The Cloud x OKMD

เราเป็นหมอฟันแต่อยากทำร้านหนังสือในเมืองพังงาเล็ก ๆ บรรยากาศสบาย ๆ ให้คนมาเดินเล่น เลือกหาหนังสือที่ชอบไปอ่านกัน อยากให้คนที่มาร้านเรารู้สึกสบาย อยากมีหนังสือดี ๆ ให้คนในชุมชนเข้าถึงได้ง่าย ร้านเราขายหนังสือเกือบทุกประเภท เลือกตามความชอบของเจ้าของร้าน พนักงาน และลูกค้า

ร้านเราเริ่มจากการสร้างบ้านที่ออกแบบแปลกกว่าบ้านทั่วไปเมื่อสิบกว่าปีที่แล้ว ด้วยความตั้งใจหลักว่า อยากย้ายคลินิกฟันที่อยู่ในตึกแถวริมถนน เข้ามาอยู่ในอาคารที่เราออกแบบไว้ล่วงหน้า อยากให้มีที่นั่งรอคนไข้แบบโล่ง ๆ โปร่งสบาย ไม่ติดแอร์ ให้ความรู้สึกเหมือนบ้าน ชั้นสองก็ทำเป็นที่อยู่อาศัยด้วย

บุ๊คทรี ตะกั่วป่า โชคชะตาที่เปลี่ยนคลินิกทำฟันให้กลายมาเป็นร้านหนังสือแสนอบอุ่น
บุ๊คทรี ตะกั่วป่า โชคชะตาที่เปลี่ยนคลินิกทำฟันให้กลายมาเป็นร้านหนังสือแสนอบอุ่น

ระหว่างที่รอย้ายคลินิกจากที่เดิมมาที่ใหม่ คนผ่านไปมาก็แวะเข้ามาดู มาทักอยู่หลายคนว่าน่าจะเปิดขายไอติม เพราะด้านหน้าเป็นอิฐกับปูนเปลือย มีจัดสวนนิดหน่อย ทำเลก็อยู่ในซอยเงียบ ๆ ไม่ติดถนนใหญ่ พอดีช่วงนั้นมีญาติว่างงานอยู่ก็ชวนมาขายไอติมหน้าบ้าน มีคนอยากกินกาแฟ ก็ชวนกันไปอบรมชงกาแฟ หัดทำขนมจากยูทูบ มีคนเอาขนมมาฝากขาย เราก็จัดบ้าน เอาหนังสือมือสองของหลาน พวกการ์ตูน นิยายแจ่มใสมาวาง คนก็เข้ามาดู เริ่มขอแบ่งหนังสือใหม่จากร้านของน้องชายเพื่อนมาวางขาย ใช้พื้นที่มากขึ้นเรื่อย ๆ จนต้องไปเช่าที่ข้าง ๆ ทำร้านกาแฟ

รู้ตัวอีกที ที่นั่งรอคนไข้ก็กลายเป็นร้านหนังสือไปแล้ว คลินิกฟันพื้นที่หดไปครึ่งหนึ่ง ก็ต้องปรับเปลี่ยน Flow กันใหม่ มีคลินิกฟัน ร้านหนังสือ และร้านกาแฟอยู่ด้วยกัน

ทั้ง 3 ส่วน ทำงานแบบพึ่งพาอาศัยกัน เด็ก ๆ มาทำฟันเสร็จ ผู้ปกครองก็พาไปเลือกหนังสือเป็นรางวัล ผู้ใหญ่บางคนรอทำฟันก็ไปนั่งรอที่ร้านกาแฟ รายได้ก็เฉลี่ยทุกข์เฉลี่ยสุขกันไป ให้พอเลี้ยงพนักงานทุกคน และมีเงินเหลือพอซ่อมแซมข้าวของ ตกแต่งร้านให้สะดวกสบาย น่าอยู่

บุ๊คทรี ตะกั่วป่า โชคชะตาที่เปลี่ยนคลินิกทำฟันให้กลายมาเป็นร้านหนังสือแสนอบอุ่น
บุ๊คทรี ตะกั่วป่า โชคชะตาที่เปลี่ยนคลินิกทำฟันให้กลายมาเป็นร้านหนังสือแสนอบอุ่น

เราพยายามจัดร้านให้แต่ละโซนเหมาะกับลูกค้าแต่ละกลุ่ม ร้านมี 2 ชั้น ชั้นล่าง โซนด้านหน้าสำหรับลูกค้าที่มีเวลาไม่มาก มีเครื่องเขียน อุปกรณ์งานศิลปะ พจนานุกรม สารานุกรม การ์ตูนความรู้ ฝั่งซ้ายสำหรับคนรักวรรณกรรม มีวรรณกรรมทุกประเภท เรื่องสั้น บทกวี และนิยายต่าง ๆ ฝั่งขวาเป็น Non-fiction ตั้งแต่อาหาร บ้านและสวน ท่องเที่ยว ประวัติศาสตร์ สังคม การเมือง บริหารธุรกิจ ปรัชญาจิตวิทยา สุขภาพ การดูแลเด็ก คอมพิวเตอร์ ศิลปะ ด้านในสุดของชั้นล่างเป็นห้องเด็ก มีพื้นที่ให้นั่งอ่านนิทานสำหรับเด็กและผู้ปกครอง มีหนังสือเตรียมความพร้อม หัดเขียน หัดอ่าน ระบายสี และนิทานสำหรับเด็ก

ชั้นสองสำหรับเด็กประถม มัธยม และผู้ที่ต้องการสอบเข้าทำงาน ครึ่งหนึ่งของชั้นทางซ้ายเป็นการ์ตูน อีกครึ่งหนึ่งทางขวาเป็นหนังสือคู่มือสอบ กฎหมาย ภาษาต่างประเทศ ติดกับร้านหนังสือเป็นร้านกาแฟ มี ขนม เครื่องดื่ม ไอศกรีม อาหารจานเดียว ของเล่นเด็ก และโต๊ะปิงปอง ให้เด็กและผู้ปกครองมานั่งเล่น อ่านหนังสือ หรือทำงานได้ทั้งวัน

บุ๊คทรี ตะกั่วป่า โชคชะตาที่เปลี่ยนคลินิกทำฟันให้กลายมาเป็นร้านหนังสือแสนอบอุ่น

ปีนี้ยอดขายค่อนข้างน้อย ลดลงจากเมื่อ 10 ปีกว่าที่แล้ว ตอนเปิดร้านใหม่ ๆ ที่เศรษฐกิจยังดีกว่านี้ และไม่มีโควิด เราจ้างพนักงานได้ถึง 2 คน เปิดร้านได้ทุกวัน ตอนนี้รายรับพอจ้างพนักงานแค่คนเดียว ต้องปิดร้านสัปดาห์ละ 1 วัน และยังไม่มีโปรแกรมช่วยจัดการสต็อก ทำให้ทำงานไม่ค่อยทัน นอกจากนี้ร้านเป็นพื้นที่โล่ง อากาศที่ตะกั่วป่ามีความชื้นสูงมาก ทำให้ช่วงหน้าฝน หนังสือบางเล่มบวม บาน มีฝุ่น แมลง ต้องคอยดูแลความสะอาดมากกว่าร้านที่เป็นระบบปิด และชั้นหนังสือบางส่วน มีมอด ปลวก ต้องคอยกำจัดและซ่อมแซมเป็นระยะ ๆ ก็ค่อย ๆ จัดการกันไปตามสภาพ เพราะเราชอบชั้นไม้ และชอบร้านโล่งโปร่งสบาย ไม่ติดแอร์

ตอนนี้เศรษฐกิจซบเซาลง รายรับน้อยลง ก็ต้องพยายามลดรายจ่ายให้มากที่สุด พยายามลดการใช้ทรัพยากร แยกขยะ เอาขยะไปขาย เอากระดาษมาใช้ซ้ำ น้ำมันที่ใช้แล้วก็กรองเอาไปขาย ขยะเปียกเอาไปฝัง หมักทำปุ๋ย อะไรที่ทำเองได้ก็ทำเอง ทำป้ายเอง ทำชั้นหนังสือ ชั้นวางของเล็ก ๆ เอง ทำเมนูเอง พับถุงใช้เอง ทำอาหารเอง ทำขนมเอง ปลูกผักเอง ซ่อมข้าวของเครื่องใช้เอง ทำน้ำยาล้างจานใช้เอง

นอกจากนี้ ก็พยายามเพิ่มรายรับ หาสินค้าที่มีกำไรมากกว่าหนังสือเข้ามาช่วยเสริม ประเภทเครื่องเขียน ของเล่นเด็ก กระเป๋าผ้า กล่องดินสอ อุปกรณ์ศิลปะ ไปช้อปปิ้งเองที่สำเพ็งบ้าง แล้วก็มีเพิ่มกิจการอื่น ๆ เล็ก ๆ เข้ามาเสริมรายได้ เปิดขนส่ง Flash Home ขายลอตเตอรี่ เพิ่มช่องทางขาย มีขายอาหาร ผ่าน Delivery Application ของท้องถิ่น มีรีวิวหนังสือลงในเพจ ให้คนสั่งซื้อได้

บุ๊คทรี ตะกั่วป่า โชคชะตาที่เปลี่ยนคลินิกทำฟันให้กลายมาเป็นร้านหนังสือแสนอบอุ่น
บุ๊คทรี ตะกั่วป่า โชคชะตาที่เปลี่ยนคลินิกทำฟันให้กลายมาเป็นร้านหนังสือแสนอบอุ่น

ตอนนี้กิจการร้านหนังสือ ยังไม่ถือว่าประสบความสำเร็จหรือเป็นบทเรียนให้กับใครได้ เราแค่ชอบหนังสือ ชอบบรรยากาศของร้านหนังสือ ชั้นวางหนังสือ ชอบดูคนยืนเลือกหนังสือ คนอ่านหนังสือ ชอบที่คนมานั่งคุยกัน เล่นกัน หัวเราะกันในร้านของเรา ก็รู้สึกดีที่สิ่งที่เราชอบ เราลงมือทำ มีประโยชน์กับคนอื่น พอเลี้ยงพนักงานได้ พัฒนาร้านได้วันละนิดวันละหน่อย ก็ค่อย ๆ เรียนรู้กับมันไปเรื่อย ๆ

เรามีงานหลักเป็นหมอฟัน จึงไม่ค่อยได้เฝ้าร้านและได้คุยกับผู้อ่านโดยตรง แต่มีผู้อ่านรายหนึ่งที่เราประทับใจ คือครอบครัวที่เขาตั้งใจพาลูกมาอ่านหนังสือที่ร้าน และทำได้ตามเป้าหมายที่ตั้งไว้ คือครบ 1,000 เล่ม ก่อนเข้า ป.1 ก็รู้สึกภูมิใจกับครอบครัวนี้ ผู้อ่านส่วนใหญ่จะสนิทกับพนักงานหน้าร้าน มีเด็ก ๆ หลายคนที่สอบเข้ามหาวิทยาลัยไปแล้ว ก็ยังกลับมาคุยกับพนักงาน ครูสอนศิลปะมาแนะนำหนังสือศิลปะและอุปกรณ์ต่าง ๆ ติวเตอร์มาแนะนำหนังสือคู่มือสอบ คอนิยาย คอมังงะ มาแนะนำหนังสือใหม่ ๆ ที่ตัวเองสนใจ ทำให้ร้านมีหนังสือที่ตรงความต้องการของผู้อ่านมากขึ้น

โชคดีที่พนักงานคนเดียวของเราเป็นคนรักหนังสือ ใจเย็น ทำให้เด็ก ๆ ผู้ปกครองและนักอ่านสบายใจที่จะเข้ามาคุย ช่วยแนะนำหนังสือให้กับร้าน มีหลายคนบอกว่าชอบร้านหนังสือของเรา ก็เป็นส่วนหนึ่งที่ทำให้มีแรงอยากจะทำต่อ ดีใจที่ร้านของเราช่วยให้คนได้เข้าถึงหนังสือในแบบที่เขาชอบ เราและพนักงานก็มีโอกาสเลือกหนังสือในแบบที่เราชอบหรือคิดว่าดีมานำเสนอ แต่สุดท้ายจะขายได้ไม่ได้ก็เป็นอีกเรื่องหนึ่งที่เราต้องพยายามกันต่อไป

ร้านหนังสือ บุ๊คทรี ตะกั่วป่า โชคชะตาที่เปลี่ยนคลินิกทำฟันให้กลายมาเป็นร้านหนังสือแสนอบอุ่น

หนังสือแนะนำ

3 เล่มแรก เป็นหนังสือภาพสวย เนื้อหาอ่านง่าย เหมาะสำหรับอ่านให้เด็กเล็กฟัง หรือซื้อเป็นของขวัญให้เด็กที่เริ่มอ่านหนังสือออกแล้วอ่านเอง

1. จอมโจรขโมยหนังสือ

ผู้เขียน : Helen Docherty

ผู้แปล : น้านกฮูก

สำนักพิมพ์ : แปลนฟอร์คิดส์

ราคา : 115 บาท

1. จอมโจรขโมยหนังสือ ผู้เขียน : Helen Docherty

2. รอนแรม

ผู้เขียน : Francesca Sanna

ผู้แปล : สุมาลี

สำนักพิมพ์ : นานมีบุ๊คส์

ราคา : 145 บาท

2. รอนแรม ผู้เขียน : Francesca Sanna

3. ดินแดนแห่งเจ้าตัวร้าย

ผู้เขียน : Maurice Sendak

ผู้แปล : สุภาวดี โกมารทัต

สำนักพิมพ์ : อมรินทร์คิดส์

ราคา : 265 บาท

อีก 2 เล่ม ออกแนวประวัติศาสตร์การเมือง เหมาะสำหรับเด็ก ๆ ที่อ่านหนังสือออกแล้ว จนถึงเด็กโตและผู้ใหญ่ก็อ่านดี

3. ดินแดนแห่งเจ้าตัวร้าย ผู้เขียน : Maurice Sendak

4. ในสาธารณรัฐไวมาร์ ฮิตเลอร์ไม่ได้มาจากการเลือกตั้ง ฉบับการ์ตูน

ผู้เขียน : ภาณุ ตรัยเวช

สำนักพิมพ์ : มติชน

ราคา : 250 บาท

4. ในสาธารณรัฐไวมาร์ ฮิตเลอร์ไม่ได้มาจากการเลือกตั้ง ฉบับการ์ตูน ผู้เขียน : ภาณุ ตรัยเวช

5. Animal Farm การเมืองเรื่องสรรพสัตว์ ฉบับครบรอบ 50 ปี

ผู้เขียน : George Orwell

ผู้แปล : สรวงอัปสร กสิกรานันท์

สำนักพิมพ์ : สำนักพิมพ์แอร์โรว์

ราคา : 590 บาท

5. Animal Farm การเมืองเรื่องสรรพสัตว์ ฉบับครบรอบ 50 ปี ผู้เขียน : George Orwell

ร้านหนังสือบุ๊คทรี ตะกั่วป่า

ที่ตั้ง ​: 19 หมู่ 2 ตำบลบางนายสี อำเภอตะกั่วป่า จังหวัดพังงา 82110 ​ (แผนที่)

วัน-เวลาทำการ : เปิดวันศุกร์-พุธ เวลา 09.00-19.00 น.

โทรศัพท์ : 08 1539 3900

Facebook : Book Tree

บทความนี้เป็นส่วนหนึ่งของโครงการพัฒนาร้านหนังสือเป็นแหล่งความรู้สร้างสรรค์ โดยความร่วมมือของ The Cloud และ OKMD

Writer

Avatar

เมทินี เพชรจู

เป็นคนภูเก็ต เป็นหมอฟัน เคยรับราชการในโรงพยาบาลชุมชนเล็ก ๆ หลายแห่งในจังหวัดพังงาตั้งแต่ปี 2535 - 2562 ระหว่างที่ทำก็เปิดร้านหนังสือควบคู่ไปด้วย ตอนนี้ทำคลินิกส่วนตัวและดูแลร้านหนังสือที่ตะกั่วป่า กับเปิดห้องสมุดเล็ก ๆ ที่บ้าน จังหวัดภูเก็ต

Photographer

Avatar

ณัฐปคัลภ์ ทัศนวิริยกุล

ช่างภาพอิสระ | ภูเก็ต ชอบหาของอร่อยกิน รักการใช้เวลากับคนรัก ig : Kenhitive

The Bookseller

เรื่องราวของร้านหนังสืออิสระ แหล่งเรียนรู้รื่นรมย์

The Cloud x OKMD

1

ผมไม่มีวันลืมความรู้สึกในวันนั้นได้เลย

วันนั้น คือครั้งแรกที่ผมมีโอกาสเดินทางไปลอนดอน และโดยไม่รู้ตัว, ผมเตร็ดเตร่ไปในเมืองจนถึงย่านชาริงครอสส์ (Charing Cross) ย่านดังที่เต็มไปด้วยร้านหนังสือ

ผมเปิดประตูร้านหนังสือร้านหนึ่งเข้าไป จำไม่ได้เสียแล้วว่าคือร้านอะไร แต่ที่จำได้ติดใจ ก็คือร้านนั้นมีห้องหนังสือที่ชั้นใต้ดิน

บันไดไม้เก่าคร่ำเสียงดังออดแอดนั้นพาผมลงไปในหมู่มวลหนังสือนับพันนับหมื่นเล่ม กับซอกมุมตรงนั้นตรงนี้ที่คล้ายพาเราเข้าสู่ดินแดนมหัศจรรย์ของอลิซ ที่ซึ่งทำให้ผมลืมไปเลยว่านาฬิกาคืออะไร เวลาคืออะไร และผมมีชีวิตอยู่เพื่ออะไร

ไม่มีอะไรสลักสำคัญอีกต่อไป – เมื่อเราอยู่ในร้านหนังสือที่มีแต่ความละลานตาของสรรพสิ่งที่เราไม่เคยรู้และจะไม่มีวันเผยให้เรารู้ หากเราไม่ได้คลี่หน้ากระดาษเหล่านั้นออกมาดู

ร้านหนังสือทั่วโลกที่เป็นพื้นที่แห่งความรื่นรมย์ และจักรกลขับเคลื่อนความใฝ่รู้
ภาพ : coupleofwandererscouk.wordpress.com


และเป็นวันนั้นนั่นเอง ที่ร้านหนังสือแห่งนั้นได้เผยแสดงให้ผมรู้ ว่าชีวิตของผมมีร้านหนังสือเป็นส่วนสำคัญมาเนิ่นนานแล้ว เพียงแต่ผมไม่เคยตระหนักเท่านั้นเอง ว่าร้านหนังสือไม่ใช่แค่ร้านที่ทำหน้าที่ ‘ขาย’ หนังสือให้เราเดินเข้ามา หยิบหนังสือ จ่ายเงิน แล้วเดินออกไป

ร้านหนังสือไม่เหมือนธุรกิจค้าขายอื่น ๆ ทั่วไป เพราะมันมีน้ำเนื้อมากกว่านั้น มีจิตวิญญาณของผู้ซื้อและผู้ขาย มีการบิดผันเปลี่ยนแปรในตัวตนของผู้คนที่ชอบเข้าร้านหนังสืออยู่เสมอ และเมื่อเดินอยู่ในท่ามกลางหนังสือแปลกหน้านับพันหมื่นเล่ม เราจะหยั่งรู้ขึ้นมาทันที ว่าโลกมีผู้คนที่อยาก ‘เล่าเรื่อง’ และ ‘เล่าความรู้’ ของพวกเขาให้เราฟังอยู่เสมอ

หลังใช้เวลาเต็มอิ่มอยู่ในร้านหนังสือนาน ๆ ค่อย ๆ เลือก ค่อย ๆ พลิกหน้ากระดาษสำรวจตัวตนของหนังสือ สุดท้ายเราจะพบว่า ‘ตัวตน’ ของเราขณะเดินเข้าไปในร้านหนังสือ มักไม่ใช่ตัวตนเดิมเมื่อเราเดินออกมาจากร้านหนังสืออีกต่อไป

ไม่ใช่เลย

2

ผมมาเริ่มงานกับ OKMD หรือสำนักงานบริหารและพัฒนาองค์ความรู้ ได้ราวหนึ่งปีแล้ว กับตำแหน่งที่มีชื่อเป็นภาษาอังกฤษง่าย ๆ ว่า Chief Creative Director

ในตอนแรก ผมไม่รู้แน่ชัดนักหรอกว่าตำแหน่งนี้มีหน้าที่อะไร ผมรู้แต่เพียงว่า โลกนี้มีความรู้ให้เราได้เรียนรู้มากมายเหลือคณานับ และชีวิตของเราก็แสนสั้นจนเกินกว่าจะเรียนรู้เรื่องที่เราสนใจได้หมดสิ้น และด้วยตำแหน่งหน้าที่นี้ สิ่งที่ผมพอจะทำได้ – ก็คือการนำพาความรู้ไปสู่ผู้คน

ไม่ใช่ในฐานะผู้รู้ด้วยตัวของผมเอง เพราะคงหยิ่งผยองเกินไปที่จะเอ่ยอ้างว่าตัวเองรู้อะไรแม้เพียงกระผีก แต่แม้นไม่รู้ในความรู้ ทว่าเราก็อาจพอรู้ได้ – ว่าความรู้อยู่ที่ไหน

แน่นอน ความรู้นั้นอยู่ทุกหนแห่ง ความรู้อยู่ในอากาศ – กับการโบกปีกเชื่องช้าของนกอัลบาทรอสผู้เข้าใจหลักอากาศพลศาสตร์มากกว่าใคร, ความรู้อยู่ในดิน – กับโครงข่ายของเห็ดราที่ถักทอประสานร่างกันขึ้นมาจนแข็งแกร่งเป็นอาณานิคมเห็ด, ความรู้อยู่ในลายผ้า – กับร่องรอยจิตสำนึกร่วมของชนเผ่าแต่โบราณที่ถักทอออกมาเป็นเส้นสายลี้ลับเปี่ยมไปด้วยรหัสนัย, ความรู้อยู่ในข้าวเหนียวนุ่ม ๆ – กับการไหลของแร่ธาตุจากภูเขาลงสู่ท้องนา จนเกิดเป็นแหล่งผลิตข้าวเหนียวที่ดีที่สุดในภูมิภาค, ความรู้อยู่ในปราสาทหิน – กับเรื่องราวทางธรณีวิทยา การยกตัวและยุบตัวของแผ่นดิน กับการเกิดแหล่งหินตัดเพื่อให้ผู้คนนำมาทำเป็นปราสาท ความรู้อยู่ทุกหนแห่ง

ความรู้เกิดขึ้นได้ในการสังเกตอันละเอียดละเมียดละไม เช่นที่กาลิเลโอสังเกตเห็นดวงจันทร์อันลับหายไปของดาวพฤหัส จนสามารถอธิบายการโคจรของเทหวัตถุ เช่นที่เอ็ดเวิร์ด เจนเนอร์ สังเกตเห็นอาการป่วยไข้ที่น้อยกว่าของหญิงสาวเลี้ยงวัวจนกลายเป็นที่มาของวัคซีน และเช่นที่ไอน์สไตน์สังเกตเห็นเกสรดอกไม้แล่นลิ่วคว้างไปบนผิวหน้าของผืนน้ำอย่างไร้รูปแบบ จนเกิดคำอธิบายถึงบราวเนียนมูฟเมนต์

แต่การสังเกตเหล่านี้ใช้เวลามากมายนัก และมนุษย์เราแต่ละคนก็ไม่อาจใช้เพียงสมอง ดวงตา และผัสสะของตัวเองเพียงลำพังเพื่อสังเกตและความความเข้าใจทุกสรรพสิ่งได้

เราทำได้เพียงลงลึกไปในพื้นที่ที่เราสนใจมากที่สุด แล้วจดจารจารึกมันเอาไว้ในรูปของความทรงจำ และสำหรับบางคนก็อยู่ในตัวอักษร ในรูปของหนังสือที่สามารถถ่ายทอดความรู้เหล่านั้นให้คนอื่น ๆ ได้ด้วย

ร้านหนังสือทั่วโลกที่เป็นพื้นที่แห่งความรื่นรมย์ และจักรกลขับเคลื่อนความใฝ่รู้
ภาพ : www.londonxlondon.com

เมื่ออยู่ในห้องหนังสือใต้ดินของร้านหนังสือในย่านชาริงครอสส์แห่งนั้น ผมจึงเพิ่งตระหนัก – หนังสือไม่ได้เป็นเพียงก้อนกระดาษเปื้อนหมึกที่ถูกเย็บไว้เป็นเล่ม หนังสือยังไม่ได้มีไว้เพื่อความบันเทิงหรือการฆ่าเวลาเท่านั้น แต่ไม่ว่าจะเป็นหนังสืออะไร ตั้งแต่ตำราเรียนจนถึงหนังสือโป๊ พวกมันล้วนคือมวลของ ‘สรรพความรู้’ ทั้งปวงที่มนุษย์ชาติสร้างขึ้นจนบวมเบ่งอยู่บนผนังและชั้นหนังสือ รอคอยการ ‘ระเบิด’ ออกมาเป็นจักรวาลใหม่ เหมือนการระเบิดของซูเปอร์โนวาในอวกาศที่จะสาดธาตุต่าง ๆ ออกไปไกลโพ้น เพียงแต่การระเบิดของความรู้ในหนังสือ คือการระเบิดใหญ่ในจักรวาลแห่งสมองของเรา เพื่อสาดธาตุแห่งความรู้ในเรื่องต่าง ๆ ออกไป แล้วถ่างกว้างเส้นขอบฟ้าทางปัญญาของเราให้ใหญ่ขึ้น เพื่อโอบรับความเป็นไปได้ใหม่ ๆ ที่เราไม่เคยรู้จักมาก่อน – ก็เท่านั้นเอง

หนังสือและการอ่านจึงสำคัญ

และที่สำคัญไม่แพ้กัน – ก็คือร้านหนังสือ

3

ผมคิดว่า – ร้านหนังสือมีหน้าที่สำคัญอยู่อย่างน้อยที่สุดก็ 3 เรื่อง

เรื่องแรก : คือการทำหน้าที่เป็น ‘หน่วยธุรกิจ’ (Business Unit) เพื่อให้เจ้าของหรือผู้เปิดร้านสร้างรายได้และกำไรจากการขายหนังสือ ซึ่งแน่นอนว่าต้องมีต้นทุน การบริหารจัดการ การโฆษณา ประชาสัมพันธ์ การสร้างกิจกรรมดึงคนเข้าร้านหนังสือ การออกแบบตกแต่งร้านเพื่อดึงดูดลูกค้า การเจรจาต่อรองกับคู่ค้าทางธุรกิจต่าง ๆ ตั้งแต่สำนักพิมพ์ สายส่ง ซัพพลายเออร์ด้านอื่น ๆ ไปจนถึงร้านหนังสือด้วยกันเอง ดังนั้น ร้านหนังสือจึงต้องการ ‘แบบจำลองธุรกิจ’ (Business Model) ที่ใช้งานได้จริง ไม่ว่าจะเหมือนหรือต่างจากแบบจำลองธุรกิจที่มีอยู่หรือไม่ รวมไปถึงการจัดการด้านการเงินและการบัญชี รวมถึงการประมาณการ (Projection) ในด้านการเงินที่แม่นยำพอสมควรด้วย

แน่นอน – เหล่านี้ไม่ใช่เรื่องง่าย

เรื่องที่สอง : ร้านหนังสือมีหน้าที่สำคัญอีกอย่างหนึ่งคือเป็น ‘สถานที่รวมตัว’ (Gathering Place) ของผู้คนที่มีอะไรบางอย่างคลับคล้ายกัน

สถานที่รวมตัวเช่นนี้ เกิดขึ้นได้ก็เพราะเจ้าของร้านหนังสือทำหน้าที่ ‘คัดกรอง’ (Curate) หนังสือเฉพาะบางรูปแบบมาขายในร้านเท่านั้น บางร้านขายเฉพาะหนังสือเกี่ยวกับอาหาร บางร้านช่ำชองเรื่องหนังสือกวีนิพนธ์ บางแห่งเป็นหนังสือเชิงความรู้ อีกบางร้านก็เก่งกาจเรื่องหนังสือเก่า หนังสือนิยาย หนังสือเกี่ยวกับการเดินทาง

นานมาแล้ว เมื่อไปซานตามอนิกาในลอสแอนเจลิส ผมได้พบกับร้านหนังสือเล็ก ๆ แห่งหนึ่งชื่อ Midnight Special ที่เลือกขายเฉพาะหนังสือวิชาการที่แปลกประหลาดแต่ดึงดูดใจอย่างเหลือเชื่อ เช่นหนังสือชื่อ History of Shit หรือ ‘ประวัติศาสตร์ขี้’ (ที่แทบไม่มีอะไรเกี่ยวข้องกับขี้ในแบบที่คุณคิดเลย) ของนักจิตวิเคราะห์และนักปรัชญาฝรั่งเศสอย่างโดมินิก ลาพอร์เต หรือ The Right to be Lazy (สิทธิที่จะขี้เกียจ) ของพอล ลาฟาร์ก เป็นต้น

ร้านหนังสือทั่วโลกที่เป็นพื้นที่แห่งความรื่นรมย์ และจักรกลขับเคลื่อนความใฝ่รู้
ภาพ : www.bursahaga.com

เป็นร้านหนังสือทำนองนี้นี่แหละ ที่จะ ‘เลือก’ คนเข้าร้านที่มีลักษณะเฉพาะ และสนใจประเด็นเฉพาะบางอย่าง จนทำให้ร้านหนังสือที่เคยเป็นเพียง ‘ที่แวะ’ (หรือ Third Place) กลายมาเป็นสถานที่รวมตัวของคนที่มีความสนใจเฉพาะร่วมกัน (หรือเรียกว่า Fourth Place) ขึ้นมา

คนอ่านเลือกร้านหนังสือ – และร้านหนังสือก็เลือกคนอ่าน, ดูเหมือนนั่นจะเป็นหน้าที่อย่างที่สองของร้านหนังสือ

คือเพื่อให้เราได้มีปฏิสัมพันธ์กับคนแบบเดียวกัน

เรื่องที่สาม : ไม่ว่าจะตั้งใจหรือไม่ก็ตาม ร้านหนังสือแทบทุกร้านได้ทำหน้าที่เป็น ‘แหล่งเรียนรู้’ ให้กับผู้คนมายาวนาน นับตั้งแต่เกิดการคัดลอกหนังสือเพื่อถ่ายทอดความรู้ขึ้นมาเป็นครั้งแรกเมื่อนับพันปีก่อน หนังสือคือสิ่งล้ำค่าราคาแพง เพราะสิ่งที่บรรจุอยู่ในนั้นก็คือ ‘ความรู้’ ทำให้เกิดการเก็บรวบรวมความรู้เหล่านี้อย่างทะเยอทะยาน เช่นในห้องสมุดที่ใหญ่ที่สุดในโลกที่เมืองอเล็กซานเดรีย จนถึงการซื้อขายหนังสือที่คัดลอกด้วยลายมือเหล่านี้ในราคาแพง แต่เมื่อเกิดการสร้างแท่นพิมพ์ของกูเตนเบิร์ก หนังสือก็กลายเป็นสินค้าสำหรับมวลชน ร้านหนังสือหรือสถานที่ ‘ขายหนังสือ’ จึงแทบจะมีความหมายเดียวกับการเป็นสถานที่ ‘ขายความรู้’ มาตลอด

สำหรับคนที่มีอายุมากหน่อย หลายคนน่าจะจดจำร้านหนังสือเล็ก ๆ ประจำจังหวัดหรือแถบถิ่นที่ตนเองเกิดได้ ร้านหนังสือเล่มนี้มักมีขายตั้งแต่ตำราเรียน นิตยสาร หนังสือเล่ม หนังสือการ์ตูน และมีแม้กระทั่งร้านให้เช่าหนังสือสำหรับคนที่ยังไม่อยากควักเงินซื้อ

เป็นร้านหนังสือเหล่านี้นี่เอง ที่ได้ ‘สร้างตัวตน’ ให้กับคนมากมายมาจนถึงปัจจุบัน

4

ผมเคยไป ‘เมืองหนังสือ’ ซึ่งก็คือเมืองเฮย์ริมฝั่งแม่น้ำวาย (Hay-on-Wye) ในสหราชอาณาจักร เมืองแห่งนั้นคือเมืองที่ได้ชื่อว่าเป็น ‘เมืองหลวง’ ของหนังสือมือสอง ในเมืองแทบไม่มีกิจการอื่นใดเลย ยกเว้นแต่ร้านหนังสือมือสอง แม้กระทั่งปราสาทใจกลางเมืองที่เคยเป็นของขุนนางระดับสูง ก็ถูกปรับแปลงจนกลายเป็นร้านหนังสือ มีหนังสืออยู่ในนั้นนับหมื่นเล่ม และทุก ๆ ปี เมื่อมีเทศกาลหนังสือหรือ Book Fair ก็มีผู้คนเดินทางมาที่เมืองนี้นับหมื่นคน

ร้านหนังสือทั่วโลกที่เป็นพื้นที่แห่งความรื่นรมย์ และจักรกลขับเคลื่อนความใฝ่รู้
ภาพ : www.cntraveler.com

ผมเคยไปย่านจิมโบโช (Jimbocho) ซึ่งได้ชื่อว่าเป็น ‘เมืองหนังสือ’ หรือ Book Town ใจกลางมหานครโตเกียว แน่นอน หนังสือของจิมโบโชไม่ใช่หนังสือที่ผมจะอ่านออก เพราะแทบทั้งหมดเป็นหนังสือภาษาญี่ปุ่น ย่านนี้คล้ายเมืองเฮย์ย่อส่วน เพราะเต็มไปด้วยร้านหนังสือเรียงรายอยู่บนถนน มีทั้งร้านที่ขายหนังสือเก่าและใหม่ ที่มีเสน่ห์มากก็คือการขายกระดาษแบบโบราณของญี่ปุ่น รวมไปถึงแผนที่เก่า และมีแม้กระทั่งร้านขายบอร์ดเกมที่ซุกซ่อนอยู่บนชั้นสองของร้านหนังสือ

ร้านหนังสือทั่วโลกที่เป็นพื้นที่แห่งความรื่นรมย์ และจักรกลขับเคลื่อนความใฝ่รู้
ภาพ : pop-japan.com

ผมเคยทึ่งนักหนากับร้านชื่อ The Book Thing ในเมืองบัลติมอร์ของอเมริกาที่เพื่อนพาไปเยือน ร้านนี้ไม่ใช่ร้าน ‘ขาย’ หนังสือ แต่มันเป็นโกดังที่มีหนังสือนับหมื่น ๆ เล่ม จัดเรียงเป็นหมวดหมู่เรียบร้อยเป็นระเบียบ มีทั้งหนังสือบันเทิงไปจนถึงหนังสือวิชาการ ใครเดินเข้ามาใน Book Thing แล้วจะหยิบหนังสือกลับบ้านกี่เล่มก็ได้โดยไม่ต้องควักเงินแม้แต่สตางค์แดงเดียว และเมื่ออ่านจบแล้ว หากอยากเก็บไว้ก็เก็บ แต่หากอยากทิ้ง พวกเขาก็จะนำหนังสือมา ‘ดัมพ์’ หรือทิ้งเอาไว้ที่ Book Thing อีกหน เพื่อให้อาสาสมัครได้จัดขึ้นชั้น รอคอยผู้กระหายในความรู้คนใหม่มาหยิบหนังสือเหล่านั้นจากชั้นไปอ่าน เมืองบัลติมอร์จึงมีกลไกการ ‘หมุนเวียน’ ของหนังสือไม่รู้จบ จนอาจเรียกได้ว่าเป็น Circular Design of Books ก็น่าจะได้

ร้านหนังสือทั่วโลกที่เป็นพื้นที่แห่งความรื่นรมย์ และจักรกลขับเคลื่อนความใฝ่รู้
ภาพ : www.baltimoresun.com

พวกเขาช่างรุ่มรวยวัฒนธรรมการอ่านและวัฒนธรรมร้านหนังสือนัก – ผมนึกริษยาเมืองเหล่านี้ทุกครั้งที่ได้เห็น

หากเราเชื่อเหมือนกันว่า ร้านหนังสือก็คือ ‘รูปธรรม’ ของความรู้ คือความรู้ที่กลายร่างมาปรากฏให้เราเห็นในรูปของหนังสือมากมายรายเรียงอยู่บนผนัง ในรูปของเจ้าของร้านหนังสือที่ใช้ไม้ขนไก่ปัดฝุ่นหนังสือทุกเมื่อเชื่อวัน ในรูปของผู้คนที่มีลักษณะนิสัยและความชอบคล้ายกันที่มาเยือนร้านหนังสือแบบเดียวกัน,

เราก็น่าจะเชื่อเช่นเดียวกันว่า – เราเริ่มสร้าง ‘ความรักในความรู้’ ขึ้นได้จากความรักในร้านหนังสือ

5

สิ่งที่ผลักดันให้ร้านหนังสือคึกคัก นอกจากตัวหนังสือเองแล้ว บ่อยครั้งกิจกรรมในร้านหนังสือก็เป็นเรื่องจำเป็น

ร้าน Book Soup ในลอสแองเจลิส มีกิจกรรมอ่านหนังสือหรือ Book Reading (ซึ่งบ่อยครั้งเป็นการอ่านบทกวี) ทุกสัปดาห์ นั่นผลักดันให้ร้านแห่งนี้มีชีวิตชีวา

ร้านหนังสือ Barnes and Noble ในนิวยอร์ก โดยเฉพาะสาขา Tribeca มีการจัดกิจกรรมต่าง ๆ เป็นประจำทุกสัปดาห์ คนดังระดับโลกอย่างจูลี แอนดรูว์ หรืออีกหลายคน ต่างเคยมาเปิดตัวหรือจัดทอล์กเกี่ยวกับหนังสือที่นี่

ร้านหนังสือทั่วโลกที่เป็นพื้นที่แห่งความรื่นรมย์ และจักรกลขับเคลื่อนความใฝ่รู้
ภาพ : www.facebook.com/BNTribeca

ร้านหนังสือนายอินทร์ สาขาท่าพระจันทร์ ก็เคยมีกิจกรรม ‘มุมกาแฟ’ ทุกวันศุกร์ ต่อเนื่องกันยาวนานถึงกว่าสิบปี โดยเชิญผู้คนมากมาย ทั้งนักเขียน นักอ่าน และศิลปินหลากสาขามาร่วมพูดคุยกันถึงความรักในหนังสือ – ซึ่งก็คือความรักในความรู้

แต่อย่างที่เราเห็นกัน สภาพเศรษฐกิจ เทคโนโลยีการสื่อสาร และโรคระบาดในปัจจุบัน ทำให้การเข้าร้านหนังสือกลายเป็นเรื่องงดเว้นของคนมากขึ้น แต่ทั้งหมดนี้เกิดขึ้นเพราะสภาวะจำเป็น หากสภาวะนี้ผ่านพ้นไป ก็มีโอกาสไม่น้อยที่การสนับสนุนกิจกรรมในร้านหนังสือจะสร้างความคึกคักให้กับร้านหนังสืออีกครั้ง

หลายคนตั้งคำถามว่า ในเมื่อเรามีร้านออนไลน์แล้ว ทำไมยังต้องมาซื้อหนังสือในร้านหนังสือกันอีก

สำหรับผม คำตอบที่ง่ายที่สุดคือ – ก็เพราะหนังสือไม่เหมือนสินค้าอื่น ๆ นั่นเอง เราอาจพอรู้ว่าเราชอบสบู่กลิ่นไหน เราจึงสามารถสั่งสบู่กลิ่นนั้นออนไลน์ได้ เช่นเดียวกับสินค้าอุปโภคบริโภคอื่น ๆ ตั้งแต่น้ำยาซักผ้าไปจนถึงเชิงเทียนและแม้แต่ขนมต่างๆ แน่นอน ถ้าเรารู้อยู่แล้วว่าเราต้องการหนังสือเล่มไหน แบบไหน เราสามารถ ‘เสิร์ชหา’ และซื้อหนังสือนั้น ๆ จากร้านค้าออนไลน์ได้

แต่กับ ‘หนังสือแปลกหน้า’ ที่เราไม่เคยรู้ว่าดำรงอยู่ในโลกนี้เล่า – หากเราไม่รู้จักมัน, ก็แล้วเราจะสั่งออนไลน์ได้อย่างไร

ร้านหนังสือทำหน้าที่ตรงนี้ ตรงที่เป็นเสมือนโซ่ข้อกลางเชื่อมโยงเราเข้ากับสิ่งที่เราไม่รู้จัก การเดินเข้าไปในร้านหนังสืออาจเหมือนการออกเดตกับบุคคลนิรนาม เราจะได้ไล้มือไปบนสันปก มองดูหน้าปกของหนังสือที่เราไม่เคยรู้จักมาก่อน ทดลองอ่านมัน หยิบมันไว้ในมือ ชั่งน้ำหนักมัน เกลียดชังบางข้อความของมัน โทษฐานที่กระตุกให้เราคิดและเจ็บปวด

หรือไม่ก็หลงรักมันหัวปักหัวปำในแบบที่ไม่เคยตกหลุมรักใครแบบนี้มาก่อน

ร้านหนังสือมีหน้าที่สำคัญ คือทำให้เรา ‘รัก’ ในหนังสือ ซึ่งก็คือความรักในความรู้ โดยที่เราอาจไม่ทันตั้งตัว เหมือนการได้พบคู่รักที่เราไม่เคยรู้ว่ามีอยู่จริง

แม้มีโลกออนไลน์แล้ว ร้านหนังสือจึงยังสำคัญอยู่เสมอ มีสถิติบอกว่า แนวโน้มร้านหนังสือโดยรวมในสหรัฐอเมริกากำลังเพิ่มขึ้น นับตั้งแต่เข้าทศวรรษ 2020 เป็นต้นมา

นั่นก็เพราะร้านหนังสือนั้นรื่นรมย์ และความรื่นรมย์คือจักรกลขับเคลื่อนความใฝ่รู้ให้เรา

ใฝ่รู้ – ในแบบที่เราไม่เคยรู้มาก่อนเสียด้วย

6

โดยดำริของ ดร.อธิปัตย์ บำรุง ผู้อำนวยการ OKMD ร่วมกับสื่อที่หลงรักในร้านหนังสือหัวปักหัวปำอย่าง The Cloud, PUBAT หรือสมาคมผู้จัดพิมพ์และผู้จำหน่ายหนังสือแห่งประเทศไทย และกลุ่มคนรุ่นใหม่ที่ไม่อยากให้ร้านหนังสือพลัดพรากไปจากสังคมอย่างกลุ่ม MEAT จึงได้ก่อเกิดเป็นโครงการร้านหนังสือในฐานะแหล่งเรียนรู้ขึ้นมา

โครงการนี้มีเป้าหมายเพื่อนำความคึกคักกลับสู่ร้านหนังสืออีกครั้ง โดยเฉพาะกับร้านหนังสืออิสระที่อาจมีข้อจำกัดในหลายด้าน เราอยากชวนเหล่าร้านหนังสือมาทลายข้อจำกัดเหล่านี้ร่วมกัน เพื่อทำให้วัฒนธรรมการอ่านกลายเป็นเรื่องที่ไม่ได้แปลกแยกหรือสูงส่งไปกว่าวัฒนธรรมในชีวิตประจำวันอื่น ๆ ของเรา ด้วยการร่วมกันคิด มองดูปัญหาที่เกิดขึ้น และร่วมกันสร้างวิธีแก้ปัญหาใหม่ ๆ ขึ้นมาด้วยวิธีการต่าง ๆ โดยมีเป้าหมายที่ยั่งยืน ทั้งสำหรับผู้อ่าน และสำหรับเจ้าของร้านหนังสือที่ต้องเป็นทั้งนักธุรกิจและผู้จับมือกับชุมชนรอบข้างเพื่อพากันไปสู่สังคมแห่งการเรียนรู้ร่วมกัน

ติดตามโครงการนี้ได้ทางเว็บไซต์และเพจของ The Cloud, PUBAT, MEAT และ OKMD ตลอดปี 2565 นี้ #OKMD #Bookstore #Learningspace

บทความนี้เป็นส่วนหนึ่งของโครงการพัฒนาร้านหนังสือเป็นแหล่งควมรู้สร้างสรรค์ โดยความร่วมมือของ The Cloud และ OKMD

Writer

Avatar

โตมร ศุขปรีชา

นักเขียน นักแปล บรรณาธิการ และนักอะไรอีกหลายอย่าง ปัจจุบันมารับตำแหน่ง Chief Creative Director ของ OKMD ซึ่งทำงานเกี่ยวกับการสร้าง การจัดการ และการสื่อสารองค์ความรู้ในสังคมไทย

อ่านต่อ

Loading...

End of content

No more pages to load