า กระดาษ และงาช้าง
ท่ามกลางของกว่า 113,849 รายการนั้น มีสิ่งที่น่าสนใจซ่อนอยู่หลายชิ้น บทความนี้จะพาไปรู้จัก 10 ผลงานชิ้นเอก ที่ดูธรรมดา แต่แฝงไว้ด้วยประวัติศาสตร์และคุณค่าที่ประเมินมิได้
1. รูปเคารพพระนารายณ์ 4 กร ไม้แกะสลักสมัยรัชกาลที่ 5
ชิ้นนี้เก็บอยู่ในคลังโบราณวัตถุประเภทไม้ และแทบไม่เคยปรากฏต่อสายตาสาธารณชนเลยสักครั้ง เพราะข้อจำกัดที่ว่า ช่วงแขนทั้งสี่ที่แกะจากไม้มีความเปราะบางสูง หากเคลื่อนย้ายอาจทำให้เสียหาย
รูปเคารพพระนารายณ์ 4 กรชิ้นนี้สร้างขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 5 ตัวองค์พระแกะสลักจากไม้ด้วยฝีมือช่างหลวง ส่วนเครื่องทรงและพระภูษาทำจากโลหะปิดทองอย่างวิจิตร ถือเป็นตัวอย่างของงานศิลปกรรมไทยที่ผสมสองวัสดุเข้าด้วยกันอย่างประณีต ซึ่งแทบไม่มีใครรู้ว่าชิ้นนี้ซ่อนอยู่ในคลัง
2. อิฐฤกษ์จารึกคาถา “เย ธัมมา” สมัยทวารวดี
โบราณวัตถุชิ้นเล็กที่มีเรื่องราวใหญ่ที่สุดชิ้นหนึ่งในคลังกลางพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ
แต่เดิม นักวิชาการรู้จักอิฐชิ้นนี้ก็แต่เพียงสำเนาจารึกที่เก็บอยู่ในหอสมุดแห่งชาติ ตัวอิฐต้นฉบับสูญหายไปจากความทรงจำของแวดวงโบราณคดีนานนับสิบปี จนกระทั่งมีการย้ายของมาจัดเก็บในคลังหลังใหม่ ทีมงานจึงค้นพบอิฐพิเศษชิ้นหนึ่งซึ่งตรงกับบันทึกที่เคยมีอยู่
“เย ธัมมา” เป็นคาถาสำคัญในพระพุทธศาสนา สลักลงบนอิฐที่สร้างขึ้นในยุคทวารวดี ซึ่งถือเป็นยุคแรกๆ ของพุทธศาสนาในดินแดนไทย อิฐฤกษ์ประเภทนี้ใช้วางรากฐานอาคารศักดิ์สิทธิ์เพื่อเป็นสิริมงคล คุณค่าของมันจึงอยู่ที่ทั้งอายุความเก่าแก่และการ “หายไป-กลับมา” ที่แทบไม่น่าเชื่อ
3. หนังใหญ่ชุดพระนครไหว สมัยรัชกาลที่ 2
ชิ้นนี้เก็บอยู่ในห้องคลังอินทรียวัตถุบนชั้น 3 ด้วยเหตุผลพิเศษ เพราะวัสดุหนังสัตว์ต้องการสภาพแวดล้อมที่ควบคุมอุณหภูมิและความชื้นอย่างเคร่งครัด และต้องเก็บในแนวราบเท่านั้นเพื่อรักษาสภาพไม่ให้บิดงอ
หนังใหญ่ชุดพระนครไหว สร้างขึ้นตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 2 จึงมีอายุกว่าสองร้อยปี ถือเป็นหนึ่งในตัวหนังที่เก่าแก่ที่สุดที่ยังหลงเหลืออยู่ในประเทศไทย หนังใหญ่ซึ่งเป็นศิลปะการแสดงชั้นสูงที่รวมทั้งหัตถศิลป์ นาฏศิลป์ และวรรณศิลป์เข้าไว้ด้วยกัน ทำให้ชิ้นนี้มีคุณค่าทั้งในฐานะมรดกวัฒนธรรมและหลักฐานทางประวัติศาสตร์ศิลปะ
4. พระโกศจันทน์และพระหีบจันทน์ งานพระเมรุรัชกาลที่ 9
หนึ่งในสิ่งที่เพิ่งย้ายมาเก็บรักษาในคลังกลางพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติไม่นานมานี้คือ พระโกศจันทน์และพระหีบจันทน์ที่ใช้ในงานพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช รัชกาลที่ 9
พระโกศจันทน์สร้างจากไม้จันทน์หอมที่คัดเลือกมาจากอุทยานแห่งชาติกุยบุรี จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ ผ่านกระบวนการแกะสลักโดยช่างหลวงแห่งสำนักช่างสิบหมู่ กรมศิลปากร ถือเป็นงานประณีตศิลป์ชั้นสูงตามโบราณราชประเพณีที่สืบทอดมาแต่ครั้งกรุงเก่า
5. ตราแผ่นดิน รัชกาลที่ 5 โดยหม่อมเจ้าประวิช ชุมสาย
หนึ่งในชิ้นงานที่กรมศิลปากรคัดเลือกให้ชมได้ในระบบเสมือนจริง 360 องศา ผ่านแอปพลิเคชัน Virtual Smart Museum คือ ตราแผ่นดิน ที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 โปรดเกล้าฯ ให้เสวกเอกหม่อมเจ้าประวิช ชุมสาย ผูกตราประจำแผ่นดินขึ้น เป็นหลักฐานสำคัญของงานราชสำนักไทยในยุคปฏิรูปประเทศ
6. เครื่องเรือนไม้ลงรักปิดทอง ยุครัตนโกสินทร์ตอนต้น
ในห้องคลังโบราณวัตถุประเภทไม้ชั้น 3 มีเครื่องเรือนที่สะท้อนชีวิตในราชสำนักยุครัตนโกสินทร์ตอนต้นไว้อย่างครบถ้วน ทั้งโต๊ะ ตู้ และเตียง ลงรักปิดทองประดับลายวิจิตร งานชิ้นเหล่านี้ไม่ได้มีคุณค่าแค่ความเก่าแก่ แต่ยังบอกเล่าถึงรสนิยมและวิถีชีวิตของคนในยุคนั้นที่ศิลปะและการใช้สอยคือสิ่งเดียวกัน
7. บานประตูอาคาร และตู้พระธรรม ของใช้เนื่องในศาสนา
ของใช้ที่เกี่ยวเนื่องกับพุทธศาสนาหลายชิ้นถูกเก็บรักษาในคลังไม้ รวมถึงบานประตูอาคารแกะสลักจากอดีต และตู้พระธรรมลงรักทอง ของเหล่านี้เคยเป็นส่วนหนึ่งของโบสถ์วิหารที่ถูกรื้อถอน แต่ยังทรงคุณค่าในฐานะตัวอย่างงานช่างสิบหมู่ที่ฝีมือและความเชื่อถักทอกันไว้ในลายไม้แกะสลักทุกชิ้น
8. คอลเลกชันเครื่องปั้นดินเผายุคก่อนประวัติศาสตร์ถึงสุโขทัย
ห้องคลังเครื่องปั้นดินเผาบนชั้น 2 เก็บรวบรวมของจากหลายยุคสมัยในห้องเดียว ตั้งแต่เครื่องปั้นดินเผาก่อนประวัติศาสตร์ไปจนถึงสังคโลกยุคสุโขทัย ชิ้นที่โดดเด่นหลายชิ้นมาจากแหล่งขุดค้นทางโบราณคดีที่ไม่เคยเปิดต่อสาธารณะ ทำให้ที่นี่กลายเป็นแหล่งข้อมูลชั้นต้นสำหรับนักศึกษาและนักวิจัยด้านโบราณคดี
9. โบราณวัตถุโลหะ — ตราสัญลักษณ์ เข็มขัด และเครื่องราชอิสริยาภรณ์โบราณ
ห้องคลังโลหะสามห้องบนชั้น 2 เป็นแหล่งรวมโบราณวัตถุไทยประเภทโลหะที่หลากหลายที่สุด ตั้งแต่เครื่องประดับ อาวุธโบราณ ไปจนถึงเครื่องราชอิสริยาภรณ์และสัญลักษณ์ราชการในยุคต่างๆ บางชิ้นมีบันทึกประวัติชัดเจน บางชิ้นยังรอการศึกษาวิจัยเพิ่มเติมจากนักวิชาการรุ่นใหม่
10. ตาลปัตรพัดรองที่ระลึก วัตถุสะท้อนพิธีกรรมสังคมไทย
ในห้องคลังอินทรียวัตถุมีตาลปัตรและพัดรองในโอกาสต่างๆ เก็บรักษาไว้เป็นจำนวนมาก สิ่งของเหล่านี้อาจดูเล็กน้อย แต่แต่ละชิ้นล้วนบันทึกเหตุการณ์สำคัญของสังคมไทยเอาไว้ ไม่ว่าจะเป็นงานพระราชพิธี งานบวช หรือพิธีกรรมชุมชน วัตถุเหล่านี้คือกระจกสะท้อนชีวิตประจำวันที่ห้องประวัติศาสตร์ทั่วไปมักมองข้าม
คลังกลาง ไม่ใช่แค่ที่เก็บของ แต่คือห้องเรียนขนาดใหญ่
สิ่งที่ทำให้ คลังกลางพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ แตกต่างจากคลังพิพิธภัณฑ์ทั่วโลกคือแนวคิด “คลังเพื่อการศึกษา” หรือ Study Collection ที่เปิดให้นักวิชาการ นักศึกษา และประชาชนทั่วไปสามารถขอเข้าศึกษาโบราณวัตถุได้จริงๆ ไม่ใช่แค่มองผ่านกระจก
นอกจากนี้ยังมีระบบ Virtual Reality ผ่านแอปพลิเคชัน Virtual Smart Museum ให้ผู้ที่ไม่สะดวกเดินทางสามารถสำรวจห้องคลังและชมโบราณวัตถุชิ้นสำคัญในมุมมอง 360 องศา ได้จากทุกที่ในโลก
คลังกลางพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ จึงไม่ใช่แค่ที่เก็บสมบัติชาติ แต่คือพื้นที่ที่ประวัติศาสตร์ยังมีลมหายใจ รอคนรุ่นใหม่เข้ามาอ่าน ตีความ และสืบต่อ
ข้อมูลการเข้าชม: คลังกลางพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ตำบลคลองห้า อำเภอคลองหลวง จังหวัดปทุมธานี สอบถามการขอเข้าศึกษาดูงานได้ที่ สำนักพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ กรมศิลปากร โดยต้องแจ้งล่วงหน้าไม่น้อยกว่า 7 วัน
