ตั้งแต่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 ทรงมีพระราชดำริให้ตัดถนนกว้างๆ อย่างตะวันตกขึ้นเป็นครั้งแรกในปี พ.ศ. 2404 ถนนเจริญกรุงกลายเป็นย่านการค้าที่ทำให้บางกอกพัฒนาอย่างก้าวกระโดด ผู้คนต่างชาติต่างศาสนามากมายหลั่งไหลมาใช้ชีวิตที่นี่

ตึกแถวแบบสิงคโปร์ผุดขึ้นริมถนน โคมไฟฟ้าปักเรียงตามรายทาง ตลอดเส้นทางนี้ยังมีมัสยิดและกุโบร์ (สุสานมุสลิม) อยู่ใกล้ชิดกับวัดและโบสถ์ฝรั่งมาโดยตลอด สถาปัตยกรรมอิสลามเหล่านี้เกิดขึ้นเมื่อชาวมุสลิมต่างอพยพมาอาศัยหรือทำธุรกิจที่ย่านบางรัก ไม่ว่าจะเป็นชาวอินเดียที่เข้ามาขายผ้าหรืออัญมณี ชาวชวาเข้ามาต่อเรือหรือจัดสวน พวกเขาอาศัยอยู่ในย่านนี้มามากกว่า 100 ปี แต่หลายคนอาจไม่เคยได้สัมผัสประวัติศาสตร์บทนี้ของกรุงเทพฯ

The Cloud จับมือกับเครื่องดื่ม 100PLUS ในช่วงเดือนเราะมะฎอน เดือนแห่งการถือศีลอดของชาวมุสลิม ซึ่งนับเป็นช่วงเวลาสำคัญประจำปีของศาสนาอิสลาม เพื่อชักชวนทุกท่านไปเดินชมศิลปะและสถาปัตยกรรมแบบอิสลามผ่านมัสยิดอายุ 100 กว่าปี กุโบร์ และอาคารเก่าย่านเจริญกรุง โดยวิทยากรจากสถาบันศิลปะอิสลามแห่งประเทศไทย อาจารย์อิ๊น-วรพจน์ ไวยเวทา เลขานุการสถาบันศิลปะอิสลาม และ อาจารย์ซี-สุนิติ จุฑามาศ นักวิจัยด้านโบราณคดีอิสลาม จะพาเราเข้าไปทำความรู้จักปรัชญา ขนบวัฒนธรรม และประวัติศาสตร์ของชาวมุสลิมในย่านนี้

ขอเชิญสัมผัสความงดงามของโลกอิสลาม ที่สร้างเจริญกรุงให้มีชีวิตชีวามาตลอด 100 กว่าปีที่ผ่านมา

ลายแทงศิลปะอิสลามในมัสยิดและอาคารเก่าย่านเจริญกรุง

คุณคิดว่าศิลปะอิสลามคืออะไร?

ศาสนาอิสลามแตกต่างจากศาสนาเทวนิยมอื่นๆ ส่วนหนึ่งเพราะอิสลามห้ามมีรูปเคารพหรือสัญลักษณ์แทนตัวพระผู้เป็นเจ้า เอกลักษณ์จึงอยู่ในรูปทรงและลวดลาย ชาวมุสลิมได้ชื่อว่าเก่งด้านพีชคณิตและการคำนวณ ทำให้มี 3 องค์ประกอบศิลป์หลักๆ นั่นคือ Geometry การใช้เรขาคณิตในการออกแบบและสร้างสรรค์ Calligraphy การเขียนตัวอักษรให้กลายเป็นลวดลาย และ Arabesque หรือแพตเทิร์นลายเถาไม้อย่างอาหรับนั่นเอง

องค์ประกอบเหล่านี้นิยมใช้กันในชุมชนอิสลามมาก งดงามสูงสุดตอนศตวรรษที่ 8 จนคนเรียกกันว่าสิ่งเหล่านี้คือศิลปะอิสลาม แต่หากมองจากในนิยามแบบโมเดิร์นแล้ว จะพบว่าความเป็นศิลปะอิสลามไม่ตายตัว ขนาดที่ว่าศิลปะใดๆ ซึ่งผลิตด้วยหลักคิดหรือปรัชญาแบบอิสลาม ก็ล้วนแล้วแต่นับว่าเป็นศิลปะอิสลามด้วยกันทั้งนั้น

จะเห็นได้ว่านิยามของศิลปะอิสลามขยายออกไปได้กว้างไกลจนเกินอธิบายในหนึ่งหรือสองประโยคสั้นๆ แต่เพราะว่ากำเนิดมาจากรากฐานแนวคิดเดียวกัน จึงทำให้ยังมีความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน

‘อนันตภาพ’ (Infinity) และ ‘เอกภาพ’ (Unity) คือสองแนวคิดซึ่งคู่ขนานกันอยู่ในใจกลางของความเป็นอิสลาม และนี่คือสิ่งที่เราอยากนำเสนอผ่านการตามรอยโลกศิลปะอิสลามในย่านเจริญกรุงครั้งนี้ 

เมื่อชาวมุสลิมโยกย้ายมาอยู่บนถนนเจริญกรุงตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 4 ก็พาวัฒนธรรมของตนเข้าไปร่วมผสมผสานกับวัฒนธรรมอื่น จึงเกิดเป็นวัฒนธรรมใหม่ขึ้นมา นี่เองคืออนันตภาพของศิลปะอิสลาม ในขณะเดียวกัน แต่ละสถานที่ก็มีบางอย่างคล้ายคลึงเชื่อมโยงกัน ทำให้ยังคงสภาวะเอกภาพได้

มัสยิดเหล่านี้เปิดให้ทั้งคนมุสลิมและคนศาสนาอื่นเข้าไปเยี่ยมชมได้ทุกวันตั้งแต่ละหมาดครั้งแรกของวัน คือช่วงตี 4 จนกระทั่งละหมาดครั้งสุดท้ายของวัน คือช่วง 2 ทุ่ม ถ้าอยากเห็นว่าความเป็นหนึ่งในความหลากหลายที่ว่าเป็นเช่นไรในทางปฏิบัติ ต้องลองไปดูของจริงกัน

 

สมาคมอันยุมันอิสลาม

ศูนย์รวมมุสลิมแห่งเจริญกรุง

ลายแทงศิลปะอิสลามในมัสยิดและอาคารเก่าย่านเจริญกรุง

คำว่า ‘อันยุมัน’ มาจากภาษาอูรดู มีความหมายว่า สภา ที่แห่งนี้ก่อตั้งขึ้นใน พ.ศ. 2461 เมื่อกลุ่มพ่อค้านายห้างชาวมุสลิมอินเดียในพื้นที่มีความเห็นร่วมกันว่าควรมีศูนย์รวมชุมชน จึงลงขันกันสร้างสมาคมอันยุมันอิสลามแห่งกรุงเทพฯ ขึ้น ภายหลังนายห้างอะหมัด อิบราฮีม นานา (Ahmed Ebrahim Nana) หรือ เอ อี นานา ทายาทรุ่น 3 ของตระกูลนานา ซื้อที่ดินผืนนี้ไว้ทั้งหมดเพื่ออุทิศให้ศาสนาอิสลามและสาธารณชน

หลังจากนั้น สภาก็ขยับขยายมาเปิดโรงเรียนอันยุมันอิสลาม ตัวอาคารสร้างด้วยไม้จากตระกูลมุขตารี กลุ่มมุสลิมค้าไม้เก่าแก่จากชุมชนบางอ้อ แม้จะมีจุดประสงค์หลักคือเป็นที่สอนศาสนาให้ลูกหลานของนายห้างชาวมุสลิม แต่ก็มีโครงสร้างตามมาตรฐานโรงเรียนการศึกษาขั้นต้นทั่วไป เยาวชนต่างศาสนิกจึงมาเรียนร่วมกันได้ ในเวลาปกติโรงเรียนจะสอนวิชาสามัญ ทั้งภาษาไทย ภาษาอังกฤษ แม้แต่พระพุทธศาสนา และในตอนเย็นเด็กๆ มุสลิมก็จะอยู่ต่อเพื่อเรียนศาสนา รวมถึงละหมาดใหญ่รวมกันทุกวันศุกร์ที่มัสยิดฮารูณ

โรงเรียนอันยุมันมีความสัมพันธ์อันดีกับโรงเรียนอัสสัมชัญ เมื่อเปิดโรงเรียนมีการเชิญอาจารย์ ฟ. ฮีแลร์ เจษฎาจารย์แห่งโรงเรียนอัสสัมชัญมาให้โอวาท และมีหลักฐานจากคำบอกเล่าว่าทั้งสองโรงเรียนเคยแลกข้อสอบกันตรวจด้วย

ลายแทงศิลปะอิสลามในมัสยิดและอาคารเก่าย่านเจริญกรุง

บุคคลสำคัญของโรงเรียนแห่งนี้คือ อาจารย์ต่วน สุวรรณศาสน์ หรือ ‘ครูต่วน’ ผู้โด่งดังจากการแปลพระมหาคัมภีร์อัลกุรอานเป็นภาษาไทย ฉบับพระราชทาน ท่านเรียนศาสนาจากซาอุดิอาระเบีย ได้รับเชิญมาเป็นอาจารย์ใหญ่ผู้ดูแลการเรียนการสอนของโรงเรียนอันยุมัน และยังรับหน้าที่สอนศาสนาและภาษาอาหรับ ต่อมาอาจารย์ต่วนได้รับตำแหน่งจุฬาราชมนตรี ผู้นำสูงสุดของศาสนาอิสลามคนที่ 15 ของประเทศไทยในปี พ.ศ. 2490 บ้านพักสีเขียวของท่านที่อยู่ติดกับโรงเรียนจึงกลายเป็นสำนักจุฬาราชมนตรีไปโดยปริยาย

ลายแทงศิลปะอิสลามในมัสยิดและอาคารเก่าย่านเจริญกรุง

ชั้นล่างของบ้านไม้อายุร่วม 100 ปีนี้เคยเป็นที่ประชุมปรึกษาหารือทางศาสนา ส่วนชั้นบนเป็นห้องพักของอาจารย์ต่วนและห้องพักครู บ้านหลังนี้ยังเป็นที่อยู่ของท่านผู้หญิงสมร ภูมิณรงค์ บุตรสาวของอาจารย์ต่วน ผู้รับตำแหน่งผู้จัดการโรงเรียน และดูแลโรงเรียนนี้ต่อแม้บิดาเสียชีวิตลง

น่าเสียดายที่อาคารเรียนที่สร้างจากไม้ผุพังไปตามการใช้งาน จึงต้องรื้อถอนไปในปี พ.ศ. 2507 ชาวมุสลิมและศิษย์เก่าโรงเรียนได้รวบรวมเงินมาสร้างอาคารคอนกรีตทดแทนในปี พ.ศ. 2508 ภายหลังโรงเรียนรับภาระค่าใช้จ่ายไม่ไหวจึงต้องเลิกกิจการ อาคารหอประชุมกลายเป็นสำนักงานของสำนักอภิธรรม มูลนิธิต่วน สุวรรณศาสน์ จุฬาราชมนตรี และชมรมวิทยุภาคมุสลิม ส่วนบ้านไม้หลังเล็ก ท่านผู้หญิงสมรคืนให้ตระกูลนานาแล้วย้ายไปอยู่ที่อื่นก่อนเสียชีวิต บ้านเขียวหลังนี้จึงปิดมาโดยตลอด

ลายแทงศิลปะอิสลามในมัสยิดและอาคารเก่าย่านเจริญกรุง

บทบาทใหม่ของบ้านเขียวอันยุมันเริ่มขึ้น เมื่อสถาบันศิลปะอิสลามแห่งประเทศไทยก่อตั้งขึ้นเมื่อ 2 ปีที่แล้ว เพื่อเผยแพร่ความรู้เกี่ยวกับศิลปะอิสลาม โดยเฉพาะศิลปะอิสลามในประเทศไทย ตระกูลนานาเอื้อเฟื้อสถานที่ในสมาคมฯ ให้เป็นสำนักงาน และตกลงให้ปรับปรุงบ้านเขียวเป็นแหล่งความรู้ของอิสลามอีกครั้ง โดยสถาบันศิลปะอิสลามแห่งประเทศไทยตั้งใจจะปรับตัวบ้านสองชั้นให้เป็นพิพิธภัณฑ์ที่เล่าประวัติศาสตร์ของสมาคมอันยุมันอิสลาม โรงเรียน และตระกูลนานา ผสมกับเป็นห้องสมุดและแกลเลอรี่เล็กๆ ใครสนใจเรื่องศาสนาอิสลาม ศิลปะอิสลาม สถาปัตยกรรมอิสลาม วัฒนธรรมอิสลาม ก็มาที่นี่ได้ และจะจัดกิจกรรมเป็นประจำให้นักวิชาการและคนทั่วไปมาเข้าร่วมด้วย

ลายแทงศิลปะอิสลามในมัสยิดและอาคารเก่าย่านเจริญกรุง

 

ที่ตั้ง: 29 ซอยเจริญกรุง 36 แขวงบางรัก เขตบางรัก กรุงเทพฯ
เวลาทำการ: สมาคมอันยุมันเปิด 10.00 – 18.00 น. ส่วนบ้านเขียวอันยุมันกำลังจะปิดปรับปรุง

 

มัสยิดฮารูณ

มัสยิดแหล่งรวมมุสลิมหลากหลายสัญชาติ

ลายแทงศิลปะอิสลามในมัสยิดและอาคารเก่าย่านเจริญกรุง

ลายแทงศิลปะอิสลามในมัสยิดและอาคารเก่าย่านเจริญกรุง

แต่ก่อนมัสยิดแห่งนี้เรียกว่า ‘มัสยิดวัดม่วงแค’ เป็นมัสยิดไม้ทั้งหลัง และอยู่ติดริมแม่น้ำเจ้าพระยา ทว่าเมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 ทรงมีพระราชดำริให้ตั้งโรงภาษีริมน้ำเพื่อความสะดวกต่อการค้าขาย จึงทรงแลกที่ดินกับชุมชนด้านใน และพระราชทานเงินเพื่อสร้างมัสยิดใหม่ใน พ.ศ. 2441 เมื่อมีกฎหมายให้จดทะเบียนมัสยิดเป็นนิติบุคคล ที่นี่จึงเปลี่ยนชื่อเป็นมัสยิดฮารูณ ตามชื่อของโต๊ะฮารูณ อิหม่ามชาวชวาเชื้อสายเยเมน ผู้นำในการสร้างมัสยิดแห่งนี้

มัสยิดต้องประกอบด้วย 4 ส่วนหลัก ส่วนที่หนึ่งคือ ที่อาบน้ำละหมาด เป็นบริเวณให้ชำระล้างร่างกายให้สะอาดก่อนเข้ามัสยิดไปละหมาด ส่วนที่สองคือ โถงละหมาด ซึ่งไม่มีข้อกำหนดตายตัวว่าต้องเป็นห้องหน้าตาอย่างไร ขอเพียงสงบ สะอาด และกว้างพอจะบรรจุคนได้มาก ส่วนที่สามคือ มิห์รอบ เป็นซุ้มสำหรับบอกทิศที่ชี้ไปยังนครเมกกะ ให้ชาวมุสลิมหันหน้าไปทิศนั้นเวลาละหมาด (ของเมืองไทยจะหันไปทางตะวันตกเฉียงเหนือนิดๆ) กับส่วนที่สี่คือ มิมบัร เป็นธรรมาสน์สำหรับให้อิหม่ามขึ้นไปยืนเทศน์ ปราศรัย หรือแจ้งข่าวสารในวันศุกร์

ลายแทงศิลปะอิสลามในมัสยิดและอาคารเก่าย่านเจริญกรุง

ลายแทงศิลปะอิสลามในมัสยิดและอาคารเก่าย่านเจริญกรุง

นอกจากนั้น มัสยิดอาจมีส่วนประกอบอื่นๆ อีก เช่น กุโบร์ หรือสุสานแบบอิสลาม พิธีศพของอิสลามเป็นไปอย่างเรียบง่าย และต้องจัดการให้เสร็จสิ้นใน 24 ชั่วโมงหลังพบศพ เริ่มจากนำศพมาอาบน้ำทำความสะอาด ห่อด้วยผ้าขาว 3 ชั้น พาไปละหมาด แล้วฝังในกุโบร์ โดยให้ตะแคงหันหน้าไปทางนครเมกกะ เป็นอันจบพิธี อาจมีโลงหรือไม่มีก็ได้ ขึ้นอยู่กับความเหมาะสมของพื้นดินที่ฝัง เนื่องจากไม่นิยมสร้างสิ่งปลูกสร้างถาวรเหนือหลุมศพ หน้าหลุมอาจมีแค่ป้ายชื่อเล็กๆ หรือไม่มีป้ายใดๆ

กุโบร์ถือเป็นพื้นที่สาธารณะของชาวมุสลิม ห้ามซื้อขาย ห้ามจอง หากกุโบร์เต็มก็อาจถมดินทับที่เดิม เช่น กุโบร์ของมัสยิดแห่งนี้ที่สูงกว่าพื้นถนน เพราะถมทับมาหลายรอบแล้ว หลุมศพที่นี่มีทั้งคนมุสลิมไทยและต่างชาติ หลุมศพสำคัญเป็นของอาจารย์ต่วน สุวรรณศาสน์ จุฬาราชมนตรีคนที่ 15, ท่านผู้หญิงสมร ภูมิณรงค์ บุตรสาวของอาจารย์ต่วน ผู้จัดการและครูใหญ่โรงเรียนอันยุมันอิสลาม และอีก 4 หลุมศพของทหารชาวมุสลิมที่ไปร่วมรบในสงครามเกาหลี

การล้อมรอบไปด้วยชุมชนคนไทยและคนต่างชาติ ทำให้ที่นี่เป็นมัสยิดแห่งเดียวในไทยที่เทศน์วันศุกร์ 3 ภาษา รอบแรกเป็นภาษาไทยกับอาหรับเหมือนที่อื่นๆ ส่วนรอบที่สองแทนที่จะเป็นการสวดดุอาอ์ตามปกติ อิหม่ามจะเทศน์เป็นภาษาอังกฤษซ้ำอีกรอบแทน

ลายแทงศิลปะอิสลามในมัสยิดและอาคารเก่าย่านเจริญกรุง

ลายแทงศิลปะอิสลามในมัสยิดและอาคารเก่าย่านเจริญกรุง

ความพิเศษทางศิลปะของมัสยิดฮารูณอยู่ในลวดลายประดับห้องละหมาด ซึ่งเป็นสไตล์ ‘มูซันนา’ (Musanna) คือ Calligraphy ที่เขียนสะท้อนสองด้านอย่างสมมาตรกัน เนื่องจากภาษาอาหรับอ่านจากขวาไปซ้าย ด้านที่อ่านตามปกติจึงอยู่ทางด้านซ้าย โดยตัวอักษรใหญ่บนผนังที่ชิดเพดานเล่าช่วงต้นของ ‘ปฐมบท’ ในคัมภีร์อัลกุรอาน สร้างสรรค์โดยช่างฝีมือชาวชวา

การสะท้อนภาพคู่ขนานเป็นสิ่งที่พบเห็นได้บ่อยในศิลปะอิสลาม เช่น ทัชมาฮาลก็มีผืนน้ำเบื้องหน้าที่สะท้อนเงาอาคารทั้งหลัง เป็นการสื่อถึงโลกหลังความตายหรือโลกของวิญญาณ ซึ่งอยู่เคียงข้างโลกของคนเป็น 

 

ที่ตั้ง: สุดซอยตรงข้ามสถานทูตฝรั่งเศส 25 ซอยเจริญกรุง 36 แขวงบางรัก เขตบางรัก กรุงเทพฯ

 

มัสยิดบ้านอู่

มัสยิดแห่งศรัทธาของมุสลิมอู่ต่อเรือ

ลายแทงศิลปะอิสลามในมัสยิดและอาคารเก่าย่านเจริญกรุง

ใน พ.ศ. 2490 มัสยิดเก่าแก่ของย่านอู่ต่อเรือนี้ขึ้นทะเบียนตามพระราชบัญญัติมัสยิดอิสลามเป็นแห่งแรกของประเทศไทย ชื่อบ้านอู่มาจากสมัยก่อนที่บริเวณนี้เป็นอู่ต่อเรือมาก่อน คนในชุมชนส่วนใหญ่เป็นคนมุสลิมเชื้อสายชวา ซึ่งเป็นผู้เชี่ยวชาญการเดินเรือ

ลายแทงศิลปะอิสลามในมัสยิดและอาคารเก่าย่านเจริญกรุง ลายแทงศิลปะอิสลามในมัสยิดและอาคารเก่าย่านเจริญกรุง

ปัจจุบันการขยายตัวของโรงแรมและห้างสรรพสินค้าทำให้ชุมชนเก่าแก่นี้หดเล็กลง แต่มัสยิดยังคงอยู่เหมือนเดิม รวมถึงบ้านเก่าหลังสุดท้ายที่ตั้งอยู่ตรงข้ามทางเข้าของมัสยิดด้วย บ้านไม้ทรงปั้นหยานี้เคยเป็นที่พักของ อาจารย์รังสฤษดิ์ เชาวน์ศิริ ท่านเคยรับหน้าที่เป็นอิหม่ามประจำมัสยิดแห่งนี้ รวมถึงเคยเป็นทั้งอธิบดีกรมการศาสนาและปลัดกระทรวงศึกษาธิการอีกด้วย ปัจจุบันศพของท่านฝังอยู่ในกุโบร์ของมัสยิดบ้านอู่

ลายแทงศิลปะอิสลามในมัสยิดและอาคารเก่าย่านเจริญกรุง

ความพิเศษของมัสยิดแห่งนี้คือน่าจะเป็นแห่งเดียวในไทยที่มีลวดลายเขียนชื่อสาวกทั้งสิบ อะชะเราะฮ์ อัลมุบัชชิรีน (Asharah al-Mubashireen) ที่ท่านนบีมุฮัมหมัดรับรองว่าจะได้ขึ้นสวรรค์ อยู่ตามผนังเหนือช่องหน้าต่าง โดยผู้เขียนเป็นช่างทำสีเรือประจำอู่ต่อเรือในสมัยนั้น นอกจากนี้ยังมีกลองหนังสัตว์เก่าแก่ที่ใช้ตีเรียกชุมนุม บอกเวลาละหมาด และแจ้งข่าวเมื่อมีผู้เสียชีวิตในชุมชน เป็นเอกลักษณ์ของมุสลิมเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

 

ที่ตั้ง: หลังโรงแรมแชงกรี-ลา ซอยเจริญกรุง 46 แขวงบางรัก เขตบางรัก กรุงเทพฯ

 

มัสยิดยะวา

มัสยิดชวาที่อยู่ท่ามกลางความหลากหลายทางวัฒนธรรม

ลายแทงศิลปะอิสลามในมัสยิดและอาคารเก่าย่านเจริญกรุง

ในย่านสาทรใต้ นอกจากจะมีทั้งวัดฮินดู วัดจีน วัดมอญ โบสถ์คริสต์ ก็ยังมีมัสยิดอีกด้วย คำว่า ยะวา (ซึ่งคนในพื้นที่ออกเสียงว่า ยะ-หวา) ได้ชื่อมาจากชุมชนชวาที่อยู่รอบๆ

แต่เดิมบริเวณนี้เป็นที่อยู่ของชาวมุสลิมมลายูที่ถูกกวาดต้อนมาจากปัตตานีตั้งแต่สมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช รัชกาลที่ 1 ต่อมาเมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 เสด็จประพาสชวาถึง 3 ครั้ง ทรงโปรดปรานสวนแบบอิสลามที่จาการ์ตา จึงทรงพาชาวชวาที่เชี่ยวชาญการทำสวนกลับมาสยามด้วย คนชวาและคนมลายูร่วมกันตั้งมัสยิดแห่งนี้ใน พ.ศ. 2437 และแต่งตั้งอิหม่ามเป็นเชื้อสายชวากับมลายูสลับกันเรื่อยมาจนถึงทุกวันนี้

ลายแทงศิลปะอิสลามในมัสยิดและอาคารเก่าย่านเจริญกรุง

ลายแทงศิลปะอิสลามในมัสยิดและอาคารเก่าย่านเจริญกรุง

มัสยิดแห่งนี้มีความพิเศษที่หลังคาเป็นแบบซ้อน 2 ชั้น รูปแบบนี้คลี่คลายมาจาก ‘จันทิ’ ศาสนสถานของฮินดู ซึ่งมีขนาดเล็กเพราะใช้ประดิษฐานเทวรูป ต่างกับอิสลามที่ไม่มีรูปเคารพ มีเพียงสถานที่ปฏิบัติศาสนกิจเท่านั้น เมื่อปรับมาเป็นมัสยิดจึงขยายขนาดให้ใหญ่พอที่คนจะเข้าไปอยู่ข้างใต้ได้ มัสยิดรูปแบบนี้หาดูง่ายในชวา แต่พบยากมากในไทย การทำเช่นนี้ก็เพื่อรักษาอัตลักษณ์ชาวชวาไว้ ในขณะเดียวกันก็เหมาะกับภูมิอากาศเมืองร้อนด้วย เพราะหลังคาทรงนี้ช่วยระบายอากาศร้อนได้ดี หลักฐานอีกอย่างว่ามัสยิดนี้ยังคงรักษาวัฒนธรรมดั้งเดิมของมุสลิมอาเซียน คือมีกลองหนังสัตว์ขนาดใหญ่เช่นเดียวกับมัสยิดบ้านอู่

ลายแทงศิลปะอิสลามในมัสยิดและอาคารเก่าย่านเจริญกรุง ลายแทงศิลปะอิสลามในมัสยิดและอาคารเก่าย่านเจริญกรุง

ปัจจุบัน เรายังเห็นวัฒนธรรมแบบอินโดนีเซียได้ทั่วไปในชุมชนนี้ ทั้งการแต่งกายด้วยเสื้อปาเต๊ะ ภาษาชวาที่หลายคนยังพูดได้ รวมถึงอาหารชวาที่แปลกทั้งชื่อทั้งหน้าตา แม้จะผูกพันกับรากเดิมอย่างเหนียวแน่น ชุมชนชวาก็อยู่ร่วมกับชาวศาสนาอื่นได้สบาย แม้แต่กุโบร์หรือสุสานมุสลิมที่นี่ยังมีผนังด้านหนึ่งติดกับสุสานแต้จิ๋วด้วยซ้ำ กุโบร์ที่นี่สวยงามและมีขนาดใหญ่ ยินดีรองรับชาวมุสลิมทั้งไทยและต่างประเทศ นอกจากนี้ยังจัดสวนได้เรียบร้อยสวยงาม สมกับอยู่ภายใต้การดูแลของลูกหลานชาวสวนชวา

 

ที่ตั้ง: ซอยเจริญราษฎร์ 1 แยก 9 แขวงยานนาวา เขตสาทร กรุงเทพฯ

 

มัสยิดดารุ้ลอาบิดีน

มัสยิดที่แสดงพลังของสถาปนิกแห่งโลกมุสลิม

ลายแทงศิลปะอิสลามในมัสยิดและอาคารเก่าย่านเจริญกรุง

ลายแทงศิลปะอิสลามในมัสยิดและอาคารเก่าย่านเจริญกรุง

เพราะตั้งอยู่บนถนนจันทน์ หรือที่คนสมัยก่อนเรียกกันว่าตรอกจันทน์ เนื่องจากเคยเป็นซอยเล็กเพียง 2 เลน หลายคนจึงเรียกมัสยิดแห่งนี้ว่า ‘มัสยิดตรอกจันทน์’ มองไกลๆ จากริมถนนแล้วหน้าตาอาจคล้ายปราสาทขนาดเล็ก เพราะมีหออาซาน 4 ด้าน ถ้าลองสังเกตที่มุมภายในมัสยิด จะเห็นประตูลับซ่อนอยู่ 4 มุม เปิดเข้าไปเป็นบันไดวนเดินขึ้นสู่หอคอยได้ มีไว้สำหรับประกาศบอกเวลาละหมาด รวมถึงเป็นที่สังเกตการณ์เวลาไฟไหม้อีกด้วย

มัสยิดแห่งนี้ยังมีพื้นที่ด้านในโล่งกว้างเพราะไม่มีเสาเข็มแม้แต่ต้นเดียว แต่ตั้งอยู่บนดินเหนียวได้ด้วยการนำโอ่งใส่ทรายมาวางเรียงต่อกันแทนรากฐาน แล้วคำนวณให้ผนังอาคารรับน้ำหนักได้พอดี แม้มีรถวิ่งผ่านหรือเคยเกิดไฟไหม้ มัสยิดก็ไม่เคยพังหรือล้มเลยสักครั้ง

ลายแทงศิลปะอิสลามในมัสยิดและอาคารเก่าย่านเจริญกรุง

มัสยิดแห่งนี้สร้างใน พ.ศ. 2455 โดยสถาปนิกชื่อดัง รองอำมาตย์ตรี เอ็ม.เอ.กาเซ็ม หรือที่คนในชุมชนรู้จักกันในนาม กาเซ็ม-แปลน ส่วนคนไทยรู้จักในนาม เกษม อิทธิเกษม ส่วนโมเสกนั้นมาประดับทีหลังใน พ.ศ. 2529 คาดว่าเพื่อกันไม่ให้ปูนล่อน แต่โมเสกจะติดห่างกันเล็กน้อยเพื่อเว้นช่องว่างสำหรับระบายความร้อน มีรายละเอียดเก๋ไก๋คือลูกทับทิมกับพระนามอัลเลาะห์ ซึ่งประดับอยู่ด้านนอกอาคารบริเวณเหนือช่องหน้าต่าง ทับทิมเป็นผลไม้ที่ถูกกล่าวถึงในมหาคัมภีร์อัลกุรอาน ในฐานะสัญลักษณ์แทนความอุดมสมบูรณ์นั่นเอง

ความพิเศษอีกอย่างของมัสยิดแห่งตรอกจันทน์คือ ในรั้วมัสยิดมีที่อยู่อาศัยด้วย และยังมีคนใช้ชีวิตอยู่จริงๆ เรียกว่าเป็นศาสนสถานที่สนิทกับชุมชนในระดับใช้รั้วร่วมกันเลยทีเดียว

 

ที่ตั้ง: บนถนนจันทน์ เกือบถึงแยกตรอกจันทน์ แขวงวัดพระยาไกร เขตบางคอแหลม กรุงเทพฯ

 

มูลนิธิช่วยเหลือเด็กกำพร้าของสตรีไทยมุสลิมแห่งประเทศไทยฯ

ตึกยุคคอนกรีตที่สร้างจากความสัมพันธ์ของพี่น้องมุสลิมทั่วโลก

ลายแทงศิลปะอิสลามในมัสยิดและอาคารเก่าย่านเจริญกรุง ลายแทงศิลปะอิสลามในมัสยิดและอาคารเก่าย่านเจริญกรุง

ใน พ.ศ. 2505 คุณหญิงแสงดาว สยามวาลา นายกสมาคมสตรีไทยมุสลิมแห่งประเทศไทย ร่วมกับคณะกรรมการ ตัดสินใจตั้งมูลนิธิช่วยเหลือเด็กกำพร้าโดยไม่แบ่งแยกชาติและศาสนา พื้นที่แห่งนี้จึงถือกำเนิดขึ้น โดยได้รับเงินสนับสนุนจากพี่น้องมุสลิมทั่วโลก ทั้งลิเบีย คูเวต โมร็อกโก อิรัก สหรัฐอาหรับเอมิเรตส์ อียิปต์ กาตาร์ บาห์เรน รวมถึงสถาบันพระมหากษัตริย์ไทย รัฐบาลไทย และแม้แต่สมเด็จพระสันตปาปาจากกรุงวาติกันก็มีส่วนร่วมด้วย

ตึกในพื้นที่แยกเป็น 4 ตึกหลัก ได้แก่ ตึกอียิปต์-ซาอุ เป็นตึกที่เก่าแก่ที่สุด ตึกคูเวตที่อยู่ด้านขวาหันหน้าตั้งฉากกับถนนเจริญกรุง ตึกมอรอคโคที่ซ่อนอยู่หลังตึกคูเวต และตึกลิเบียที่ด้านหน้า ทุกตึกเป็นส่วนหนึ่งของโรงเรียนมูลนิธิสตรีไทยมุสลิม ที่ตั้งชื่อตามประเทศที่มอบทุนสนับสนุนหลัก

ลายแทงศิลปะอิสลามในมัสยิดและอาคารเก่าย่านเจริญกรุง ลายแทงศิลปะอิสลามในมัสยิดและอาคารเก่าย่านเจริญกรุง ลายแทงศิลปะอิสลามในมัสยิดและอาคารเก่าย่านเจริญกรุง

ตึกลิเบียสร้างขึ้นในปี พ.ศ. 2525 เป็นตึกที่โอ่อ่าและแสดงสถาปัตยกรรมแบบอิสลามได้ชัดเจนที่สุด ภายในตึกมีห้องเรียน ห้องสมุด ห้องคอมพิวเตอร์ ห้องละหมาด และห้องประชุม เนื่องจากสร้างในช่วงยุค 60 ซึ่งเป็นยุคคอนกรีต จะสังเกตได้ว่าตึกออกแบบโดยการใช้ศิลปะอิสลามดัดแปลงทำให้คอนกรีตแข็งๆ กลายเป็นสิ่งที่ดูอ่อนช้อยงดงาม เห็นได้ชัดจากด้านนอกตึกลิเบีย ซึ่งตัดทอนมาจากแพตเทิร์นแบบ ‘มูก็อรอนัส’ (Muqarnas) ซึ่งเป็นองค์ประกอบสำคัญหนึ่งในศิลปะอิสลามทั่วโลก

 

ที่ตั้ง: ระหว่างซอยเจริญกรุง 70 กับ 72 ติดถนนเจริญกรุง แขวงวัดพระยาไกร เขตบางคอแหลม กรุงเทพฯ
เวลาทำการ: เนื่องจากเป็นโรงเรียน เลยไม่เปิดให้คนทั่วไปเข้าด้านใน แต่เดินดูภายนอกอาคารได้

 

มัสยิดบางอุทิศ

มัสยิดซึ่งทำหน้าที่เป็นตัวแทนกระชับสัมพันธ์ไทย-ตุรกี

ลายแทงศิลปะอิสลามในมัสยิดและอาคารเก่าย่านเจริญกรุง

เนื่องจากอยู่เยื้องกับเอเชียทีค ทำให้นักท่องเที่ยวชาวมุสลิมหลากหลายเชื้อชาติมักแวะเวียนกันมาละหมาดที่มัสยิดแห่งนี้ คำว่า บางอุทิศ มาจากชื่อ แม่บาง นานา เจ้าของโรงเลื่อยไม้ที่เคยตั้งอยู่ฝั่งตรงข้าม ผู้อุทิศเงินให้สร้างมัสยิดแห่งนี้ใน พ.ศ. 2458 ก่อนหน้านั้นในบริเวณจะมีเพียงแต่มัสยิดอัลอะติ๊ก มัสยิดที่เก่าแก่ที่สุดในเจริญกรุง แต่เป็นทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์ เหล่าชาวมุสลิมเห็นพ้องต้องกันว่าควรร่วมกันสร้างมัสยิดที่ทุกคนเข้าถึงได้ไว้ด้วย

ลายแทงศิลปะอิสลามในมัสยิดและอาคารเก่าย่านเจริญกรุง

จุดเด่นของมัสยิดบางอุทิศคือ ตราสัญลักษณ์ของจักรวรรดิออตโตมันที่เด่นเป็นสง่าอยู่เหนือทางเข้า ตราประกอบด้วยธงสีแดงซึ่งแทนจักรวรรดิออตโตมัน ธงสีเขียวซึ่งแทนรัฐอิสลาม และอาวุธต่างๆ ของจักรวรรดิ สาเหตุที่สัญลักษณ์ของอีกซีกโลกมาปรากฏไกลถึงตรงนี้ คาดว่าเป็นเพราะตระกูลนานาเคยบริจาคเงินช่วยเหลือจักรวรรดิออตโตมันในยามที่เกิดโรคระบาด แล้วรัฐบาลออตโตมันก็ส่งจดหมายที่มีตราประทับนี้กลับมา

ลายแทงศิลปะอิสลามในมัสยิดและอาคารเก่าย่านเจริญกรุง ลายแทงศิลปะอิสลามในมัสยิดและอาคารเก่าย่านเจริญกรุง

ส่วนความใหม่เอี่ยมและการตกแต่งที่ดูแตกต่างจากมัสยิดอื่นๆ ใกล้เคียง เกิดจากเมื่อ 3 – 4 ปีที่ผ่านมา ตุรกีเริ่มกลับมาเป็นชาติมุสลิมที่รุ่งเรืองอีกครั้ง และนิยมนำมัสยิดสไตล์ออตโตมันไปปลูกสร้างตามที่ต่างๆ เพื่อกระชับสัมพันธ์กับชาวมุสลิมทั่วโลก มัสยิดแห่งนี้ทางตุรกีส่งทั้งช่างฝีมือและวัสดุมาบูรณะให้ การตกแต่งจึงเป็นแบบออตโตมัน มีลาย Arabesque เกี่ยวกระหวัดทั่วผนังและเพดาน มีมิห์รอบและมิมบัรนำเข้าจากตุรกี รวมถึงมีหอคอยและที่อาบน้ำละหมาดแบบตุรกีเพิ่มเข้ามา นอกจากนั้น ข้างมัสยิดยังมีศูนย์ TIKA ซึ่งเป็นศูนย์ของตุรกีโดยตรงอีกด้วย

 

ที่ตั้ง: ซอยเจริญกรุง 99 ถนนเจริญกรุง แขวงวัดพระยาไกร เขตบางคอแหลม กรุงเทพฯ

 

มัสยิดและสิ่งปลูกสร้างเหล่านี้ แม้จะอยู่ในชุมชนต่างกัน และสร้างเพื่อจุดประสงค์หลากหลาย แต่ก็มีสิ่งหนึ่งร่วมกัน นั่นคือคุณค่าของศิลปะอิสลามที่เป็นมากกว่าแค่ความงดงามในตัวมันเอง เพราะยังสะท้อนถึงการผสมผสานและเชื่อมโยงวัฒนธรรมจำนวนนับไม่ถ้วนให้กลายเป็นหนึ่ง

นี่เองคือ ‘เอก’ ใน ‘อนันต์’ อันเป็นหัวใจของศาสนาอิสลาม

ลายแทงศิลปะอิสลามในมัสยิดและอาคารเก่าย่านเจริญกรุง

ลายแทงศิลปะอิสลามในมัสยิดและอาคารเก่าย่านเจริญกรุง

เกร็ดการเยี่ยมชมมัสยิด

  • ในกรุงเทพฯ มีมัสยิดรวมกันมากถึงเกือบ 200 แห่งเลยนะ
  • แต่ละที่ยินดีให้ทุกคนเข้าไปเยี่ยมชมโดยไม่เกี่ยงชาติหรือศาสนา เพียงแค่ขอให้แต่งกายสุภาพเรียบร้อย และผู้หญิงต้องไม่มีประจำเดือนอยู่ในขณะเยี่ยมชม
  • ก่อนเข้ามัสยิด มุสลิมที่ดีควรทำ ‘เนียตเอียะติกาฟ’ คือการหยุดนิ่ง สำรวมสติและทำสมาธิเสียก่อน ส่วนคนศาสนาอื่น ขอให้รักษาอาการสำรวมในศาสนสถาน
  • ในหนึ่งวันชาวมุสลิมจะละหมาด 5 เวลา ก่อนการละหมาดจะมีประกาศเรียก หรือ ‘อาซาน’ และหลังละหมาดก็จะประกาศ ‘ดุอาอ์’ คือการขอพรเพื่อขานรับเสียงเรียกละหมาดนั้น โดยการประกาศจะแจ้งก่อนเวลาละหมาดประมาณ 10 นาที (ถ้าเป็นรอบเช้าตรู่จะแจ้งก่อน 30 นาทีให้ตื่นมาเตรียมตัว)
  • หากเดินเข้าไปในมัสยิดแล้วเห็นใครกำลังละหมาดอยู่ ก็ไม่ควรเข้าไปส่งเสียงดังรบกวน แบบเดียวกับเวลาคนกำลังไหว้พระอยู่นั่นแหละ
  • ในแต่ละมัสยิดจะมีหมวกกะปิเยาะให้ผู้ชายยืมใส่สำหรับกันไม่ให้ผมปรกหน้าผาก เพราะเวลาทำละหมาด หน้าผากต้องแตะพื้นโดยตรง แต่ไม่ได้จำเป็นต้องใส่
  • ส่วนสำหรับผู้หญิง จะมีชุดตะลากงหรือชุดคลุมสำหรับละหมาดแขวนไว้ให้ยืมใส่ เป็นชุด 2 ชิ้น เสื้อคลุมยาวและกระโปรงยาว ชุดตะลากงนี้พบเห็นได้แค่ในภูมิภาคอาเซียนเท่านั้นนะ
  • คำว่า ‘โต๊ะ’ (ที่เราอาจเคยได้ยินในบริบท โต๊ะอิหม่าม) แท้จริงแล้วเป็นภาษาที่ชาวมลายูใช้เรียกยกย่องผู้อาวุโส หรือผู้ที่มีความรู้ความสามารถ เช่นอาจารย์หรือผู้นำทางศาสนา หากเป็นภาษาอาหรับจะใช้คำว่า ชีค (หรืออาจออกเสียงว่า เชค)

Writer

อลิษา ลิ้มไพบูลย์

นักอยากเขียนผู้เรียนปรัชญาเพื่อเยียวยาอาการคิดมาก เวลาว่างใช้ไปกับการร้องคอรัสเล่นๆ แบบจริงจัง และดูหนังอย่างจริงจังไปเล่นๆ

Photographers

ปฏิพล รัชตอาภา

ช่างภาพอิสระที่สนใจอาหาร วัฒนธรรมและศิลปะร่วมสมัย มีความฝันว่าอยากทำงานศิลปะเล็กๆ ไปเรื่อยๆ

มณีนุช บุญเรือง

ช่างภาพสาวประจำ The Cloud เป็นคนเชียงใหม่ ชอบแดดยามเช้า การเดินทาง และอเมริกาโน่ร้อนไม่น้ำตาล

Walk with The Cloud

กิจกรรมที่จะพาเดินทางไปทำความรู้จักเมืองในหลากหลายมิติ

สำหรับชาวไทย ‘แขก’ คงเป็นคนนอกที่คุ้นเคยกับคนไทยและประเทศไทยไม่น้อยกว่าชาติไหนๆ เพราะผู้มาเยือนกลุ่มนี้ไม่ใช่คนอื่นคนไกล แต่ติดต่อแลกเปลี่ยนค้าขายกันมาเนิ่นนานตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน
ชาวชมพูทวีปเดินทางมาค้าขายบนดินแดนสุวรรณภูมิตั้งแต่เมื่อ 2,000 ปีก่อน และแลกเปลี่ยนวัฒนธรรมระหว่างดินแดนตลอดมา ในสมัยรัตนโกสินทร์ แขกหลายกลุ่มจากหลายพื้นที่และหลายศาสนาเข้ามาค้าขายหรือประกอบอาชีพต่างกันไป ตั้งแต่แรกตั้งบางกอกเป็นเมืองหลวง

ถึงจะเรียกรวมๆ ว่า ‘แขก’ แต่ที่จริงแล้วแขกมีหลายกลุ่มหลายประเภทในเมืองไทย เช่น แขกโบราห์สายชีอะห์หรือกลุ่มแขกขายผ้า แขกนามธารีผู้โพกผ้าขาวและกินเจ แขกซิกข์โพกผ้าดำนับถือวัวเป็นสัตว์เทพเจ้า รวมถึงกลุ่มแขกทมิฬจากอินเดียใต้ 

เหตุการณ์สำคัญที่ทำให้ชาวอินเดียย้ายถิ่นฐานมากมายอีกครั้ง คือการแบ่งประเทศปากีสถานกับประเทศอินเดียออกจากกัน ชาวฮินดูมากมายที่บ้านเรือนอยู่ในแคว้นปัญจาบในเขตปากีสถานจำต้องอพยพจากดินแดนบ้านเกิดสู่จุดหมายปลายทางใหม่ หนึ่งในนั้นคือสยามประเทศ การเข้ามาของชาวอินเดียอพยพนำมาซึ่งการขยายตัวของคนอินเดียไปยังพื้นที่ต่างๆ ของประเทศไทย และมีส่วนทำให้สยามมีสีสันและสวยงามไปตามยุคสมัย

แม้มาจากอินเดียเหมือนกัน แต่แขกเองก็มีความหลากหลายทั้งชาติพันธุ์และความเชื่อ เช่น กลุ่มแขกโบราห์ขายผ้า นำผ้าพิมพ์ลายสวยงามเข้ามาเผยแพร่ในไทย แขกทมิฬที่สร้างวัดแขกสีลม แขกปาร์ซีที่เข้ามาช่วยกิจการรถไฟ และต่อมาชาวปาร์ซีตระกูลเปสตันยีก็บุกเบิกวงการภาพยนตร์ไทย และยังมีกลุ่มแขกอีกมากมายที่มีส่วนช่วยในการสร้างสรรค์สังคมไทย 

The Cloud ร่วมกับสำนักงานส่งเสริมเศรษฐกิจสร้างสรรค์ (องค์การมหาชน) หรือ CEA กับ Navin Production จัดกิจกรรม Walk with The Cloud 23 : แขกไปใครมา ทริปที่จะพาไปรู้จักประวัติศาสตร์ของชาวอินเดียพลัดถิ่นในประเทศไทย โดยเฉพาะในย่านบางรัก 

นิทรรศการแขกไปใครมา

เริ่มต้นทริปที่นิทรรศการศิลปะของนาวิน ลาวัลย์ชัยกุล ศิลปินไทยเชื้อสายอินเดีย ทายาทนายห้างโอเค ร้านขายผ้าเก่าแก่ของเชียงใหม่

‘แขกไปใครมา’ เกิดขึ้นด้วยความตั้งใจของนาวินที่ภาคภูมิและสนใจที่มาของตนเอง จึงออกเดินทางกว่า 3 ปี ขึ้นเหนือล่องใต้หาข้อมูลเกี่ยวกับชาวไทยเชื้อสายแขกทั่วประเทศ เพื่อนำมาสร้างสรรค์เป็นงานศิลปะที่สะท้อนเรื่องราวของแขก ทำให้เข้าใจถึงความเป็นมา ความหลากหลาย และความเปลี่ยนแปลงของแขกในสังคมไทย

ส่วนสำคัญกลางห้องนิทรรศการคือร้านขายผ้าโอเค นาวินเล่าเรื่องราวประวัติศาสตร์ของครอบครัวตนเองผ่านห้องนี้ หลังจากพ่อเสียชีวิตและร้านปิดตัวลง ศิลปินจึงยกเอาร้านขายผ้าของพ่อ สิ่งของภายใน และถุงกระดาษกว่า 30 แบบของที่ร้านมาจัดแสดง

สืบร่องรอยชาวอินเดียในไทยบนถนนสีลม-เจริญกรุง

ผลงานเด่นอีกชิ้นคงต้องยกให้ภาพวาดพาโนรามายาว 30 เมตร จากผ้าใบกว่า 300 ชิ้น รวมกันจนเป็นภาพขนาดใหญ่ ปะติดปะต่อบอกเล่าเรื่องราวของแขกในไทยที่นาวินพบเจอตลอดการเดินทาง ในส่วนอื่นๆ ของนิทรรศการได้รวบรวมความหลากหลายของแขกผู้พลัดถิ่นแต่ละชาติพันธุ์ที่กระจายตัวอยู่ในเมืองไทย สะท้อนผ่านภาพวาดโปสเตอร์ภาพยนตร์ไทย-อินเดียแบบย้อนยุค ด้วยสีสันที่สวยงามและร้อยเรียงเรื่องราวแขกที่มีความสัมพันธ์กับไทยมาเนิ่นนานในแง่มุมต่างๆ 

จุดน่าสนใจในโปสเตอร์คือภาพแขกหลายกลุ่ม ทั้งแขกนามธารี แขกซิกข์ แขกโบราห์ แขกทมิฬ และแขกอินเดียที่เป็นคริสเตียน ร่วมถ่ายภาพกับอาจารย์รพินทรนาถ ฐากูร ที่เดินทางมาบรรยายในเมืองไทย สะท้อนให้เห็นถึงภราดรภาพของแขกในไทยที่มีความหลากหลาย และภาพอื่นๆ แสดงถึงความหลากหลายของอาชีพของแขกที่เปลี่ยนแปลงไปตามยุคสมัย ไม่ได้มีแค่แขกขายผ้า ขายถั่วอีกต่อไป

สืบร่องรอยชาวอินเดียในไทยบนถนนสีลม-เจริญกรุง

ถ้าอยากชมนิทรรศการให้ครบรส ต้องไม่พลาดการชมภาพยนตร์เพลงสไตล์บอลลีวูดที่ใช้เพลงบอกเล่าถึงความหลากหลายของแขก และมีความสัมพันธ์กับคนไทยมาอย่างยาวนาน

สืบร่องรอยชาวอินเดียในไทยบนถนนสีลม-เจริญกรุง

อีกสิ่งที่เซอร์ไพรส์ให้การชมนิทรรศการครั้งนี้สนุกมากยิ่งขึ้น คือการได้พบกับนายห้างปากหวานใจดีที่บินตรงจากหาดใหญ่ มาร่วมแลกเปลี่ยนประสบการณ์ระหว่างกันมากมาย ทริปนี้ยิ่งทำให้เราเชื่อมากขึ้นไปอีกว่าในความเป็นไทย แท้จริงแล้วผ่านการหล่อหลอมและผสมผสานมามากมายจนเกิดเป็นความสวยงามแบบทุกวันนี้

ร้านอาหาร Wood Lands Inn

หากจะสัมผัสความเป็นแขกให้ได้มากที่สุด อีกหนึ่งสิ่งที่ไม่ควรพลาด คืออาหารอินเดีย

เพราะวัฒนธรรมอาหารสะท้อนเอกลักษณ์เฉพาะถิ่นได้เป็นอย่างดี อินเดียเป็นประเทศที่มีความหลากหลายทางวัฒนธรรมและภูมิประเทศ ทำให้ในแต่ละพื้นที่มีวัตถุดิบเฉพาะที่แตกต่างกันออกไป สำหรับอาหารอินเดียเหนือที่โดนเด่น คือโรตี เช่น จาปาตี นาน

แต่วัตถุดิบหลักที่ใช้ในการปรุงอาหารอินเดีย คือ ข้าว อัตตะ (แป้งสาลีโฮลวีต) และเมล็ดถั่วหลากหลายชนิด โดยมีเครื่องเทศที่สำคัญอย่างกระเทียม กานพลู กระวาน อบเชย ขมิ้น ฯลฯ วัตถุดิบต่างๆ กลายเป็นส่วนหนึ่งของเมนูอาหารกลางวันสำหรับวันนี้ ทั้งแกงมาซาล่าแพะ ปลาทอดเครื่อง ไก่ทันดูรี ทานคู่กับแป้งนานและจาปาตี ตามแบบฉบับอาหารอินเดียเหนือ ณ ร้านอร่อยเก่าแก่ย่านบางรัก 

นอกจากร้านเก่าแก่ในโรงแรม Wood Lands Inn แล้ว ย่านนี้ยังมีร้านอาหารชื่อดัง เช่น ร้านอาหารมุสลิม ร้าน Al-rahaman ที่รอให้ทุกคนได้ไปลิ้มรสชาติอาหารแบบอินเดียแท้ๆ 

Wood Lands Inn

Digamber Jain Temple

หลังจากลิ้มรสอาหารตามแบบฉบับอินเดียกันไปแล้ว เดินต่อมาที่ซอยพุทธโอสถหรือซอยการาจี พิกัดที่รวบรวมความหลากหลายของแขกไว้มากมาย ทั้งผู้คน ร้านค้า ร้านอาหาร ร้านขนม รวมถึงร้านค้าขายเพชรพลอย ที่มีร่องรอยของการค้ามาตั้งแต่ยุคบุกเบิกของการอพยพเข้ามาของชาวอินเดีย

ในปัจจุบัน ซอยพุทธโอสถมีแขกอาศัยอยู่อย่างหลากหลาย รวมถึงกลุ่มผู้นับถือศาสนาเชน ถึงแม้แขกเชนจะมีเพียงแค่ 125 ครอบครัวในประเทศไทย แต่ซอยเล็กๆ ซอยนี้มีวัดเชนอยู่ถึง 2 แห่ง ตามนิกายทิคัมพรและเศวตัมพร และจุดหมายปลายทางของเราในวันนี้คือวัดเชนนิกายทิคัมพร เชนสถานที่ตั้งอยู่อย่างเรียบง่ายภายใต้ตึก 2 คูหา ในซอยพุทธโอสถ 

เมื่อเราเดินมาถึงและนั่งลงในเชนสถานอันแสบเรียบง่ายแห่งนี้ กูรูจึงเริ่มต้นเล่าให้เราฟังถึงเรื่องราวของศาสนาเชนว่ามีที่มาที่ไปอย่างไร

‘ศาสนาเชน’ ศาสนาเก่าแก่ที่มีจุดกำเนิดมาจากประเทศอินเดีย มีความเชื่อที่คล้ายคลึงกับพระพุทธศาสนา เชื่อเรื่องมนตราแต่ปฏิเสธความเชื่อแบบฮินดูดั้งเดิม และเชื่อว่าพระพุทธเจ้าเป็นปางหนึ่งของพระมหาวีระ แนวทางการปฏิบัติของนักบวชศาสนานี้เรียบง่าย ปฏิบัติตามคำสั่งสอนอาจารย์คือ ไม่รับเงิน ไม่รับของมีค่ามาเป็นของตน และไม่สวมเสื้อผ้า รวมถึงยึดถือหลักการของอหิงสา 

สืบร่องรอยชาวอินเดียในไทยบนถนนสีลม-เจริญกรุง

แม้ว่าเชนสถานแห่งนี้จะเป็นเพียงวัดเล็กๆ ในดินแดนอื่น แต่หลักการปฏิบัติที่พวกเขายึดถือยังคงดำเนินต่อไปตามวิถีแห่งเชน ของบูชาใช้เพียงข้าวสาร เมล็ดถั่ว และผลไม้แห้ง น้ำกินน้ำใช้ภายในวัดต้องกรองก่อนเพื่อป้องกันไม่ให้รบกวนหรือทำลายสิ่งมีชีวิตโดยไม่ได้ตั้งใจ ทุกสิ่งเป็นไปตามหลักการอหิงสา

และจุดที่ผู้ร่วมทริปของเราให้ความสนใจเป็นอย่างมาก คือรูปนักบวชในศาสนาเชนที่นุ่งลม ห่มฟ้า จะพูดแบบเข้าใจกันง่ายๆ คือการสละเครื่องนุ่งห่มกายทั้งหมด ตามคติความเชื่อที่ละทิ้งทุกอย่างที่เป็นกิเลส 

การเข้ามาในวัดเชนครั้งนี้ทำให้เข้าใจเกี่ยวกับศาสนาเก่าแก่นี้เพิ่มเติมมากกว่าที่เราเคยเข้าใจ มองกลุ่มแขกเชนที่ดำเนินวิถีชีวิตอย่างเรียบง่ายภายใต้สังคมเดียวกับเรา

มัสยิดกรุงเทพ (Bangkok Mosque)

ระหว่างทางจากเชนสถานไปยังจุดหมายต่อไป เราได้เดินผ่านสถานที่แห่งหนึ่งที่มีความสวยงามดูสะดุดตา มัสยิดกรุงเทพ มัสยิดหลักของพี่น้องชาวอินเดียในย่านเจริญกรุง ศาสนสถานอีกแห่งที่ซ่อนตัวอยู่ในซอยพุทธโอสถ โดดเด่นด้วยทรงสมัยใหม่กับตัวอาคารสีขาว เป็นมัสยิดขนาดใหญ่ที่สุดในย่านนี้ ที่นี่คือมัสยิดกรุงเทพหรือที่ชาวมุสลิมเรียกกันในอีกชื่อว่า ‘มัสยิดทมิฬ’

โดยส่วนใหญ่แล้วมัสยิดมักจะมีผู้ดูแลเป็นคนในพื้นที่ แต่มัสยิดกรุงเทพดูแลและจัดการโดยชาวอินเดีย นอกจากทำหน้าที่เป็นศูนย์กลางทางศาสนาของคนในพื้นที่ มัสยิดกรุงเทพยังช่วยยึดโยงกลุ่มชาติพันธุ์ที่อาศัยอยู่เข้าไว้ด้วยกัน

Delhi’s Sweet

แดดร้อนๆ ยามบ่ายอาจทำให้หมดแรง ก่อนเดินไปสถานที่ต่อไป เรามาแวะร้านของหวาน Delhi’s Sweet ร้านขนมหวานแบบอินเดียแท้ๆ ของนายห้างชาวเดลีที่มาตั้งรกรากอยู่เมืองไทย
จิบ Chai สักหน่อยแล้วลองทาน Ras Malai แป้งผสมชีสอินเดียต้มในน้ำเชื่อมใส่กระวาน เอามาแช่ในครีมที่ต้มกับกระวาน พร้อมโรยถั่วพิสตาชิโอลงไป หอมมันนมและกลิ่นกระวาน 

ขนมอินเดียอีกอย่างที่เราไม่อยากให้พลาด Gulab Jamun ของหวานยอดฮิตจากอินเดีย แป้งทอดที่แช่ในน้ำเชื่อมใส่กระวานและน้ำกุหลาบ หอมกระวานอบอวลตลอดการทาน

ยิ่งทานยิ่งอินกับความเป็นอินเดีย ด้วยวัตถุดิบที่เน้นถั่ว นม และเครื่องเทศในหลากหลายเมนู ความโดดเด่นทางด้านอาหารของอินเดียที่แม้จะเดินทางข้ามถิ่นมาไกลแต่ก็ยังชัดเจน เหมือนกลิ่นของกระวานในขนมวันนี้เลย 

สืบร่องรอยชาวอินเดียในไทยบนถนนสีลม-เจริญกรุง

มัสยิดมีราซุดดีน

มองจากภายนอกจะเห็นยอดโดมสีทองสะท้อนแสงแดดยามบ่ายของกรุงเทพฯ รั้วของมัสยิดตกแต่งด้วยลวดลายเครือเถา และที่หน้าต่างบานใหญ่ประดับตัวอักษรยาวีสีทองเช่นเดียวกันกับป้ายตราสัญลักษณ์บริเวณขอบซุ้มประตูทางเข้า

แต่วันนี้ถือเป็นโอกาสพิเศษที่เราไม่ได้แค่ผ่านมาชมความสวยงามด้านนอกเท่านั้น เราได้เข้าไปเยือนมัสยิดเก่าแก่ประจำชุมชนที่มัคนายกของมัสยิดเล่าให้ฟังว่า ‘มัสยิดมีราซุดดีน’ เป็นมัสยิดประจำชุมชนของแขกยะวา ที่อพยพมาจากเกาะชวาของอินโดนีเชีย เคยอยู่ในซอยต่วนโส (ซอยประดิษฐ์) ที่แต่เดิมเป็นเรือนไม้มาตั้งแต่ พ.ศ. 2455 ก่อนที่นายมานิต ฮัตนีมูหะหมัดมัยติน จะซื้อบ้านพร้อมที่ดินที่เป็นมัสยิดเดิมใน พ.ศ. 2526 สร้างเป็นมัสยิดขึ้นใหม่และตกแต่งอย่างสวยงาม

มัสยิดมีราซุดดีน
มัสยิดมีราซุดดีน

นอกจากเป็นศาสนสถานสำหรับพี่น้องชาวมุสลิมที่อาศัยอยู่ในละแวกซอยประดิษฐ์แล้ว มัสยิดแห่งนี้ยังเป็นที่ละหมาดของบรรดาพ่อค้า แม่ค้า นักธุรกิจ และนักท่องเที่ยวชาวมุสลิม รวมถึงชาวแอฟริกันที่พักอาศัยในย่านนี้อีกเป็นจำนวนมาก

วัดพระศรีมหาอุมาเทวี (วัดแขก)

เดินข้ามฟากถนนสีลมมาจากมัสยิดมีราซุดดีนจะพบกับเทวสถานในศาสนาพราหมณ์-ฮินดู ที่โดดเด่นด้วยสถาปัตยกรรมแบบอินเดียใต้เรียกว่าทรงวิมาน พบได้ในเทวาลัยตอนใต้ของอินเดีย โดยเฉพาะในรัฐทมิฬนาฑู อีกทั้งตกแต่งด้วยรูปปั้นเหล่าองค์เทพตามซุ้มประตูที่เป็นมนต์เสน่ห์ศิลปะอินเดียใต้

วัดแขกมีชื่อตามภาษาทมิฬว่า ‘วัดพระศรีมหามาริอัมมัน’ ซึ่งคำว่า ‘มาริ’ หมายถึงพระแม่ผู้เป็นประธานของเทวาลัย ‘อัมมัน’ คือแม่ มาริอัมมันจึงหมายถึงผู้เป็นเทพตามความเชื่อแบบอินเดียใต้ 

นันทพร ปีเลย์ ทายาทชาวอินเดียที่คุณปู่เป็นหนึ่งในผู้ก่อตั้งวัดพระศรีมหาอุมาเทวี เล่าให้ฟังถึงตำนานของย่านนี้ว่ามีแขกลันไดหรือพวกฮินดูที่เที่ยวสีซอขอทานและหัดร้องเพลงได้เพียงแค่ว่า “สุวรรณหงส์ถูกหอกอย่าบอกใคร บอกใครก็บอกใคร” ร้องแล้วก็ร้องอีก ร้องทวนเพียงท่อนนี้เพราะพูดภาษาไทยไม่ได้ กับแขกประดู่ ที่คงจะเป็นแขกอินเดียเช่นกัน ตั้งคอกเลี้ยงวัวนมที่หัวป้อมที่มีภรรยาเป็นหญิงแขกมลายู แขกลันไดกับแขกประดู่เกิดวิวาทกันจนคนพูดถึงกันอย่างแพร่หลาย พระมหามนตรี (ทรัพย์ ยมาภัย) จึงคิดแต่งบทละครขึ้น 

ส่วนเรื่องราวการสร้างวัดแขกแห่งนี้ คงต้องย้อนกลับในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อครั้งพระองค์เสด็จประพาสอินเดียได้รับสั่งกับชาวทราวิฑนาฑูว่า “ทางประเทศอินเดียได้ฝากฝังเอาไว้ มีสิ่งใดที่พระองค์จะช่วยเหลือให้บอก” ชาวทมิฬจึงได้ร้องขอเพียงการสร้างเทวาลัยตามประเพณีปฏิบัติเท่านั้น พระองค์ทรงมีพระบรมราชานุญาตให้จัดสร้างตามที่ขอ วัดแขกแห่งนี้จึงเป็นเทวาลัยแห่งแรกสำหรับประกอบพิธีกรรมทางศาสนาของชาวฮินดูเชื้อสายทมิฬ

การฟังเรื่องราวอีกมุมมองของวัดแขก ทำให้เรามองเรื่องราวของวัดแขกมากกว่าการเป็นเทวาลัยแห่งเทวี แต่ทำให้เราเห็นในมุมมองของแขก กลุ่มคนที่อยู่กับเรามานาน กลุ่มคนที่ไม่ใช่คนนอก และยังนำวัฒนธรรมที่สวยงามมาเป็นส่วนหนึ่งของประเทศไทย 

สุสานปาร์ซี

สถานที่สุดท้ายของทริปคือ สุสานปาร์ซี สุสานเล็กๆ และลึกลับที่ซ่อนตัวอยู่ท่ามกลางมหานครใหญ่แต่เงียบสงบและไร้ผู้คน สุสานแห่งนี้เป็นที่ฝังศพของแขกชาวปาร์ซี แขกผู้อพยพจากเปอร์เซียสู่สยามประเทศ แต่ฟังดูแล้ว ชื่อของแขกปาร์ซี คงไม่ค่อยคุ้นสักเท่าไหร่ 

ดร.จิรยุทธ์ สินธุพันธุ์ ผู้อำนวยการสถาบันเอเชียใต้ศึกษา สถาบันเอเชียศึกษา จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยเล่าว่า แขกปาร์ซีเป็นผู้นับถือศาสนาโซโรอัสเตอร์ ศาสนาแรกของโลกที่เชื่อในพระเจ้าเพียงพระองค์เดียว เป็นต้นแบบให้แก่ศาสนายิว ยูดาย คริสต์ และอิสลาม มีการนับถือว่าไฟเป็นธาตุทรงพลังที่สุด การทำพิธีของชาวปาร์ซีจะต้องจุดไฟที่มาจาก 16 บ้าน เช่น บ้านของนักบวช ของกษัตริย์ ของพ่อค้า แต่ไฟที่ 16 เป็นไฟที่เกิดยากที่สุด คือไฟจากฟ้าผ่า การบูชาไฟจึงเหลือไฟจากเพียง 4 แหล่ง คือ บ้านนักบวช บ้านนักรบ บ้านพ่อค้า และบ้านชาวนา แม้เรื่องราวการบูชาไฟจะฟังดูแสนยุ่งยาก แต่แนวทางความเชื่อที่ยึดถือปฏิบัติของชาวปาร์ซีนั้นแสนจะเรียบง่าย ยึดหลักพูดดี คิดดี และทำดี 

แขกปาร์ซีไม่ได้แพร่หลายในสังคมไทยเท่ากับแขกกลุ่มอื่นๆ สืบเนื่องจากเหตุการณ์หลังจากที่อาณาจักรเปอร์เซียถูกรุกรานโดยชาวอาหรับ เกี่ยวกับตำนานแห่งซานจานว่ามีกลุ่มผู้นับถือศาสนาโซโรอัสเตอร์อพยพลี้ภัยมาจากเมืองซานจานในเขตที่ราบสูงโคราซาน ล่องเรือหาที่พักพิงมาเรื่อยๆ จนกระทั่งเดินทางมาถึงชายฝั่งของรัฐคุชราต ทีแรกเริ่มเดิมทีนั้น เจ้าผู้ครองนครท้องถิ่นยังไม่อนุญาตให้ผู้อพยพนำเรือขึ้นฝั่ง จนกระทั่งขอเข้าเฝ้าเจ้าผู้ครองนคร โดยนำนมสด 1 ไหไปเป็นเครื่องบรรณาการ แล้วจึงหยิบน้ำตาลออกมา 1 ก้อนใส่เข้าไปในนมสดที่นำมา พร้อมให้คำมั่นสัญญาว่าชาวปาร์ซีจะปฏิบัติตนเหมือนเช่นดั่งน้ำตาลในไห ที่ไม่เพียงแต่จะกลมกลืนไปกับสังคมนั้นๆ แต่จะสร้างรสชาติที่ดีด้วย

คำสัญญานั้นทำให้แขกปาร์ซีใช้ภาษาและการแต่งกายแบบคนในพื้นที่ ไม่เผยแพร่ศาสนา ถึงแม้จะแต่งงานกัน แต่ชาวปาร์ซีก็จะไม่นับถือศาสนาโซโรอัสเตอร์ การประกอบพิธีกรรมการแต่งงานจึงเกิดขึ้นในกลุ่มเดียวกันเท่านั้น และพิธีกรรมการแต่งงานก็จะทำในที่ลับตาเมื่อพระอาทิตย์ตกดินเท่านั้น 

แม้ว่าชาวปาร์ซีจะเป็นกลุ่มคนที่ทำตัวกลมกลืนไปกับสังคมและไม่ได้เผยแพร่อารยธรรมใดๆ ของพวกเขา แต่มีหลายสิ่งที่ชาวปาร์ซีได้สร้างสรรค์ไว้ในสังคมนั้นๆ อย่างชาวปาร์ซีที่อาศัยอยู่ในประเทศไทย หวาน บีโรซา สาวเชื้อสายปาร์ซีได้รับทุนการศึกษาวิชาชีพการพยาบาลที่สหรัฐอเมริกา ก่อนเดินทางกลับมารับราชการหัวหน้าพยาบาลแห่งกองอนามัยสภากาชาดสยาม และมีบทบาทในการวางรากฐานการพยาบาลศึกษา โรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์ นางดีน่า (เปสตันยี) กีรติวิทโยฬาร ภริยาของหลวงกีรติวิทโยฬาร (กี่ กีรติวิทโยฬาร) ผู้แต่งหนังสือแบบเรียนภาษาไทยสุดคลาสสิกอย่าง นกกางเขน อุดมปัญญาดี และ หนังสือชุดเรณู-ปัญญา รวมถึง รัตน์ เปสตันยี บิดาแห่งวงการภาพยนตร์ไทยที่สร้างผลงานทรงคุณค่าไว้มากมายอย่าง ภาพยนตร์เรื่องแพรดำ และ น้ำตาลไม่หวาน

สุสานเล็กๆ แห่งนี้ จึงเป็นเหมือนเครื่องเตือนใจว่าครั้งหนึ่งชาวปาร์ซีได้เป็นส่วนหนึ่งของประเทศไทย และมีส่วนช่วยสร้างและพัฒนาสิ่งต่างๆ ในหลากหลายด้าน เหมือนน้ำตาลที่เพิ่มรสชาติความหอมหวานให้กับนมในไหนี้

Writer

ศตนันทน์ สุทิฏฐานุคติ

เด็กท่องเที่ยวที่หลงรักการเดินทาง ประวัติศาสตร์ วิถีชุมชน และธรรมชาติเป็นชีวิตจิตใจ

Photographer

ปวรุตม์ งามเอกอุดมพงศ์

นักศึกษาถ่ายภาพที่กำลังตามหาแนวทางของตัวเอง ผ่านมุมมอง ผ่านการคิด และ ดู

อ่านต่อ

Loading...

End of content

No more pages to load