12 พฤศจิกายน 2561
12 K

เมื่อวันที่ 3 พฤศจิกายนที่ผ่านมาผมได้มีโอกาสเข้าร่วมกิจกรรม Walk with The Cloud : Night at the Temple เป็นการชมวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหาร (เชตุพน อ่านว่า เชด-ตุ-พน) หรือวัดโพธิ์ ยามราตรีในบรรยากาศแบบงานวัดระหว่างงานสมโภช 230 ปีวัดโพธิ์ และเรียนรู้สรรพศาสตร์ในมหาวิทยาลัยเปิดแห่งแรกของไทย

วัดโพธิ์

วัดโพธิ์

กิจกรรมนี้มีวิทยากรสำคัญ 2 ท่านดูแลคนละฝั่ง ได้แก่ พระครูวินัยธรกิตติศักดิ์ โคตมสีสฺโล (ศ.สียวน) เป็นวิทยากรฝ่ายสังฆาวาส และ พระอาจารย์วรวัฒน์ วรวฑฺฒโน เป็นวิทยากรฝ่ายพุทธาวาส ตลอดเวลา 5 ชั่วโมง ผมและผู้ร่วมทริปได้รับความรู้มากมายหลายศาสตร์ในวันเดียว ชนิดที่ว่าถ้าเอาทั้งหมดมาเขียนก็จะกลายเป็นรายงาน 20 หน้ากระดาษแน่นอน ผมเลยขอจัดไฮไลต์สัก 14 เรื่องทั้งที่ผมได้จากวิทยากรและข้อสังเกตส่วนตัวระหว่างกิจกรรมนี้ครับ

วัดโพธิ์ วัดโพธิ์

1

เราจะมาเริ่มที่จุดสตาร์ทของเรา นั่นก็คือ ‘ตำหนักวาสุกรี’ Unseen ของวัดพระเชตุพนฯ เป็นตำหนักที่เคยเป็นที่ประทับของ สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส (พระนามเดิมคือ พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าวาสุกรี) สมเด็จพระสังฆราชเจ้าองค์ที่ 7 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ ปัจจุบันเป็นที่ประดิษฐานพระโกศทรงฝรั่งบรรจุพระอัฐิของพระองค์ท่าน ตัวพระโกศปัจจุบันตั้งอยู่บนฐานแบบบุษบกเกรินซึ่งเป็นของที่สร้างขึ้นในภายหลัง มีเบญจปฎลเศวตฉัตร หรือฉัตร 5 ชั้นประทับอยู่เหนือพระโกศตามฐานันดรของพระองค์ท่าน

วัดโพธิ์

2

ภายในตำหนักวาสุกรีแบ่งเป็น 3 ส่วน ได้แก่ ท้องพระโรงซึ่งเป็นที่ประดิษฐานพระโกศบรรจุอัฐิ ห้องพระบรรทมซึ่งพระแท่นบรรทมเดิม และห้องทรงพระอักษรที่มีโต๊ะทรงพระอักษรและพระไตรปิฎกสมัยรัชกาลที่ 5 เอาไว้ เรียกได้ว่ายังรักษาบรรยากาศแบบดั้งเดิมเอาไว้ได้เป็นอย่างดี

วัดโพธิ์

วัดโพธิ์

3

ภายในพื้นที่ท้องพระโรงยังจัดแสดงโบราณวัตถุมากมาย ทั้งเครื่องตั้งบูชาแบบจีน เครื่องถ้วย และพระรูปของสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส รวมถึงพระพุทธรูปหลายองค์ โดยองค์ที่มีความน่าสนใจก็คือ พระพุทธรูปแม่ศรีมหาตา พระพุทธรูปขัดสมาธิเพชรศิลปะสุโขทัย ซึ่งสร้างขึ้นในพุทธศตวรรษที่ 20 ที่ฐานขององค์พระพุทธรูปมีจารึกระบุนามของผู้สร้าง คือ พระเจ้าแม่ศรีมหาตา ที่ตั้งความปรารถนาว่าอยากจะเป็นบุรุษและได้เกิดทันยุคพระศรีอาริย์

จะเห็นว่าคนสมัยก่อนมักปรารถนาไปให้ถึงยุคพระศรีอาริย์ ซึ่งเป็นยูโทเปีย (Utopia) ของชาวพุทธ เหมือนที่เราจะได้ยินในบทไหว้พระจุฬามณีว่า “ขอให้พบดวงแก้ว ขอให้แคล้วหมู่มาร ขอให้ทันพระศรีอาริย์” แต่ที่ยิ่งไปกว่านั้น เราจะเห็นว่าผู้หญิงสมัยก่อนปรารถนาจะเป็นผู้ชาย เพื่อสามารถบวชเป็นพระภิกษุได้ ในขณะที่ในยุคนี้มีทั้งผู้ชายอยากเป็นผู้หญิงและผู้หญิงอยากเป็นผู้ชาย

วัดโพธิ์

4

บริเวณคณะเหนือ ที่ตั้งของตำหนักวาสุกรี ก็เป็นที่ตั้งของหอไตรประจำคณะเหนือ หอไตรที่ภายในมีจิตรกรรมฝาผนังที่น่าสนใจ บอกเล่าเรื่องราวที่หาชมที่อื่นไม่ได้ เช่น กลุ่มดาวต่างๆ ตำราดูสัตว์ ไม่ว่าจะเป็นช้าง ม้า หรือแม้แต่แมว รวมไปถึงภาพจับรามเกียรติ์ แต่น่าเสียดายว่าในกิจกรรมนี้เราไม่ได้เข้าไปชมข้างใน ทว่าผมเคยมีโอกาสได้เข้าไปชมข้างในครั้งหนึ่ง เลยขอนำภาพภายในมาให้ชมสักเล็กน้อยครับ

วัดโพธิ์

ภาพ: ธนภัทร์ ลิ้มหัสนัยกุล
5

ภายในพระอุโบสถประดิษฐานพระพุทธเทวปฏิมากร พระพุทธรูปสำคัญที่พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชอัญเชิญมาจากวัดศาลาสี่หน้า (ปัจจุบันคือวัดคูหาสวรรค์) ประดิษฐานอยู่บนฐานชุกชีสูง บริเวณผ้าทิพย์ประดิษฐานพระบรมราชสรีรังคารของรัชกาลที่ 1 แต่ที่น่าสนใจกว่านั้นคือ บริเวณฐานชุกชีชั้นล่างเป็นสถานที่ประดิษฐานผ้าไตรซึ่งล้นเกล้ารัชกาลที่ 1 แด่พระพุทธเทวปฏิมากร พร้อมกับเครื่องอัฐบริขารอื่นๆ เพื่อถวายเป็นพุทธบูชา

วัดโพธิ์

6

ถ้าสังเกตดีๆ จะเห็นว่าฐานชุกชีของพระพุทธเทวปฏิมากรสามารถแบ่งได้เป็น 3 ชั้น ซึ่งมีการตกแต่งที่แสดงให้เห็นถึงเขาพระสุเมรุ ชั้นล่างมีรูปยักษ์แบกซึ่งแทนพิภพอสูร ชั้นกลางเป็นรูปครุฑแบกซึ่งแทนป่าหิมพานต์ซึ่งอยู่บริเวณเชิงเขาพระสุเมรุ ชั้นบนเป็นรูปเทวดาแบกซึ่งแทนสวรรค์

วัดโพธิ์

วัดโพธิ์

7

บริเวณโดยรอบพระอุโบสถมีแผ่นหินที่แกะสลักเป็นภาพเล่าเรื่อง รามเกียรติ์ ซึ่งมีมากถึง 152 แผ่น ทุกแผ่นมีโคลงกำกับไว้ แต่น่าเสียดายว่าโคลงเหล่านี้เกือบทั้งหมดลบเลือนไปสิ้นแล้ว โดยเล่าเรื่องตั้งแต่ทศกัณฑ์ลักพาตัวนางสีดา ไปจนถึงตอนหนุมานประหารสหัสเดชะ ภาพเหล่านี้เคยถูกคัดลอกและกลายเป็นสินค้าที่ระลึกมีชื่อเสียงของวัดนี้ในช่วงปลายพุทธศตวรรษที่ 25 ปัจจุบันก็ยังมีพ่อค้าหน้าวัดโพธิ์บางส่วนยังขายภาพที่ได้จากแผ่นหินสลักชุดนี้อยู่ แต่ไม่ได้คัดลอกกับแผ่นหินของจริงแล้ว

วัดโพธิ์

8

อีกหนึ่งมหาอาคารขนาดใหญ่ของวัดพระเชตุพนฯ แห่งนี้ก็คือ พระวิหารพระพุทธไสยาสน์ หรือวิหารพระนอน นั่นเอง ภายในนอกจากจะมีพระพุทธไสยาสน์ที่ติดอันดับใหญ่ที่สุดในประเทศไทย จิตรกรรมฝาผนังที่เล่าเรื่องราวไม่เหมือนใครอย่างประวัติภิกษุณี หรือมหาวงศ์ พงศาวดารลังกา ที่นี่ยังมีแผ่นจารึกเปล่าที่โดยรอบตกแต่งไว้สวยงาม แต่แผ่นหินตรงกลางกลับไม่มีข้อความใดๆ ซึ่งอันที่จริงข้อความสำหรับจารลงบนแผ่นหินนี้ได้ถูกตระเตรียมเอาไว้เรียบร้อยแล้ว แต่เมื่อมีการผลัดแผ่นดิน แผ่นจารึกก็ถูกปล่อยทิ้งไว้เช่นนี้ คงไว้เพียงข้อความสำหรับตระเตรียมซึ่งจัดแสดงเอาไว้ตรงข้ามกับแผ่นจารึกนี้เท่านั้น

วัดโพธิ์

9

ใกล้กับพระวิหารพระพุทธไสยาสน์มีวิหารเก๋ง วิหารทรงจีนซึ่งมีจิตรกรรมฝาผนังที่แม้จะลบเลือน แต่โคลงดั้นปฏิสังขรณ์วัดพระเชตุพนฯ พระนิพนธ์ของสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส บอกเราว่า ภาพเหล่านี้ถูกวาดโดยช่างชาวจีน เป็นเรื่องราวมหากาพย์จีนอย่าง สามก๊ก โดยภาพเท่าที่ยังเหลืออยู่เป็นตอนโจโฉแตกทัพเรือ ซึ่งถือเป็นหนึ่งในฉากที่คนไทยจดจำได้มากที่สุด พอลองมองใกล้ๆ จะยังพอเห็นภาพสำคัญบางภาพที่ยังหลงเหลืออยู่ เช่น ขงเบ้งทำพิธีเรียกลม เป็นต้น

วัดโพธิ์

ภาพ: ธนภัทร์ ลิ้มหัสนัยกุล
10

ไม่เพียงแต่จิตรกรรมเรื่อง สามก๊ก เท่านั้น ภายในอาคารหลังนี้ยังนำผลงานศิลปะเนื่องในงานเทศกาลศิลปะร่วมสมัยนานาชาติ Bangkok Art Biennale 2018 อยู่ด้วย ซึ่งภายในวัดพระเชตุพนฯ แห่งนี้ยังมีอีกหลายชิ้น ทั้งที่สระจระเข้ บริเวณเขามอหน้าพระวิหารทิศ หรือแม้แต่ก่อนเข้าพระวิหารพระพุทธไสยาสน์ เท่ากับว่านอกจากเราจะมาชมความงามแบบโบราณแล้ว ยังได้ชมความงามแบบร่วมสมัยไปพร้อมๆ กัน เรียกได้ว่ามา 1 ได้ถึง 2 เลยทีเดียว

วัดโพธิ์

11

ถ้าเราพูดถึงยักษ์วัดแจ้ง เราจะนึกถึงยักษ์ใหญ่ 2 ตนที่ยืนเฝ้าประตูทางเข้าพระอุโบสถ วัดอรุณฯ แต่ถ้าเราพูดถึงยักษ์วัดโพธิ์ หลายคนจะบอกว่า “ก็ตุ๊กตาจีนพวกนั้นไง” หารู้ไม่ว่ายักษ์วัดโพธิ์ที่แท้จริงนั้นก็เป็นยักษ์แบบเดียวกับยักษ์วัดแจ้ง เป็นยักษ์แบบไทยหาใช่ตุ๊กตาจีนไม่ โดยยักษ์วัดโพธิ์แต่เดิมมี 4 คู่ แต่เนื่องจากซุ้มประตูด้านหนึ่งถูกรื้อเพื่อสร้างพระมหาเจดีย์ในสมัยรัชกาลที่ 4 ปัจจุบันจึงเหลืออยู่เพียง 2 คู่ ยืนเฝ้าประตูทางเข้าหอไตรจตุรมุขเอาไว้ โดยทั้ง 2 คู่ 4 ตนมีนามว่า ไมยราพณ์ แสงอาทิตย์ พญาขร และสัทธาสูร

วัดโพธิ์

วัดโพธิ์

12

ใกล้ๆ กับพระมหาเจดีย์ 4 รัชกาล นอกจากจะมีจารึกในศาลาหมอนวดและศาลาแม่ซื้อ ที่นี่ยังแผ่นจารึกสำคัญอีกแผ่นหนึ่งคือ แผ่นจารึกเรื่องกฤษณาสอนน้องคำฉันท์ ซึ่งถ้าพูดแบบนี้เชื่อว่าหลายคนนึกไม่ออกว่าเป็นเรื่องอะไร แต่ถ้าลองเปลี่ยนเป็น “พฤษภกาสร อีกกุญชรอันปลดปลง…” หลายคนน่าจะร้องอ๋อในทันที เพราะเป็นโคลงที่คุณครูจะสั่งให้ท่องเพื่อสอบเก็บคะแนนสมัยเรียน ผลงานนี้ยังถือเป็นหนึ่งในมาสเตอร์พีซของสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส และได้ถูกจารไว้ที่วัดแห่งนี้ที่ท่านเคยมาครองด้วย

วัดโพธิ์ วัดโพธิ์

13

เราส่งท้ายกิจกรรมกันที่ศาลาแดง อีกหนึ่งไฮไลต์ของกิจกรรมที่อยู่ในพื้นที่ของเขตสังฆาวาส ศาลาแดงนี้ไม่มีความเกี่ยวข้องใดๆ กับสี่แยกศาลาแดงหรือ BTS ศาลาแดง แต่เป็นสถานที่สำหรับพระสงฆ์ใช้เรียนพระปริยัติธรรม ไม่เพียงเท่านั้น ที่นี่ยังเป็นสถานที่บรรจุพระอังคารของ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้างอนรถ ต้นสกุลงอนรถ อังคารของ หม่อมเจ้าแดง งอนรถ บิดาของ หม่อมราชวงศ์โต จิตรพงษ์ ผู้สร้างศาลาแดงแห่งนี้ และอังคารของ หม่อมเจ้าหญิงอ่าง ใน พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าโกเมน กรมหมื่นเชษฐาธิเบนทร์ อีกด้วย

วัดโพธิ์

14

แต่ยิ่งไปกว่านั้น ที่นี่มีผลงานอีกชิ้นของ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัติวงศ์ หรือสมเด็จครู นายช่างแห่งกรุงสยาม ที่หาชมได้ยากอยู่ด้วย นั่นก็คือ ภาพวาดพระพุทธเจ้ากำลังถูกธิดาพญามารทั้งสาม ได้แก่ ตัณหา ราคา และอรดี ภาพนี้สมเด็จครูเป็นผู้ออกแบบแล้วให้ นายคาร์โล ริโกลี จิตรกรชาวอิตาลีเป็นผู้วาด ซึ่งเป็นวิธีการเดียวกับงานจิตรกรรมภายในพระอุโบสถที่วัดราชาธิวาส แต่ที่นี่นายริโกลีได้ทิ้งลายเซ็นเอาไว้บริเวณมุมขวาล่างของภาพด้วย เป็นเครื่องการันตีว่านี่คือผลงานของเขาตามที่ศิลปินชาวตะวันตกนิยมทำกัน

วัดโพธิ์

นี่เป็นเพียงแค่เรื่องราวบางส่วนจาก 5 ชั่วโมง ตลอดกิจกรรมนี้ที่ผมได้รับความรู้ใหม่ๆ มุมมองใหม่ๆ เพิ่มเติม จากที่ตัวเองก็เคยเข้าออกวัดพระเชตุพนฯ มากกว่า 10 ครั้ง แต่ทุกครั้งก็จะได้อะไรใหม่ๆ กลับมาเสมอ สำหรับใครที่สนใจ ไม่จำเป็นต้องรอช่วงเทศกาลหรอกครับ วัดพระเชตุพนฯ แห่งนี้เปิดทุกวัน ถ้าใครพอจะมีเวลาว่างผมอยากให้มาลองสัมผัส ลองมอง วัดโพธิ์ให้ลึกกว่าสถานที่เช็กอินหรือถ่ายรูปชิคๆ อวดกัน แล้วคุณจะเห็นความงามที่ซ่อนอยู่ในความงามของพระอารามหลวงแห่งนี้

วัดโพธิ์

วัดโพธิ์

Writer

ธนภัทร์ ลิ้มหัสนัยกุล

ต้า วัดไทย เด็กประวัติศาสตร์ศิลปะผู้ดูวัดมาแล้วกว่าพันวัดแม้จะยังไม่ครบทุกจังหวัด ชื่นชอบในความงามของศิลปะทั้งไทยและเทศรวมถึงเรื่องราวของสถานที่นั้นๆ ปัจจุบันยังคงออกเที่ยวชมวัดทุกศาสนารวมถึงวังต่างๆ อย่างต่อเนื่องพร้อมกับนำเรื่องราวมาเผยแพร่บน Facebook อยู่เป็นระยะๆ

Photographer

ปฏิพล รัชตอาภา

ช่างภาพอิสระที่สนใจอาหาร วัฒนธรรมและศิลปะร่วมสมัย มีความฝันว่าอยากทำงานศิลปะเล็กๆ ไปเรื่อยๆ

Walk with The Cloud

กิจกรรมที่จะพาเดินทางไปทำความรู้จักเมืองในหลากหลายมิติ

“มาเยี่ยมญาติผู้ใหญ่ก่อนผ่าตัดใหญ่”

ผู้ร่วมทริป Walk with The Cloud 25 : The Custom House คนหนึ่งเล่าความรู้สึก ก่อนเราทั้งหมดเข้าไปสำรวจโรงภาษีร้อยชักสามเป็นครั้งสุดท้าย ช่างเป็นประโยคที่แทนใจผู้คนที่ร่ำลาอาลัย ‘ศุลกสถาน’ ได้เป็นอย่างดี

โรงภาษีร้อยชักสาม : ตึก ศุลกสถาน อายุ 130 ปีที่เคยเป็นออฟฟิศศุลกากร ที่ทำการตำรวจน้ำ และสถานีดับเพลิง

ไม่ว่ามาเยี่ยมชมงานแสดงนิทรรศการภาพถ่าย Hundred Years Between ของท่านผู้หญิงสิริกิติยา เจนเซน เทศกาล Bangkok Design Week 2020 หรือมาอำลาสถาปัตยกรรมริมแม่น้ำเจ้าพระยาที่ยืนหยัดมากว่า 130 ปี เราต่างประทับใจอาคารโบราณแสนสวยเปี่ยมมนต์ขลัง แต่ก็รู้ว่าญาติผู้ใหญ่ของเราสุขภาพร่อแร่เต็มที 

Walk with The Cloud 25 : The Custom House

เพื่อให้พื้นที่ประวัติศาสตร์ยังคงอยู่ต่อไป การปรับปรุงเปลี่ยนแปลงกำลังจะเกิดขึ้น โดยศุลกสถานจะรีโนเวตใหม่เป็นเวลา 6 ปีเต็ม 

ก่อนเปิดตัวสู่สายตาสาธารณชนในอนาคต ลองมาทำความรู้จักคุณย่าทวดคนงามนามโรงภาษีร้อยชักสาม โดยผศ.ดร.พีรศรี โพวาทอง อาจารย์ประจำคณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ผู้เชี่ยวชาญเรื่องอาคารโบราณ และ ลีนวัตร ธีระพงษ์รามกุล ผู้เชี่ยวชาญและทำงานอนุรักษ์อาคารโรงภาษีร้อยชักสาม จากบานาน่า สตูดิโอ ผู้เป็นวิทยากรถ่ายทอดเรื่องราวดังนี้

โรงภาษีแห่งเจริญกรุง

ศุลกสถานเป็นหนึ่งในไม่กี่อาคารในย่านเจริญกรุงที่ยังคงสภาพเหมือนร้อยกว่าปีที่แล้ว ในอดีตสถานที่นี้มีทำเลงดงามริมน้ำเจ้าพระยา ทางใต้เป็นสถานทูตฝรั่งเศส ทางเหนือเป็นกงสุลอังกฤษ นับเป็นอาคารสำคัญในย่านบางรัก ย่านเศรษฐกิจปากแม่น้ำที่มีผู้คนหลากหลายเชื้อชาติเข้ามาค้าขายและอยู่อาศัย

ก่อนทำความเข้าใจความสำคัญของโรงภาษี ขอเท้าความถึงระบบภาษีไทยแบบคร่าวๆ 

ตั้งแต่สมัยอยุธยา ระบบการเก็บภาษีของสยามเป็นการเก็บ ‘จังกอบ’ และ ‘อากร’ โดยจังกอบมีลักษณะเหมือนภาษีศุลกากร เก็บภาษีปากเรือ ส่วนอากรเป็นภาษีการผลิต เช่น อากรจับปลา อากรพืชสวน

เมื่อมีการค้าขายกับต่างชาติ รัฐตั้งกรมพระคลังสินค้า เพื่อควบคุมไม่ให้ค้าขายกับคนในประเทศโดยตรง พระคลังสินค้ารวมสินค้าไทยมาขายต่อให้กับพ่อค้าต่างชาติ และเก็บส่วนต่างไว้เป็นผลประโยชน์เข้าแผ่นดิน ระบบนี้ค่อนข้างยุ่งยาก เพราะการซื้อขายทั้งหมดต้องผ่านเข้าส่วนกลาง

เมื่อถึงสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 3 การค้ากับต่างชาติเพิ่มมากขึ้น โดยเฉพาะกับประเทศจีน จึงเกิดการเปลี่ยนแปลงระบบภาษีและการควบคุมระบบการผลิต เพื่อนำเงินมาเข้าพระคลังและเตรียมทำสงครามกับเวียดนาม และเพื่อให้รู้กำลังการผลิต เกิดระบบเจ้าภาษีนายอากร มีนายอากรเป็นผู้ตรวจสอบธุรกิจ และเป็นผู้เก็บภาษีส่งหลวง

ยุคสมัยนี้เองที่ เฮนรี เบอร์นี (Henry Burney) (ชาวสยามเคยเรียกเขาว่า หันตรีบารนี) นักเดินทางและนักการทูตจากอังกฤษเข้ามาทำสนธิสัญญาเบอร์นี เป็นสัมพันธไมตรีและการค้า โดยสัญญาหลักๆ ระบุว่าการซื้อขายต้องเสียภาษีตามระบบของแต่ละประเทศ เช่น พ่อค้าอังกฤษมาบางกอก ย่อมต้องเสียภาษีตามระบบที่บางกอกจัดเก็บ หากชาวสยามไปค้าขายในดินแดนอื่น ย่อมต้องจ่ายภาษีตามที่ดินแดนนั้นกำหนด

เซอร์ จอห์น เบาว์ริง (Sir John Bowring) หรือ พระยาสยามมานุกูลกิจ สยามมิตรมหายศ เข้ามาเปลี่ยนแปลงสนธิสัญญาในสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 สิ่งที่นักการเมืองผู้ยิ่งใหญ่คนนี้ทำมีมากมาย หนึ่งในนั้นคือการทำสนธิสัญญาเบาว์ริ่ง ว่าด้วยเรื่องภาษี 100 ส่วน เก็บภาษี 3 ส่วน (ภาษีร้อยชักสาม) หรือชำระเงินเท่ากับราคาของสามส่วนนั้น ในสนธิสัญญาระบุว่าชาวสยามต้องตั้งโรงภาษีเป็นเรื่องเป็นราวตามจุดสำคัญอย่างปากน้ำ

โรงภาษีของหลวงแห่งแรกในกรุงเทพฯ อยู่ที่ปากคลองผดุงกรุงเกษม (บริเวณอาคาร River City ในปัจจุบัน) ในยุคที่ จอห์น บุช (John Bush) หรือ พระวิสูตรสาครดิฐ ชาวอังกฤษ เป็นเจ้าท่ายุโรปคนแรกของกรมเจ้าท่า 

ต่อมาได้ย้ายมาที่อยู่ปัจจุบัน เนื่องจากเจริญกรุงเป็นย่านการค้า พื้นที่ริมน้ำนี้จึงได้รับเลือกให้เป็นศูนย์กลางด้านภาษี ทั้งขาเข้าและส่งออก 

โรงภาษีร้อยชักสาม : ตึกอายุ 130 ปีที่เคยเป็นออฟฟิศศุลกากร ที่ทำการตำรวจน้ำ และสถานีดับเพลิง

ตึกคลาสสิกของกราซซี

โรงภาษีร้อยชักสามออกแบบโดย โยอาคิม กราซซี (Joachim Grassi) สถาปนิกชาวอิตาเลียน ผู้เกิดในสมัยรัชกาลที่ 3 และเข้ามาทำงานในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 

กราซซี มีชีวิตโลดโผนน่าสนใจ แต่ไม่ค่อยมีคนรู้จักประวัติเขามากนัก เขาเกิดที่ Capodistria เมืองในอิตาลีซึ่งขณะนั้นอยู่ใต้อาณัติของจักรวรรดิออสเตรียฮังการี และปัจจุบันเป็นเมืองท่าของสโลวีเนีย เมื่อกราซซีอายุได้ 20 ปีก็ออกเดินทางทางทะเล เริ่มผจญภัยที่เซี่ยงไฮ้ ทำงานในบริษัทค้าไม้สัก แล้วมาบางกอกใน พ.ศ. 2413 ต้นรัชกาลที่ 5 ใช้ชีวิตจนถึงช่วงเหตุการณ์ ร.ศ. 112 (พ.ศ. 2436) เริ่มจากการเป็นใครก็ไม่รู้ในแผ่นดินของคนแปลกหน้า จนเป็นหนึ่งในชาวต่างชาติที่ร่ำรวยที่สุดในสยาม

ช่วงเวลานั้น รัชกาลที่ 5 เสด็จทอดพระเนตรความเจริญจากสิงคโปร์ ชวา อินเดีย จึงมีพระราชดำริอยากให้พระนครมีความทันสมัย ประจวบเหมาะกับการเข้ามาของกราซซี เขาเปิดบริษัทกับน้องชายอีก 2 คน เป็นทั้งวิศวกร สถาปนิก และผู้รับเหมา ครบอยู่ในเจ้าเดียว ใช้รูปแบบการก่อสร้างเรียบง่ายไม่ซับซ้อน ผลงานช่วงแรกคือพระราชวังต่างๆ ของพระบรมวงศานุวงศ์ และผลงานที่โดดเด่นที่สุดคือพระที่นั่งในพระราชวังบางปะอิน จุดเด่นของผลงานกราซซีคือรูปแบบสถาปัตยกรรมแบบคลาสสิก ใช้เสากลม ประตูและหน้าต่างโค้ง นอกจากนี้กราซซียังออกแบบวัด โบสถ์ ทั้งแบบคลาสสิกและโกธิก ไปจนถึงตึกเรียนของโรงเรียนอัสสัมชัญ คุกมหันตโทษ ฯลฯ ต่อมากราซซียังไปลงทุนทำเหมือง และร่วมทำโครงการขุดคลองรังสิตอีกด้วย

โรงภาษีร้อยชักสาม : ตึกอายุ 130 ปีที่เคยเป็นออฟฟิศศุลกากร ที่ทำการตำรวจน้ำ และสถานีดับเพลิง
โรงภาษีร้อยชักสาม : ตึกอายุ 130 ปีที่เคยเป็นออฟฟิศศุลกากร ที่ทำการตำรวจน้ำ และสถานีดับเพลิง
โรงภาษีร้อยชักสาม : ตึกอายุ 130 ปีที่เคยเป็นออฟฟิศศุลกากร ที่ทำการตำรวจน้ำ และสถานีดับเพลิง
โรงภาษีร้อยชักสาม : ตึกอายุ 130 ปีที่เคยเป็นออฟฟิศศุลกากร ที่ทำการตำรวจน้ำ และสถานีดับเพลิง

เมื่อเกิดวิกฤติการณ์ ร.ศ. 112 ความขัดแย้งระหว่างไทยและฝรั่งเศสส่งผลกระทบต่องานและทรัพย์สินชาวต่างชาติ กราซซีขายบริษัทของเขาและกลับไปเป็นผู้รับเหมายัง Capodistria บ้านเกิด และไม่เคยกลับมาเมืองไทยอีกเลย

แต่ชื่อของเขายังอยู่ยืนยง ผลงานบางส่วนของเขาผุพัง บ้างถูกทุบทิ้ง บ้างได้รับการต่อเติมปรับปรุงใหม่ 

เพียงตึกเดียวที่แทบไม่เปลี่ยนแปลงไปจากช่วงแรกที่ก่อสร้างคือศุลกสถาน ซึ่งสร้างในช่วงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 19 หรือ พ.ศ. 2429 – 2433 รูปแบบสถาปัตยกรรมคลาสสิคแบบพัลลาเดียน (Palladianism) มีลักษะเด่นคือความสมมาตรของอาคาร เน้นความสำคัญของส่วนโถงหลักในอาคารให้มีความโอ่โถงยิ่งใหญ่ และใช้องค์ประกอบการตกแต่งแบบกรีก-โรมันในสัดส่วนที่งดงามลงตัว 

บ้านจีนในศุลกสถาน

บุคคลสำคัญอีกคนที่ผลักดันให้ศุลกสถานกำเนิดขึ้น คือ พระยาภาสกรวงศ์ (พร บุนนาค) บุตรของสมเด็จเจ้าพระยามหาประยูรวงศ์ (ดิศ บุนนาค) พระยาภาสกรวงศ์เป็นข้าราชการคนสำคัญ ที่รัชกาลที่ 5 ทรงโปรด และเรียกตัวเข้ามาใช้ในกิจการงานต่างๆ ตั้งแต่ต้นรัชกาล 

ใน พ.ศ. 2416 รัชกาลที่ 5 ทรงก่อตั้งหอรัษฎากรพิพัฒน์ สร้างระบบเก็บภาษี รวมท้งภาษีศุลกากร ให้ส่งเงินเข้าสู่ศูนย์กลาง โดยให้พระยาภาสกรวงศ์เป็นผู้ดูแลการปฏิรูปภาษี พระยาภาสกรวงศ์นี่เองที่เป็นผู้เขียนจดหมายถึงรัชกาลที่ 5 ว่า

“โรงภาษีที่จะทำขึ้นใหม่นี้เปนการจำเปนจะต้องมีโดยแท้…เพราะโรงภาษีขาเข้าขาออกนี้ เปนที่ต้องตาของคนยุโรปที่จะดูเมื่อแรกเข้ามาถึง อย่างหนึ่งผลประโยชน์แผ่นดินก็เกิดจากที่นี้มาก ทั้งเปนการรักษาบ้านเมืองด้วย”

โรงภาษีร้อยชักสาม : ตึกอายุ 130 ปีที่เคยเป็นออฟฟิศศุลกากร ที่ทำการตำรวจน้ำ และสถานีดับเพลิง

ใจความของจดหมายชี้แจงว่าควรสร้างตึกที่สวยงามให้เป็นหน้าบ้านของกรุงเทพฯ สำหรับคนที่เดินทางมาทางเรือ ช่วงเวลานั้นพื้นที่ตึกหลักของศุลกสถานปัจจุบัน แต่เดิมมีบ้านจีนอยู่สองหลัง เจ้าของเดิมคือ เจ้าพระยาพลเทพ ต้นสกุลบุญ-หลง ปัจจุบันไม่เหลือร่องรอยให้พบเห็น นอกจากแนวโครงสร้างที่ซ่อนอยู่ใต้ดินซึ่งทีมสถาปนิกนักอนุรักษ์และทีมนักโบราณคดีเอกชนร่วมกับกรมศิลปากรร่วมสืบประวัติและขุดค้น ดูจากฐานอาคารจีนยุคเก่าแล้วอนุมานหน้าตาได้ว่าคงคล้ายบ้านโซว เฮง ไถ่ ย่านตลาดน้อย 

โรงภาษีร้อยชักสาม : ตึกอายุ 130 ปีที่เคยเป็นออฟฟิศศุลกากร ที่ทำการตำรวจน้ำ และสถานีดับเพลิง

อาคารเหล่านี้ตกเป็นสมบัติของหลวงอุปการโกษากร (เวท วัชราภัย) ซึ่งตัดสินใจยกอาคารและที่ดินให้เป็นของหลวงใน พ.ศ. 2426 พระยาภาสกรวงษ์จึงให้กราซซีออกแบบโรงภาษีใหม่ โดยใช้บ้านจีนเป็นที่ทำการชั่วคราว สร้างตึกใหม่ขึ้น 2 หลัง คือ ตึกเหนือ เป็นออฟฟิศสำหรับภาษีขาเข้า-ขาออก และตึกใต้ เป็นออฟฟิศภาษีเข้า และต่อมากลายเป็นที่ทำการไปรษณีย์โทรเลขแห่งที่สองของไทย (แห่งแรกคือไปรษณียาคารข้างสะพานพุทธ) 

ภายหลังจึงรื้อบ้านจีนลง สร้างตึกใหญ่ขนาด 4 ชั้นขึ้นแทน มีสะพานไม้เชื่อมต่อตึกเหนือ ตึกใต้ กับตึกหลัก ที่ชั้นสอง

อดีตอันเรืองรอง 

โรงภาษีร้อยชักสาม : ตึก ศุลกสถาน อายุ 130 ปีที่เคยเป็นออฟฟิศศุลกากร ที่ทำการตำรวจน้ำ และสถานีดับเพลิง

จุดเด่นของอาคารโรงภาษีร้อยชักสามในปัจจุบัน คือรูปทรงเรียบง่าย คล้ายกระทรวงกลาโหมที่ไม่มีกันสาด หลังคาแบบกระเบื้องจีน ด้านตะวันตกเป็นทางเดิน แดดส่องไม่ถึงห้องด้านใน ส่วนตรงกลางขึ้นไปถึงชั้นสี่ ห้องภายในแบ่งเป็นห้องเล็ก-ใหญ่-เล็ก สลับไปเรื่อยๆ 

สภาพปัจจุบันของอาคาร อาจเรียกได้ว่าเป็นการเปลือยให้เห็นเนื้อแท้ของสภาพอาคารมากที่สุดแต่ยังคงร่องรอยการใช้งานของแต่ละยุคสมัย ทีมสถาปนิกนักอนุรักษ์เปิดพื้นผิวแสดงให้เห็นส่วนฐานของผนังรับน้ำหนักที่มีความหนาก่อด้วยอิฐ (Wall Bearing System) ไม้ตงขนาดใหญ่รับน้ำหนักแผ่นไม้พื้นหนาที่สภาพโดยรวมยังค่อนข้างดีมากทุกชั้น

โรงภาษีร้อยชักสาม : ตึก ศุลกสถาน อายุ 130 ปีที่เคยเป็นออฟฟิศศุลกากร ที่ทำการตำรวจน้ำ และสถานีดับเพลิง
โรงภาษีร้อยชักสาม : ตึก ศุลกสถาน อายุ 130 ปีที่เคยเป็นออฟฟิศศุลกากร ที่ทำการตำรวจน้ำ และสถานีดับเพลิง
โรงภาษีร้อยชักสาม : ตึก ศุลกสถาน อายุ 130 ปีที่เคยเป็นออฟฟิศศุลกากร ที่ทำการตำรวจน้ำ และสถานีดับเพลิง

แต่สิ่งที่เลือนหายไป คือการเซาะร่องในปูนปั้นฉาบผนัง โดยปกติอาคารอื่นๆ จะทำแต่ชั้นล่าง แต่ที่นี่ กราซซีเลือกทำตั้งแต่ชั้นล่างจนถึงชั้นขอบหลังคา รูปถ่ายสำคัญโด่งดังของศุลกสถาน คือภาพการตกแต่งพลับพลาท่าเรือรับเสด็จริมน้ำอย่างสวยงามดูเอิกเกริก เป็นสถานที่ที่ข้าราชการ พ่อค้า และราษฎรเฝ้ารับเสด็จ เมื่อคราวรัชกาลที่ 5 เสด็จพระราชดำเนินกลับจากการประพาสทวีปยุโรปเมื่อ พ.ศ. 2450

โรงภาษีร้อยชักสาม : ตึกอายุ 130 ปีที่เคยเป็นออฟฟิศศุลกากร ที่ทำการตำรวจน้ำ และสถานีดับเพลิง

บนยอดสุดของหลังคาจั่วมุขหน้าอาคารศุลกสถาน ยังคงปรากฏตราแผ่นดินของสยามที่สร้างขึ้นเป็นครั้งแรกในรูปแบบยุโรปและเป็นพระราชลัญจกรประจำแผ่นดินในสมัยรัชกาลที่ 5 แม้องค์ประกอบจะผุกร่อนทรุดโทรมไปบ้าง แต่พอเห็นได้ว่าเป็นรูปราชสีห์ คชสีห์ เชิญฉัตร 7 ชั้น และยังมีเสาธงซึ่งในอดีตคงต้องมีคนทำหน้าที่เปิดประตูจากห้องใต้หลังคาขึ้นเชิญธงช้างเผือกประดับยอดเสาทุกวัน 

โรงภาษีร้อยชักสาม : ตึกอายุ 130 ปีที่เคยเป็นออฟฟิศศุลกากร ที่ทำการตำรวจน้ำ และสถานีดับเพลิง

ย้ายออก ย้ายเข้า

มีการพบแปลนโรงภาษีใหม่ริมถนนเจริญกรุง ซึ่งกราซซีออกแบบและวางแผนจะสร้างในช่วง พ.ศ. 2427 – 2429 ลักษณะทางสถาปัตยกรรมที่คล้ายกับอาคารโรงภาษีร้อยชักสาม แต่สุดท้ายแล้วก็ไม่ได้สร้าง

โรงภาษีร้อยชักสาม : ตึกอายุ 130 ปีที่เคยเป็นออฟฟิศศุลกากร ที่ทำการตำรวจน้ำ และสถานีดับเพลิง

หลังสงครามโลกครั้งที่สองช่วงประมาณ พ.ศ. 2492 กรมศุลกากรย้ายไปที่ตั้งแห่งใหม่บริเวณท่าเรือคลองเตย ซึ่งก้าวสู่ยุคสมัยใหม่ของการค้าและขนส่งทางเรือ ศุลกสถานเปลี่ยนการใช้งานเป็นที่ทำการกองบังคับการตำรวจน้ำ และสถานีตำรวจดับเพลิงบางรัก อีกทั้งเป็นที่พักอาศัยแบบดัดแปลงให้กับครอบครัวตำรวจดับเพลิงต่อเนื่องมาเป็นเวลาเกือบครึ่งศตวรรษ ก่อนโยกย้ายกันออกไป และยังไม่ได้มีการพัฒนาหรือดำเนินการใดอีกเลย

 อาคารกลุ่มนี้ร้างการใช้งานมานานถึงสิบกว่าปี ก่อน ยู ซิตี้ จัดหาทีมสถาปนิกนักอนุรักษ์เข้ามาดำเนินการสำรวจและปรับสภาพอย่างที่เป็นอยู่ ซึ่งพบว่าบนผนังปูนภายในหลายจุดยังคงมีร่องรอยขีดเขียนตัวหนังสือจากกลุ่มคนที่เคยอยู่อาศัยใช้ชีวิต สะท้อนภาพความเป็นอยู่ผู้คนที่ได้เข้ามาใช้งานอาคารประวัติศาสตร์ที่ทรุดโทรมลง มรดกความทรงจำหลายทศวรรษในช่วงเวลานี้ ก็คงจะเป็นหนึ่งในเรื่องเล่าอันหลากหลายของศุลกสถานในอนาคตต่อไป 

อนาคตอาคาร

อีก 6 ปีข้างหน้า อาคารแห่งนี้จะเป็นส่วนหนึ่งของโรงแรม แต่ไม่ได้เป็นห้องพัก มีห้องจัดเลี้ยง และพื้นที่จัดแสดงประวัติศาสตร์แต่ละยุคสมัย และสถาปัตยกรรมโบราณฝีมือกราซซี

โรงภาษีร้อยชักสาม : ตึกอายุ 130 ปีที่เคยเป็นออฟฟิศศุลกากร ที่ทำการตำรวจน้ำ และสถานีดับเพลิง

แนวทางการทำงานของทีมสถาปนิกนักอนุรักษ์และทีมนักโบราณคดี ใช้วิธีการหลากหลายและมีวิธีคิดแบบเต็มที่กับงานที่ผ่านมา ทั้งการสำรวจตามมาตรฐาน ไปจนถึงใช้เทคโนโลยีร่วมสมัย เช่น การสแกนแบบสามมิติในทุกซอกมุมของอาคารด้วยการใช้เครื่องแสกนแบบตั้งพื้นและโดรน กล่าวเฉพาะงานด้านอนุรักษ์อาคารทางทีมสถาปนิกนักอนุรักษ์ยังได้เชิญกลุ่มเวอร์นาด็อก (Vernadoc) ภายใต้การสนับสนุนของสมาคมสถาปนิกสยามในพระบรมราชูปถัมภ์ร่วมกับบริษัท ยู ซิตี้ ผู้ได้รับสิทธิ์ในการพัฒนาพื้นที่เช่าจากกรมธนารักษ์ มาจัดเวิร์กช็อปและนิทรรศการ เก็บข้อมูลสำรวจอาคารในรูปแบบวาดเขียนลายเส้นขาวดำด้วยมือแบบเสมือนจริง เพื่อบันทึกร่องรอยอาคารที่ผ่านการใช้งาน ซึ่งได้ผลลัพธ์ที่ดีทั้งในด้านเนื้องานจัดแสดงในสถานที่จริงที่มีความเป็นศิลปะ และด้านกระบวนการที่เข้าถึงชุมชนโดยรอบกับสังคมผู้สนใจอาคารประวัติศาสตร์ในวงกว้าง ให้มีโอกาสเข้าถึงและทำความเข้าใจสถานการณ์ พร้อมกับเปิดมุมมองคุณค่าของอาคารที่ดูเสื่อมสภาพ แต่เปี่ยมคุณค่าและความทรงจำผ่านช่วงเวลาหลายยุคสมัย

โรงภาษีร้อยชักสาม : ตึกอายุ 130 ปีที่เคยเป็นออฟฟิศศุลกากร ที่ทำการตำรวจน้ำ และสถานีดับเพลิง
โรงภาษีร้อยชักสาม : ตึกอายุ 130 ปีที่เคยเป็นออฟฟิศศุลกากร ที่ทำการตำรวจน้ำ และสถานีดับเพลิง

ในช่วงปิดปรับปรุง ทีมนักออกแบบปรับการใช้สอยต้องประสานกับทีมสถาปนิกนักอนุรักษ์และทีมนักโบราณคดีต่อไปอีกอย่างน้อย 2 -3 ปี ความท้าทายในอนาคตที่รออยู่ยังมีอีกมาก เช่น การปรับปรุงอาคารเพื่อการใช้งานรูปแบบใหม่ (Adaptive Reuse) การออกแบบภูมิทัศน์ใหม่ การจัดทำส่วนจัดแสดงที่แสดงร่องรอยทางสถาปัตยกรรมและการก่อสร้างในอาคารรูปแบบใหม่ และการประสานไปยังกรมศิลปากรเพื่อขอยืมโบราณวัตถุที่ขุดค้นพบในสถานที่เพื่อนำกลับมาจัดแสดง 

โรงภาษีร้อยชักสาม : ตึกอายุ 130 ปีที่เคยเป็นออฟฟิศศุลกากร ที่ทำการตำรวจน้ำ และสถานีดับเพลิง

ทางยู ซิตี้ จ้างทีมสำรวจและอนุรักษ์ศุลกสถานเพื่อนำไปสู่การต่อยอดเป็นกิจการโรงแรมในอนาคต ได้ติดต่อช่างซ่อมนาฬิกาชาวฝรั่งเศส ซึ่งมีผลงานอนุรักษ์นาฬิกาที่วัดนิเวศธรรมประวัติฯ ซึ่งน่าจะเป็นนาฬิการุ่นเดียวกันกับที่ด้านหน้ามุขของศุลกสถาน และสืบหาร่องรอยโคมไฟจากฐานแชนเดอเลียร์บางส่วนบนฝ้าเพดานในห้องเต้นรำชั้นสามที่ยังเก็บไว้ดูเป็นหลักฐาน ทั้งยังตรวจสอบโครงสร้างไม้ โครงสร้างหน้าต่าง ขนาดและวัสดุเนื้ออิฐเพื่อหาที่มาและวิธีการผลิต วัสดุปูนฉาบ สีและลวดลายผนังดั้งเดิม กระเบื้องจีนที่ใช้มุงหลังคา ฯลฯ เพื่ออนุรักษ์อาคารเก่าให้สมบูรณ์ที่สุด และสอดคล้องกับการใช้งานในอนาคต

Walk with The Cloud 25 : The Custom House

ขอบคุณข้อมูลจาก

ผศ. ดร.พีรศรี โพวาทอง อาจารย์ประจำคณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

ทีมสถาปนิกอนุรักษ์ ทีมงานขุดค้นโบราณคดี 

คุณปิยพร พรรณเชษฐ์ กรรมการบริหารและประธานเจ้าหน้าที่บริหาร บริษัท ยู ซิตี้ จำกัด (มหาชน)

Writers

The Cloud

นิตยสารออนไลน์ที่เล่า 3 เรื่องหลักอย่าง Local, Creative Culture และ Better Living ส่งเนื้อหารายวัน แต่เสิร์ฟความประณีตแบบนิตยสารรายเดือน

จาตุรงค์ โพคะรัตน์ศิริ

ผศ.ดร.จาตุรงค์ โพคะรัตน์ศิริ อาจารย์ประจำสาขาวิชาการผังเมือง คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์และการผังเมือง มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ปฏิบัติวิชาชีพเป็นนักผังเมือง ชอบศึกษาและวิจัยด้านมรดกวัฒนธรรมและการท่องเที่ยว

Photographer

ปรีชญา จงศรีสวัสดิ์

ช่างภาพที่เชื่อว่าการตายอย่างมีคุณภาพคือการตายด้วยของกินที่ดีและอร่อย

อ่านต่อ

Loading...

End of content

No more pages to load