จำได้ไหมว่าใครตั้งชื่อจริงให้เรา และชื่อเรามีความหมายว่าอะไร

บางคนถือว่าชื่อที่พ่อแม่หรือพระสงฆ์ตั้งให้ด้วยความรักความปรารถนาดีคือมงคลสูงสุดของชีวิต แม้มีตัวอักษรที่ถูกทักว่า ‘เป็นกาลกิณี’ ก็ไม่เป็นไร แต่บางคนเมื่อเกิดสิ่งไม่ดีกับชีวิตมากๆ เข้าก็คิดว่าเป็นเพราะชื่อ และไปเปลี่ยนชื่อเพื่อความเป็นสิริมงคลและความสบายใจ แต่ทั้งสองกรณีต่างเป็นไปด้วยความคิดที่ว่าเจ้าของชื่อย่อมอยากมีชื่อที่คิดว่าดีและเหมาะสมกับตนมากที่สุด การคัดเลือกแม่ทัพนายกองเพื่อออกรบ นอกเหนือจากความสามารถ ยังต้องพิจารณาถึงชื่อที่บ่งบอกความเป็นสิริมงคลและมีอำนาจเหนือข้าศึก ยิ่งเป็นผู้ดำรงตำแหน่งสำคัญในบ้านเมือง ยิ่งต้องให้ความสำคัญกับการตั้งชื่อ

The Cloud เคยเล่าไปแล้วว่า ระหว่างวันที่ 6 มีนาคม – 28 เมษายน 2562 ที่พระที่นั่งอิศราวินิจฉัย พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร เราจะได้พบกับโครงการ วังหน้านฤมิต ในมิติแห่งกาลเวลาคณะทำงานนำทีมโดยคุณใหม่-สิริกิติยา เจนเซน เล่าประวัติศาสตร์วังหน้าด้วยวิธีแปลก ใหม่ และสด

วิธีของคุณใหม่คือ เชิญคนเก่งจากสารพัดวงการ ทั้งศิลปิน ช่างเขียนรูป นักพัฒนาแอปพลิเคชัน นักพฤกษศาสตร์ นักร้องประสานเสียง นักทำหนัง ร็อกเกอร์ เชฟ สถาปนิก นักภาษาศาสตร์ ฯลฯ มาดูร่องรอยประวัติศาสตร์สำคัญช่วงหนึ่งของชาติไทย แล้วสร้างชิ้นงานตามความถนัด

‘นักภาษาศาสตร์’ จะสร้างงานแบบไหนที่เกี่ยวข้องกับประวัติศาสตร์วังหน้า

ตามโบราณราชประเพณี เมื่อประกอบพระราชพิธีบรมราชาภิเษก จะต้องมีการจารึกพระบรมนามาภิไธยลงในแผ่นพระสุพรรณบัฏ หรือจารึกชื่อบนแผ่นทอง ในช่วงรัชกาลที่ 4 ก็เช่นกัน แต่เป็นพระบรมนามาภิไธยที่ ‘แหวกม่านประเพณี’ ในหลายแง่มุม ทำให้น่าสนใจอย่างยิ่งว่า แหวกอย่างไร และทำไม

กลุ่มผู้เชี่ยวชาญด้านภาษา วรรณกรรม และประวัติศาสตร์ ประกอบด้วย ผศ. ดร.ประพจน์ อัศววิรุฬหการ (นักภาษาศาสตร์) บุญเตือน ศรีวรพจน์ (นักประวัติศาสตร์และกวี) พระมหาราชครูพิธีศรีวิสุทธิคุณฯ (ชวิน รังสิพราหมณกุล หัวหน้าพราหมณ์ สังกัดกองพระราชพิธี สำนักพระราชวัง) และ พงศ์ศิษฏ์ ปังศรีวงศ์ (นักการทูต) ร่วมกัน ‘ถอดรหัส’ ความหมายพระนามตามที่จารึกในพระสุพรรณบัฏของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวและพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว  

คติความเชื่อโบราณในศาสนาพราหมณ์กล่าวว่า ถ้อยคำอันเป็นมงคลส่งผลเป็นรูปธรรมได้ พระปรมาภิไธยที่มีความหมายเป็นมงคล ย่อมบ่งบอกล่วงหน้าถึงรัชสมัยอันรุ่งโรจน์รุ่งเรือง

พูดภาษาชาวบ้านคือ ลองมาดูกันซิว่ารัชกาลที่ 4 ทรงตั้งชื่อสำหรับขึ้นครองราชย์ให้ตัวท่านเองและน้องชายว่าอย่างไร ในชื่ออย่างเป็นทางการของสองบุรุษผู้ดำรงสถานะหมายเลขหนึ่งและสองของประเทศ แฝงไปด้วยวิธีคิดทางการเมืองการปกครอง ประเพณีวัฒนธรรม และความงามทางภาษาอย่างไร และมี ‘ของใหม่’ ที่ไม่ปรากฏในพระนามรัชกาลที่ 1 ถึงรัชกาลที่ 3 อย่างไรบ้าง

พระปรมาภิไธย, วังหน้านฤมิต

ชื่อนั้นสำคัญไฉน

ผศ. ดร.ประพจน์ กล่าวว่า “ในภาษาต่างๆ จะมีคำสำคัญอยู่สองอย่าง คือ คำเรียกชื่อ กับ คำที่แสดงกิริยา ถ้าไม่มีชื่อก็ไม่รู้ว่าเป็นใคร ไม่รู้ว่าสิ่งนั้นคืออะไร คนไทยเรามีคำเรียกชื่อหลายอย่าง มีคำว่า ชื่อ นาม สมัญญา ฉายา พระนาม พระนามาภิไธย พระปรมาภิไธย ราชทินนาม สิ่งต่างๆ เหล่านี้บ่งบอกว่ามีความซับซ้อนในความคิดเรื่องชื่อของคนไทย”

พระปรมาภิไธย, วังหน้านฤมิต

“ชื่อเป็นสิ่งที่กำหนดลักษณะหรืออัตลักษณ์ของบุคคล” อาจารย์บุญเตือนกล่าว “เด็กเพิ่งเกิดใหม่ ผิวดำ คนโบราณก็เรียกไอ้ดำ เด็กชายดำ หรือตั้งให้ใกล้เคียงกับผู้เป็นต้นสกุลหรือผู้เป็นใหญ่ในสกุล พ่อแม่ ปู่ย่าตายาย เช่น นายด่อน นายแดง นายดำ นายเด่น ตั้งแต่สมัยอยุธยา ก็ไม่ปรากฏว่าชาวบ้านหรือผู้คนในราชสำนักใช้ชื่อที่มาจากภาษาบาลีสันสกฤต

“แต่ในภายหลัง เมื่อเรามีความสัมพันธ์กับชาติอื่นๆ ความหมายของชื่อก็สำคัญมากขึ้น การตั้งชื่อจำเป็นต้องเน้นไปที่ความหมาย จากของเดิมเราตั้งชื่อเป็นสิ่งระบุสัญลักษณ์ของบุคคล โดยเฉพาะในช่วงต้นกรุงรัตนโกสินทร์ มีตำราโหราศาสตร์ที่มีมาตั้งแต่อยุธยาตอนต้น เช่น ตำราพิชัยสงคราม ระบุไว้ว่า ผู้ที่จะเป็นแม่ทัพต้องใช้ชื่อตัวอักษรอย่างไร ข้าราชการในราชสำนักก็ต้องตั้งชื่อให้สัมพันธ์กับงานที่ตัวเองทำ” อาจารย์บุญเตือนกล่าว

“การตั้งชื่อของคนไทยเกี่ยวข้องกับคติความเชื่อมี 3 หลักใหญ่ๆ คือความเชื่อตามคติพุทธ พราหมณ์ และผี ซึ่งเป็นเรื่องของท้องถิ่น อย่างเด็กโบราณเขาจะตั้งชื่อให้น่าเกลียดเข้าไว้ เช่น เด็กเกิดใหม่มีหน้าตาน่ารักน่าเอ็นดู แต่คนรอบข้างจะบอกว่าเด็กรูปร่างหน้าตาน่าเกลียด เพราะถ้าบอกว่าน่ารักผีจะชอบ ชื่อต่างๆ เช่น ชื่ออึ่ง เขียด กบ เป็นสิ่งที่พอผีได้ยินปุ๊บ ไม่ชอบ ก็จะไม่เอาไปอยู่ด้วย”

ตามธรรมเนียมไทยที่มีมาแต่โบราณกล่าวว่า ชื่อบุคคลไม่เพียงระบุคุณสมบัติประจำตัว แต่ยังบ่งบอกบริบทด้านสังคมและศาสนา และระบุลักษณะเฉพาะที่ผู้ตั้งชื่อปรารถนาให้เจ้าของชื่อพึงมี

“คนไทยเชื่อว่าภาษาไม่ได้เป็นแค่สัญลักษณ์ แต่ตัวอักษรยังมีความผูกพันกับความเป็นจริงและสิ่งที่จับต้องไม่ได้ การตั้งชื่อคนก็มีผลกระทบกับความเป็นจริง ซึ่งเป็นความเชื่อที่มีมาตั้งแต่สมัยพระเวท เราเชื่อว่าตอนเราอ่านคำออกมา เป็น ‘มันตระ’ คือเป็นเสียงที่ไม่ใช่แค่เป็นสัญลักษณ์ แต่ยังเชื่อมโยงกับสิ่งที่จับต้องไม่ได้ เช่น ความต้องการ ความปรารถนา ความสำเร็จ ชื่อพระพุทธเจ้า สิทธัตถะ ก็แปลว่า ผู้ที่ประสบตามจุดประสงค์ของตน” พงศ์ศิษฏ์กล่าว

พระนามกษัตริย์ นอกจากแสดงถึงพระราชอำนาจในฐานะประมุขของประเทศ ยังประกอบด้วยสิ่งบ่งบอกขัตติยราชสกุล คุณลักษณะต่างๆ ที่จำเป็นต่อหน้าที่ผู้ปกครองประเทศ และพรอันประเสริฐอีกหลายประการ

“พระนามเจ้านายในสมัยปลายกรุงศรีอยุธยา ต้นกรุงรัตนโกสินทร์ พระนามเมื่อแรกประสูติก็เรียกเจ้าฟ้าเล็ก เจ้าฟ้าน้อย เจ้าฟ้าใหญ่ พระองค์เจ้าแขก พระองค์เจ้าละมั่ง หรือชื่อสัตว์ต่างๆ” อาจารย์บุญเตือนอธิบายเพิ่มเติมถึงพระนามลำลองที่ใช้เรียกขานเจ้านายที่ยังทรงพระเยาว์

“หลังจากนั้นเมื่อเจ้านายเจริญวัยขึ้น ถ้าเป็นเจ้าฟ้าก็ต้องมีการเฉลิมพระนาม จารึกพระนามลงในพระสุพรรณบัฏ คือแผ่นทอง นี่เป็นเรื่องของพิธีกรรม ชื่อที่บันทึกบนพระสุพรรณบัฏจะตั้งตามตำรา บางครั้งดึงมาจากตำราพิชัยสงคราม ตำราโหราศาสตร์”

พงศ์ศิษฏ์ให้ความเห็นเพิ่มเติมว่า “ถ้าเป็นในทางเอเชียใต้ ชื่อของกษัตริย์จะเกี่ยวข้องกับศาสนาที่ท่านยกย่องหรือเป็นองค์อุปัฏฐากอยู่ อย่างกษัตริย์ที่มีชื่อว่า อิศวร หรือมีคำที่เกี่ยวข้องกับพระศิวะในชื่อ เช่น มหาเทพ ก็คือกษัตริย์ที่บูชาพระศิวะ ส่วนกษัตริย์ที่มีคำว่า นาถ ก็คือบูชาพระกฤษณะ พระราม หรือพระนารายณ์ เราเห็นแนวในการตั้งพระนามาภิไธยแบบนี้ในยุคขอมด้วย ในธรรมเนียมไทยก็เริ่มเห็น เช่น สมเด็จพระรามาธิบดี”

พระปรมาภิไธย, วังหน้านฤมิตพระปรมาภิไธย, วังหน้านฤมิต

อาจารย์บุญเตือนระบุว่า พระบรมนามาภิไธยประกอบด้วย 3 ส่วน คือ

  1. พระนามเดิม เช่น รัชกาลที่ 4 ท่านมีพระนามเดิมว่า เจ้าฟ้ามงกุฎ ตอนท่านประสูติคนก็ขานพระนามอย่างลำลองว่า เจ้าฟ้าใหญ่ เมื่อสมเด็จพระราชบิดาทรงประกาศเฉลิมพระนามจาก เจ้าฟ้าใหญ่ ก็มาเป็น สมเด็จเจ้าฟ้ามงกุฎ ในสุพรรณบัฏใช้ว่า พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามงกุฎ คือเอาพระนามเดิมมาเป็นส่วนตั้งต้น พระนามรัชกาลที่ 5 ก็เป็นไปตามลักษณะนี้ คือส่วนที่บอกว่า พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์ เพราะพระนามเดิมของพระองค์คือ สมเด็จเจ้าฟ้าชายจุฬาลงกรณ์
  2. สร้อยพระนาม ที่จะกล่าวถึงว่าทรงเป็นใคร ทรงมีความรู้ความสามารถอย่างไร ทรงใช้ธรรมข้อใดในการปกครอง ทรงมีพระอุปนิสัยที่เยือกเย็นอย่างไร แล้วค่อยขยายความยิ่งใหญ่ของราชสกุลทั้งฝ่ายพระราชบิดาและพระราชมารดา พระราชอัธยาศัย การศึกษา และลักษณะส่วนพระองค์ต่างๆ จะถูกบันทึกลงในสร้อยพระนามนี้
  3. พระนามแผ่นดิน คือส่วนที่มีคำว่า ‘เจ้าอยู่หัว’ ในที่นี้คือส่วนท้ายพระนาม (พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว) เป็นชื่อที่ใช้ขานเพื่อเรียกระยะเวลาในแผ่นดินนั้นๆ ถ้าสมัยอยุธยาก็คือพระนามอย่างเช่น สมเด็จพระนารายณ์มหาราช สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ

พงศ์ศิษฏ์อธิบายเพิ่มเติมว่า “พระนามรัชกาลที่ 1 ถึงรัชกาลที่ 3 เป็นพระนามเหมือนกันทุกพระองค์ และในพระนามก็ไม่มีการเน้นลักษณะส่วนบุคคล แต่จะเน้นความเชื่อมโยงระหว่างกษัตริย์กับเทพเจ้าในศาสนาพราหมณ์มากกว่า ไม่มี 3 ส่วนแบบนี้ แม้กระทั่งสร้อยพระนามที่เกี่ยวข้องกับศาสนาพุทธก็ไม่ค่อยมี” รัชกาลที่ 1 ถึงรัชกาลที่ 3 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ทรงมีพระนามที่จารึกในพระสุพรรณบัฏคล้ายๆ กัน คือมีเนื้อความเน้นความสำคัญของความเป็นเทวราชา การสืบเชื้อสายจาก ‘สุริยวงศ์’ (ตระกูลพระอาทิตย์) นี่คือโบราณราชประเพณีที่ถือปฏิบัติกันมา

พ.ศ. 2394 เมื่อรัชกาลที่ 4 เสด็จเสวยราชสมบัติและต้องมีการเฉลิมพระนาม พระองค์ทรงเลือกที่จะ ‘แหวกม่านประเพณี’ โดยการใส่ ‘ภาพลักษณ์’ ที่พระองค์มีพระราชประสงค์ลงไปในพระนาม สะท้อนบุคลิก ประสบการณ์ และความเชื่อส่วนพระองค์ และทรงตั้งชื่อให้สมเด็จพระอนุชาธิราช (พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว) ด้วยพระองค์เอง

ต่อไปนี้คือพระนามตามที่จารึกในพระสุพรรณบัฏของทั้งสองพระองค์

พระปรมาภิไธย, วังหน้านฤมิต พระปรมาภิไธย, วังหน้านฤมิต

พระปรมาภิไธย

พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4

พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฏ สมมุตติเทพยพงษ์ วงษาดิศวรกระษัตริย์ วรขัติยราชนิกโรดม จาตุรันตบรมมหาจักรพรรดิราชสังกาศ อุภโตสุชาติสังสุทธเคราะหณี จักรกรีบรมนาถร อิศรราชรามวรังกูร สุจริตมูลสุสาธิตอุกฤษฐวิบุลย์ บุรพาดุลยกฤษฎาภินิหาร สุภาธิการรังสฤสดิ์ ธัญลักษณวิจิตรโสภาคยสรรพางค์ มหาชโนตมางคสผุสต์ บาทกมุทยุคลประสิทธิสรรพศุภผลอุดม บรมสุขุมาลมหาบุรุษรัตน์ ศึกษาพิพัทธสรรพโกศล สุวิสุทธวิมลศุภศีลสมาจาร เพ็ชรญาณประภาไพโรจน์ อเนกโกฏิสาธุคุณวิบุลยสันดาน ทิพยเทพาวตารไพศาลเกียรติคุณอดุลพิเศษ สรรพเทเวศรานุรักษ์ เอกัคมหาบุรุษ สุตพุทธมหากวี ตรีปิฏกาทิโกศล วิมลปรีชามหาอุดมบัณฑิตย์ สุนทรวิจิตรปฏิภาณ บริบุรณคุณสารสยามาทิโลกยดิลก มหาปริวารนายกอนันต์มหันตวรฤทธิเดช สรรพวิเศษศิรินทร มหาชนนิกรสโมสรสมมติ ประสิทธิวรยศมโหดมบรมราชสมบัติ นพปดลเสวตรฉัตราดิฉัตร ศิริรัตโนปลักษณมหาบรมราชาภิเศกาภิสิต ปรปักษทศทิศวิชิตไชย สกลมไหสวรรย์มหาสวามินทร์ มเหศวรมหินทรมหารามาธิราช วโรดมบรมนารถชาติอาชาวไสย พุทธาทิไตรรัตนสรณารักษ์ อุกฤษฐศักดิ์อรรคนเรศราธิบดี เมตตากรุณาสีตลหฤไทย อโนปไมยบุญการ สกลไพศาลมหารัษฎาธิเบนทร์ ปรเมนทรธรรมิกมหาราชาธิราช บรมนารถบรมบพิตร พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

พระปรมาภิไธย, วังหน้านฤมิต

พระบวรนามาภิไธย

พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว

สมเด็จพระปวเรศทราเมศร์ มหิศเรศรังสรรค์ มหันตวรเดโช ไชยมโหฬารคุณอดุลเดช สรรพเทเวศรานุรักษ์ บวรจุลจักรพรรดิราชสังกาศ อุภโตสุชาตสังสุทธเคราหะณี จักรกรีบรมนารถ อิศรราชรามวรังกูร บรมมกุฏนเรนทรสูรย์โสทรานุชาธิบดินทร์ เสนางคนิกรินทร บวราธิเบศร พลพยุหเนตรนเรศรมหิทธิวรนายก สยามาทิโลกยดิลกมหาบุรุษรัตน์ ไพบุลยพิพัฒสรรพศิลปาคม สุนทโรดมกิจโกศล สัปตปดลเสวตรฉัตร สิริรัตโนปลักษณมหาบวรราชาภิเศกาภิศิต สรรพทศทิศวิชิตไชย อุดมมไหสวริยมหาสวามินทร์ สเมกธรณินทรานุราช บวรนารถชาติอาชาวไศรย ศรีรัตนไตรยสรณารักษ์ อุกฤษฐศักดิ์สกลรัษฎาธิเบนทร์ ปวเรนทรธรรมิกราชบพิตร พระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว

สำหรับสามัญชนอย่างเราๆ อ่านแล้วคงบอกได้แค่ว่า ทั้งสองชื่อนี้ยาวดี แต่ไม่เข้าใจความหมาย แต่แท้จริงแล้วในชื่อทั้งสองมีเรื่องราวแฝงอยู่อีกมาก “นอกจากทรงแตกฉานด้านอักษรศาสตร์ พระพุทธศาสนา อีกด้านที่ทรงพระปรีชาคือดาราศาสตร์ โหราศาสตร์ การตั้งชื่อเกี่ยวข้องกับสิ่งนี้ด้วย” อาจารย์บุญเตือนกล่าวถึงปัจจัยที่ทำให้รัชกาลที่ 4 ทรงเป็นเอกด้านการตั้งชื่อ

เหล่าผู้เชี่ยวชาญด้านภาษาศาสตร์ตามรายนามข้างต้นจึงช่วยกันสรุปข้อสังเกตถึงพระอัจฉริยภาพของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ที่พระราชนิพนธ์พระนามทั้งสองนี้ได้ 3 ข้อ คือ

พระปรมาภิไธย, วังหน้านฤมิต

  1. เป็นครั้งแรกที่ชื่อกษัตริย์แสดงความเป็น ‘คนธรรมดา’ ไม่ใช่สมมติเทพเพียงอย่างเดียว

พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเลือกทำตามโบราณราชประเพณีบางอย่าง แต่หลายอย่างก็ทรงทำตามพระราชประสงค์ส่วนพระองค์ เช่น ทรงเลือกคงความเป็น ‘เทวราชา’ ไว้ในพระนามเหมือนรัชกาลที่ 1 ถึงรัชกาลที่ 3 แต่สิ่งใหม่ที่ทรงทำคือ ผนวกพระนามเดิม ‘เจ้าฟ้ามงกุฎ’ เข้าไว้ด้วย (ในวรรคที่ว่า พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฏ) แสดงให้เห็นว่าแม้ทรงเป็นกษัตริย์ แต่ก็ทรงเป็นมนุษย์ เช่นเดียวกับไพร่ฟ้าประชาชน ไม่ได้แสดงความเป็นเทวราชาเพียงอย่างเดียว

วรรคที่กล่าวว่า อิศรราชรามวรังกูร มีความหมายว่า ‘ทรงเป็นพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย’ สืบเชื้อสายมาจาก ‘พระเจ้ามหาสมมติราช’ พระราชาองค์แรกตามคัมภีร์พุทธศาสนา ดังนั้น พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงเปรียบเสมือนพระสมมติเทพ และทรงเป็นกษัตริย์ในดินแดนมนุษย์โลก

ส่วน มหาชนนิกรสโมสรสมมติ มีความหมายว่า ‘เหล่ามหาชนร่วมประชุมเห็นพร้อมกันถวายสิริราชสมบัติ’ เป็นการแสดงพระราชประสงค์ที่จะได้รับการสนับสนุนจากประชาชน ทรงครองราชสมบัติโดยได้รับความเห็นชอบจากคนส่วนใหญ่ เป็นสิ่งที่ไม่เคยปรากฏมาก่อนในพระนามกษัตริย์ในอดีต

เมื่อรัชกาลที่ 4 ทรงตั้งชื่อให้พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ก็ทรงเติมเนื้อความลงไปด้วยว่า นี่คือน้องชายแท้ๆ ของฉันคือวรรคที่ว่า บรมมกุฏนเรนทรสูรย์โสทรานุชาธิบดินทร์ เพราะแปลว่า ทรงเป็นพระอนุชาธิราชร่วมพระอุทรกับรัชกาลที่ 4 เป็นพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยเช่นเดียวกัน

ส่วน มหิศเรศรังสรรค์ เป็นการเล่นคำให้คล้องกับพระนามทรงกรมของพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว (กรมขุนอิศเรศรังสรรค์) พระนามวรรคนี้ ในภาษาสันสกฤตแปลว่า รังสรรค์หรือแต่งตั้งโดยพระราชาผู้ยิ่งใหญ่ซึ่งอาจหมายถึงพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ผู้ทรงตั้งชื่อนี้ให้น้องชายท่านนั่นเอง

พระปรมาภิไธย, วังหน้านฤมิต

ตามที่อาจารย์บุญเตือนอธิบายไว้ว่า ส่วนประกอบสุดท้ายในพระนามคือ พระนามแผ่นดิน ในกรณีนี้ การใช้พระนามแผ่นดินลงท้ายว่า พระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ยังเป็นการแสดงให้เห็นความเป็นคนธรรมดา เพราะ ปิ่นเกล้า มีความหมายตรงกับคำว่า จุฑามณี อันเป็นพระนามเดิม (คือ เจ้าฟ้าจุฑามณี ก่อนทรงกรมเป็น กรมขุนอิศเรศรังสรรค์)

อาจารย์ประพจน์ให้ความเห็นว่า การใส่ความเป็นตัวตนขององค์พระมหากษัตริย์ลงไปในชื่ออาจเป็นอิทธิพลจากตะวันตก และสิ่งที่ทรงระบุในชื่อก็สัมพันธ์กับสิ่งที่ทรงทำจริงๆ “ก่อนขึ้นเสวยราชย์ ท่านเป็นพระ แล้วก็เสด็จธุดงค์ไปตามที่ต่างๆ เริ่มความสัมพันธ์ระหว่างพระเจ้าแผ่นดินกับราษฎรในลักษณะอีกแบบหนึ่ง ถ้าเป็นสมัยก่อน การเป็นกษัตริย์คือ ลอยอยู่เบื้องบน จะเสด็จมาให้เห็นตอนมีพิธีบรมราชาภิเษกเท่านั้น แต่สมัยรัชกาลที่ 4 จะเห็นว่าท่านทรงสื่อสารกับประชาชนจริงๆ” อาจารย์ประพจน์กล่าว

“เวลาท่านจะทำอะไร เช่นท่านจะเปลี่ยนเรื่องเงินตรา เปลี่ยนจากแบบเดิมเป็นเงินเหรียญหรือกระดาษ ท่านจะเขียนอธิบายยืดยาว เงินมาอย่างไร และตอนนี้ท่านจะเปลี่ยนแล้วนะ หรือแม้แต่เรื่องที่คนเจ็บไข้มากเวลาเปลี่ยนฤดูกาล หนาวเป็นร้อน ร้อนเป็นฝน ท่านก็ชี้แจงเยอะว่าเป็นเพราะอะไร จะเห็นว่ามีพระบรมราชาธิบายเยอะมากในสมัยรัชกาลที่ 4 และมีประกาศต่างๆ ให้ประชาชนได้รู้ว่าจะทำอะไร และเพราะอะไร” อาจารย์ประพจน์กล่าว แสดงให้เห็นถึงความเป็นคนธรรมดา ที่รัชกาลที่ 4 ทรงมีพระราชประสงค์จะสื่อสารกับพสกนิกร และทรงทำจริงๆ ไม่ใช่ทรงเพียงแต่งพระนามให้ฟังดูเป็นเช่นนั้น

พระปรมาภิไธย, วังหน้านฤมิต

  1. เป็นครั้งแรกที่ชื่อกษัตริย์แสดง “บุคลิกส่วนตัว”

ก่อนเสวยราชสมบัติ สมเด็จเจ้าฟ้ามงกุฎทรงดำรงสมณเพศอยู่ถึง 27 ปี เป็นโอกาสให้ทรงได้ใกล้ชิดประชาชน และทรงศึกษาหลักธรรมทางพระพุทธศาสนา พระไตรปิฎก อย่างแตกฉาน ในพระนามจึงมีวรรคที่ว่า พุทธาทิไตรรัตนสรณารักษ์ ซึ่งแปลว่า ผู้ปกครองถึงซึ่งที่พึ่งคือพระรัตนตรัยมีพระพุทธเจ้าเป็นอาทิ

วรรคที่ว่า เมตตากรุณาสีตลหฤไทย เป็นการระบุว่าทรงมีพระอุปนิสัยเมตตากรุณา เยือกเย็น เห็นอกเห็นใจ ทรงมีสมาธิและความรู้ตัวทั่วพร้อม มีพระสติปัญญาเฉียบคม ซึ่งเป็นผลจากการเจริญสมาธิตามหลักพุทธศาสนา สิ่งเหล่านี้แสดงให้เห็นพระราชนิยมของรัชกาลที่ 4 ว่าทรงต้องการเป็นกษัตริย์ที่มีคุณสมบัติเหล่านี้ เพื่อทรงปฏิบัติหน้าที่ในฐานะพระมหากษัตริย์ และเข้าใจประชาชนได้อย่างถ่องแท้

อาจารย์ประพจน์อธิบายว่า สิ่งนี้ถือว่าเป็นของใหม่ เพราะก่อนรัชสมัยรัชกาลที่ 4 การปกครองยังไม่ค่อยมีลักษณะเป็นแบบรวมเข้าศูนย์กลาง ประมุขของประเทศทรงใช้วิธีแต่งตั้งคนออกไปปกครองท้องถิ่นที่ห่างไกล “แต่รัชกาลที่ 4 ทรงเริ่มมีความคิดที่ว่า ท่านเป็นผู้ปกครองของดินแดนทั้งหมดนี่นะ ลักษณะการรวมศูนย์ยิ่งเด่นชัดมากในสมัยรัชกาลที่ 5 เพราะเริ่มมีแบบเรียนภาษาไทย เอาภาษาให้ได้เหมือนกันก่อน ไม่ต้องพูดคนละภาษา ไม่งั้นหนังสือราชการพูดกันไม่ได้” อาจารย์ประพจน์อธิบาย

เมื่อรัชกาลที่ 4 ทรงยกฐานะน้องชายของท่าน คือเจ้าฟ้าจุฑามณี ขึ้นเป็นพระมหากษัตริย์ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเลือกพระราชทานพระนามที่แสดงถึงพระปรีชาสามารถของเจ้าฟ้าจุฑามณีในด้านการทหาร เนื่องจากน้องชายของท่านดำรงตำแหน่งวังหน้า ที่มีหน้าที่ปกป้องแผ่นดินและพระบรมมหาราชวังตามโบราณราชประเพณีตั้งแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยา จึงทรงตั้งชื่อให้สะท้อนถึงหน้าที่นี้ด้วยวรรคที่ว่า พลพยุหเนตรนเรศรมหิทธิวรนายก แปลความหมายได้ว่า ทรงเป็นพระราชาผู้นำกองทัพ

  1. เป็นครั้งแรกที่ชื่อกษัตริย์บ่งบอกสถานะ ‘หมายเลขหนึ่ง’ และ ‘หมายเลขสอง’ อย่างชัดเจน

แม้พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวจะทรงอยู่ในฐานะพระมหากษัตริย์ แต่พี่ชายของท่าน คือพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงระบุสถานะเบอร์หนึ่งและเบอร์สองอย่างชัดเจนในพระนามทั้งสองพระองค์ ด้วยการใช้คำว่า บรม กับ บวร

บรม แปลว่า ที่สุด หรือ อย่างยิ่ง ซึ่งรัชกาลที่ 4 ทรงใช้กับพระนามของพระองค์เอง เพราะทรงเป็นพระเจ้าแผ่นดินที่มีพระราชอำนาจสูงสุด ส่วนน้องท่าน ก็ให้ใช้คำว่า บวร ซึ่งแปลว่า ประเสริฐ และตลอดพระนามยังมีการใช้คำศัพท์ที่ย้ำให้เห็นความเป็น “สมเด็จพระเจ้ากรุงสยามพระองค์ใหญ่” กับ “สมเด็จพระเจ้ากรุงสยามพระองค์ที่สอง” นับเป็นสิ่งที่ไม่เคยปรากฏมาก่อนในประวัติศาสตร์กรุงรัตนโกสินทร์

อาจารย์ประพจน์กล่าวย้ำว่า “ความจริงคำว่า บวร เกิดก่อนคำว่า บรม แต่ รัชกาลที่ 4 ท่านใช้เพื่อแยกระหว่างวังหลวงกับวังหน้า คำว่า กรมพระราชวังบวรสถานมงคล ที่หมายถึงวังหน้า เป็นคำเก่าแก่ตั้งแต่สมัยอยุธยา”

พระนามของพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ยังมีวรรคที่กล่าวว่า บวรจุลจักรพรรดิ มีความหมายว่า พระเจ้าจักรพรรดิพระองค์น้อยผู้ประเสริฐ และทรงมี สัปตปดลเสวตรฉัตร ฉัตรขาว 7 ชั้นเป็นเป็นประกอบพระราชอิสริยยศ แต่ต่างกับรัชกาลที่ 4 ซึ่งพระองค์ทรงมี นพปดลเสวตรฉัตราดิฉัตร  ฉัตรขาว 9 ชั้น และที่สำคัญคือ คำขึ้นต้นพระบวรนามาภิไธยไม่มีคำว่า พระบาท ดังที่ปรากฏในพระปรมาภิไธยรัชกาลที่ 4  

การร่วมมือกันของผู้เชี่ยวชาญด้านภาษาในครั้งนี้อาจนับได้ว่าเป็นครั้งแรกที่มีการ ‘ถอดรหัสพระนามกษัตริย์’ อย่างละเอียด ทำให้เข้าใจว่าพระนามอันแสนยาวนั้น มิใช่เพียงการนำคำไพเราะและคล้องจองมาเรียงต่อๆ กัน แต่แฝงความหมายอันเป็นสิริมงคล สมพระเกียรติยศและระบุพระราชประสงค์ของเจ้าเหนือหัว ที่เมื่อแปลความแล้วทำให้เข้าใจประวัติศาสตร์ช่วงที่เจ้าของพระนามทรงครองราชสมบัติ และเป็นประวัติศาสตร์ช่วงที่สำคัญยิ่งของสยาม

พระปรมาภิไธย, วังหน้านฤมิต

Writer

กรณิศ รัตนามหัทธนะ

นักเรียนเศรษฐศาสตร์ที่เปลี่ยนแนวไปเรียนทำอาหารอย่างจริงจัง เป็น introvert ที่ชอบงานสัมภาษณ์ รักหนังสือ ซื้อไวกว่าอ่าน เลือกเรียนปริญญาโทในสาขาที่รู้ว่าไม่มีงานรองรับคือมานุษยวิทยาอาหาร มีความสุขกับการละเลียดอ่านหนังสือและเรียนรู้สิ่งใหม่ผ่านภาพถ่ายเก่าและประวัติศาสตร์สังคม

Photographer

ธีรพันธ์ ลีลาวรรณสุข

ช่างภาพ นักออกแบบกราฟิก นัก(หัด)เขียน โปรดิวเซอร์และผู้ดำเนินรายการพอดแคสต์ และอื่นๆอีกมากมายแล้วแต่ว่าไปเจออะไรน่าทำ IG : cteerapan

Scoop

ความเคลื่อนไหวสร้างสรรค์และน่าจับตาจากหลากวงการที่เราอยากให้คุณรู้

ณ ตำบลแม่ทา อำเภอแม่ออน จังหวัดเชียงใหม่ มีพื้นที่ที่เป็นแบบอย่างของการทำเกษตรอินทรีย์ได้ เพราะการทำเกษตรอินทรีย์ทุกกระบวนการเกิดขึ้นที่นี่ และยังเป็นชุมชนที่ยกระดับตัวเองจากชุมชนตกสำรวจ ดินไม่ดี มีสารเคมีจากยาฆ่าแมลง รายได้จากผลผลิตไม่เป็นธรรม สู่การจัดตั้ง ‘สหกรณ์การเกษตรยั่งยืนแม่ทา จำกัด’ ยึดหลักการพึ่งพาตัวเองอย่างยั่งยืน

การทำเกษตรอินทรีย์จากน้ำพักน้ำแรงของชาวบ้านเกิดขึ้นมาแล้วกว่า 30 ปี มีปัญหายิบย่อยระหว่างทางบ้าง จนกระทั่งในตอนนี้ มีผู้ที่เข้ามาช่วยพัฒนาและสนับสนุน ส่งเสริมให้การเกษตรอินทรีย์ที่แม่ทาเป็นไปด้วยความราบรื่นและขยายวงกว้างมากขึ้น นั่นคือ ‘เซ็นทรัล ทำ (Central Tham)’ โครงการเพื่อสังคมภายใต้กลุ่มเซ็นทรัล

เซ็นทรัล ทำ

ปัญหาความเหลื่อมล้ำเป็นเรื่องใหญ่ที่เกิดขึ้นในทุกภาคส่วน เป็นปัญหาเชิงโครงสร้างที่แก้ไขไม่ได้ด้วยใครคนใดคนหนึ่ง หรือคนกลุ่มหนึ่ง หรือวิธีใดวิธีหนึ่ง การแก้ให้เกิดมวลสั่นสะเทือนต้องแก้ที่ตัวแปรสำคัญอย่างระบบเศรษฐกิจและการเมือง

ถึงอย่างนั้น การลุกขึ้นมาทำอะไรบางอย่าง ไม่ว่าจะเล็กหรือใหญ่ ก็ย่อมดีกว่าไม่ทำอะไรเลย 

เซ็นทรัล ทำ จึงส่งเสริมให้ทุกคนลงมือทำเพื่อสังคมและสิ่งแวดล้อมที่ยั่งยืน

โมเดลเกษตรอินทรีย์แม่ทา โครงการสร้างความยั่งยืนตั้งแต่ต้นน้ำถึงปลายน้ำกับ Central Tham
โมเดลเกษตรอินทรีย์แม่ทา โครงการสร้างความยั่งยืนตั้งแต่ต้นน้ำถึงปลายน้ำกับ Central Tham

สิ่งนี้เองคือความตั้งใจที่ ‘เซ็นทรัล’ กำลัง ‘ทำ’

ภายใต้ 6 แนวทางการขับเคลื่อน ได้แก่ แนวทางแรก ลดความเหลื่อมล้ำ สร้างความเสมอภาคในการเข้าถึงโอกาส อย่างเท่าเทียม แนวทางที่สอง ส่งเสริมเศรษฐกิจชุมชน สร้างอาชีพ และบรรเทาสาธารณภัย แนวทางที่สาม พัฒนาศักยภาพทรัพยากรมนุษย์ ในส่วนของแนวทางที่ 4 5 6 เป็นเรื่องทางด้านสิ่งแวดล้อม ได้แก่ การขับเคลื่อนเศรษฐกิจหมุนเวียนและการบริหารจัดการขยะมูลฝอย ลดการสูญเสียอาหารในกระบวนการผลิตและลดปริมาณขยะอาหาร รวมถึงฟื้นฟูสภาพอากาศ ลดมลภาวะ และผลักดันการใช้พลังงานหมุนเวียน

ครั้งนี้ที่แม่ทา เซ็นทรัล ทำ กำลังช่วยสนับสนุนศูนย์เรียนรู้ด้านเกษตรอินทรีย์และการท่องเที่ยวชุมชน (พื้นที่ข่วงชีวิต วิถียั่งยืน) การทำการเพาะเมล็ดพันธุ์อินทรีย์ (ศูนย์เพาะเมล็ดพันธุ์อินทรีย์กรีนเนท) และการส่งเสริมด้านการตลาด (สหกรณ์การเกษตรยั่งยืนแม่ทาจำกัด) การพัฒนากระบวนการผลิตเกษตรอินทรีย์ ได้แก่ การสนับสนุนโรงบรรจุผักและรถห้องเย็นขนผัก เพื่อควบคุมอุณหภูมิในการขนส่งผลิตผล

พื้นที่ข่วงชีวิต วิถียั่งยืน

“หัวใจสำคัญคือ ต้องเรียนรู้ก่อนว่าพื้นที่ของคุณเป็นยังไง”

ก้าวแรกก่อนลงมือทำ คือการศึกษาข้อมูล ทำความเข้าใจกับสิ่งที่ต้องการจะทำก่อน การจัดตั้งศูนย์เรียนรู้ชุมชนจึงเกิดขึ้น เพื่อให้ความรู้เรื่องเกษตรอินทรีย์ โดยเริ่มตั้งแต่ศูนย์ว่าพื้นที่แบบนี้ต้องปลูกอะไรแบบไหน การเพาะเมล็ดอินทรีย์ต้องทำยังไง ไปจนถึงเรื่องที่ว่า ถ้าได้ผลผลิตมาแล้วจะขายที่ไหน ขายให้ใคร ซึ่ง อั๋น-อภิศักดิ์ กำเพ็ญ ผู้ส่งเสริมเกษตรอินทรีย์กรีนเนท ตัดสินใจไม่สอนเรื่องนี้ในรูปแบบคอร์สเรียนระยะสั้น เพราะเขามองว่า

“สมมติถ้าจะสอนทุกเรื่องภายใน 3 วันจบ มันก็จะได้แค่ Input เข้าไป เดี๋ยวกลับบ้านก็ลืม มันต้องมีการฝึก การเรียนรู้ และค่อย ๆ ซึมซับรายละเอียดจากการลงมือทำ เลยทำเป็นการเรียนรู้แบบระยะยาวครับ”

โมเดลเกษตรอินทรีย์แม่ทา โครงการสร้างความยั่งยืนตั้งแต่ต้นน้ำถึงปลายน้ำกับ Central Tham

การเรียนรู้ระยะยาวในแบบที่อั๋นว่า คือการเรียนรู้ที่ไม่มีเวลา ไม่มีสถานที่ ทุกคนแค่มาเจอกันแล้วใครอยากรู้เรื่องอะไรก็ลงพื้นที่ไปทำสิ่งนั้นจริง ๆ ไม่ใช่การเรียนรู้ในรูปแบบให้สาร รับสาร กลับบ้าน

อย่างเช่นเรื่องการจัดการดิน ผู้เรียนก็ต้องลองไปเดินสำรวจดิน หยิบดินขึ้นมาดูว่าเป็นยังไง แล้วลองมาวิเคราะห์องค์ประกอบของดินว่ามีอะไรบ้าง การจะทำให้ดินดีขึ้นมาต้องเริ่มมาจากอะไร สอนในทฤษฎีเบื้องต้นและให้ชาวบ้านกลับไปทำกับพื้นที่ของตัวเอง หากมีปัญหาอะไรก็มาคุยกันได้ตลอด

“นิยามความยั่งยืน คือการส่งต่อสิ่งดี ๆ ให้กับรุ่นลูกรุ่นหลาน” อั๋นว่า เขาจึงเน้นกระจายความรู้สู่คนรุ่นใหม่ สอนให้เข้าใจพื้นฐาน เพื่อให้พวกเขาต่อยอดเทคนิคต่อไปได้เอง

“ถ้าคุณเข้าใจตัวเอง คุณจะปลูกอะไร พื้นที่คุณเป็นแบบไหน มันเป็นเรื่องที่เราอยากให้คนได้ตระหนัก เพราะภาคอีสานก็จะเป็นแบบหนึ่ง ภาคใต้แบบหนึ่ง ภาคกลางก็เป็นอีกแบบหนึ่ง ภาคเหนือเองก็ต่างกัน เช่น ภาคเหนือที่นี่ เหนือเชียงรายหรือเหนือแพร่ก็ยังต่างกัน ถ้าคุณเข้าใจตรงนี้ ไม่ว่าอยู่ที่ไหนก็จะเห็นหนทางสร้างความยั่งยืนในพื้นที่นั้น ๆ ได้” 

โมเดลเกษตรอินทรีย์แม่ทา โครงการสร้างความยั่งยืนตั้งแต่ต้นน้ำถึงปลายน้ำกับ Central Tham

นอกจากนี้ ด้านหลังพื้นที่สอน ยังมีที่ว่างสำหรับเด็ก บางทีพ่อแม่มาเรียนรู้การทำเกษตรอินทรีย์ก็พาลูกมาด้วยได้ ให้เด็ก ๆ มาวิ่งเล่นกัน มาไถสเก็ตบอร์ด วาดรูป เล่นกับควาย เลี้ยงไก่ เพราะอั๋นหวังสร้างบรรยากาศ สร้างการเรียนรู้ ให้ที่ตรงนี้เป็นพื้นที่สร้างสรรค์ให้กับเด็ก ๆ ได้ด้วย และอีกนัยหนึ่งคือการแทรกซึมวิถีธรรมชาติให้เข้าไปอยู่ในชีวิตคน 

และคนที่ว่านั้น ต้องไม่ใช่ใคร กลุ่มใด หรือพื้นที่ใดพื้นที่หนึ่ง แต่หมายถึงทุก ๆ คน

“เราไม่ชอบทำโปรเจกต์ที่ทำแล้วจบ แต่เราชอบที่จะทำไปด้วยกัน ถ้าวันหนึ่งที่เราโตได้ เราก็จะไปช่วยเพื่อนข้างเคียง ตำบลข้างเคียง เคยอยู่ที่นี่มาก่อนแล้วเขาก็ย้ายไปพัฒนาที่อื่นต่อ เพราะแม่ทาเริ่มอยู่ได้ มีสหกรณ์ เริ่มมีเงินหมุนเวียน เมื่อเราช่วยให้เขาอยู่ได้ เขาก็จะพัฒนาไปทำเรื่องอื่น ๆ ต่อไปได้”

โมเดลเกษตรอินทรีย์แม่ทา โครงการสร้างความยั่งยืนตั้งแต่ต้นน้ำถึงปลายน้ำกับ Central Tham

ศูนย์เพาะเมล็ดพันธุ์อินทรีย์กรีนเนท

จากศูนย์การเรียนรู้ของอั๋น ส่งต่อมาที่ศูนย์เพาะเมล็ดพันธุ์อินทรีย์กรีนเนทของ ปุ้ย-มัทนา อภัยมูล ผู้จัดการศูนย์เกษตรอินทรีย์กรีนเนท ที่ทำเกษตรอินทรีย์มาตั้งแต่หลังเรียนจบ นับช่วงเวลาได้ประมาณ 18 – 19 ปี

“ครอบครัวเราทำประเด็นอินทรีย์ พ่อเราเป็นผู้นำชุมชน ก่อตั้งกลุ่มทำเกษตรอินทรีย์มาก่อนในตอนเริ่มต้น ด้วยความที่เราสัมผัสกับยุคบุกเบิกมาตั้งแต่ 6 ขวบ ในยุคพ่อแม่คือที่ดินไม่พอ น้ำไม่พอใช้ ป่าโดนทำลาย สารเคมีเข้าสู่ชุมชน ตอนนี้เลยถึงเวลาที่เป็นยุคต่อยอดครอบครัว”

เมื่อเปลี่ยนรูปแบบมาเป็นอินทรีย์ งดใช้สารเคมี ดินและระบบนิเวศจึงถูกทำลายน้อยลง ณ ตอนนี้เรียกได้ว่าแม่ทาคือต้นแบบความออร์แกนิกร้อยเปอร์เซ็นต์ แม้แต่บ้านเรือนที่ไม่ได้เข้าร่วมโครงการวิสาหกิจชุมชนโดยตรง ก็ปลูกพืชสร้างรายได้ เลี้ยงชีพตัวเองกันเป็นกิจวัตร

การเพาะพันธุ์เมล็ดเกษตรอินทรีย์เริ่มต้นจากการสำรวจและรวบรวมเมล็ดพันธุ์ในชุมชนตัวเองก่อน โดยมองจุดเด่นของชุมชนว่ามีเมล็ดพันธุ์ไหนน่าสนใจ และน่าจะเป็นพืชที่สร้างอาชีพให้กับกลุ่มได้ หลังจากนั้นก็เอามาวิจัยและคัดพันธุ์ โดยการศึกษาทดลองปลูกดูลักษณะพันธุ์ รวมถึงขยายพันธุ์ให้เกษตรกรในชุมชน

โมเดลเกษตรอินทรีย์แม่ทา โครงการสร้างความยั่งยืนตั้งแต่ต้นน้ำถึงปลายน้ำกับ Central Tham

ปัจจุบันเมล็ดพันธุ์ที่ผลิตที่นี่ทั้งหมดเป็นแบบยั่งยืน นั่นคือการเลือกเมล็ดพันธุ์ที่ไม่เปลี่ยนพันธุกรรมเดิม คัดเลือกพันธุ์ที่แข็งแรง เข้ากับสภาพอากาศบ้านเราได้ เพราะปุ้ยมองว่า “เรามองที่ความยั่งยืนของเกษตรกรมากกว่าจะลดต้นทุน สร้างรายได้” 

ตอนแรกปุ้ยก็ทำแค่เมล็ดพันธุ์ แต่นับจากนั้น 2 ปี เธอก็เริ่มผลิตต้นกล้าจำหน่ายด้วย เพราะมีกลุ่มเชื่อมกับทางสหกรณ์อยู่แล้ว ประกอบกับมีคนในชุมชนหรือนอกชุมชนเองที่ต้องการต้นกล้า ง่ายต่อการนำไปปลูกมากกว่าการเพาะเมล็ดเอง ซึ่งในเรื่องกระบวนการ ทุกอย่างต้องอยู่ในเกณฑ์มาตรฐาน เป็นจังหวะเดียวกันกับที่เซ็นทรัล ทำ เข้ามาช่วยสนับสนุน 

โมเดลเกษตรอินทรีย์แม่ทา โครงการสร้างความยั่งยืนตั้งแต่ต้นน้ำถึงปลายน้ำกับ Central Tham

“ทางเซ็นทรัล ทำ มาช่วยในระหว่างทางที่เราต้องการ ช่วยด้านการจำหน่าย โดยจัดให้มีโรงเรือน เพราะบางครั้งพืชเจอปัญหาฟ้าฝน ปลูกมา 5 – 6 เดือน สุดท้ายเสียหาย แล้วก็มีโรงแพ็กและเครื่องเป่าทำความสะอาด พอมาทำเรื่องเมล็ดแล้วมันก็จะสัมพันธ์กับเรื่องกฎหมาย จึงต้องมีอาคารที่ชัดเจน มีพื้นที่แพ็กชัดเจน มีอุปกรณ์ที่ตอบโจทย์เงื่อนไขของกฎหมาย ซึ่งเซ็นทรัล ทำ เขามาสนับสนุนในส่วนนี้” 

การที่เซ็นทรัล ทำ เข้ามาช่วยสนับสนุนในครั้งนี้ เป็นประโยชน์ต่อเกษตรกรและผลผลิตเป็นอย่างมาก และมากไปกว่านั้น เมื่อชาวบ้านเห็นว่าสิ่งนี้ทำแล้วเลี้ยงชีพได้และไปได้ดี จึงก่อเกิดเป็นคลื่นที่พัดพาคนในชุมชนให้มาทำด้วยกัน

“พอเป็นสิ่งที่เรารัก ที่เราชอบอยู่แล้ว แล้วเราดันมีกลุ่ม เพื่อนฝูง น้อง ๆ กลับมารวมตัวกัน ยิ่งเหมือนเพิ่มพลังให้เรา ถึงจะท้อบ้างบางช่วงแต่เราก็ยังมีเพื่อน ที่สำคัญคือเรามีเครือข่าย เรามีโซนอีสาน โซนใต้ และอีกหลาย ๆ เครือข่ายที่มีใจเดียวกัน คิดแนวทางเดียวกัน และอีกสิ่งที่เราคิดว่าเป็นสัญญาณที่ดีมาก คือการมีคนรุ่นใหม่มาร่วมด้วย”

ชุมชนแม่ทาร่วมกับเซ็นทรัล ทำ มุ่งสร้างความยั่งยืนด้วยการสร้างเครือข่ายชุมชนให้แข็งแรง สร้างอาชีพให้คนกลับบ้าน

แม่ทาถือว่าเป็นโมเดลตัวอย่างหนึ่งของการทำเกษตรอินทรีย์ให้แก่ชุมชนอื่นได้เป็นอย่างดี เป็นพื้นที่เรียนรู้ที่ไม่มีวันสิ้นสุด เพราะทุกคนต่างมาเรียนและแลกเปลี่ยนประสบการณ์ซึ่งกันและกัน ซึ่ง ณ ตอนนี้ มวลความรู้เกษตรอินทรีย์แม่ทาได้ขยายวงกว้างต้อนรับคนรุ่นใหม่ที่หันมาให้ความสนใจ มีนักศึกษาทั้งชาวไทยและชาวต่างชาติมาขอฝึกงานที่นี่ เพื่อลองดูว่าการทำเกษตรอินทรีย์ตอบโจทย์หรือสร้างโอกาสให้ชีวิตอย่างไรได้บ้าง

“พี่ว่าสิ่งนี้มันยั่งยืนกับทั้งตัวเอง สิ่งแวดล้อม และสังคม เพราะการทำเกษตรอินทรีย์พ่วงไปกับหลายมิติ เศรษฐกิจ ชุมชน สังคม อย่างที่เขาว่ากัน มันสัมพันธ์กันหมด พี่คิดว่าสิ่งที่ทำสร้างแรงบันดาลใจเล็ก ๆ น้อย ๆ ให้กับคนที่มาพบเจอ อย่างน้อยก็เป็นจุดเล็ก ๆ ที่จะไปสะกิดใจเขา แล้วแต่ว่าจะเป็นประเด็นไหนของแต่ละคน เพราะทุกคนมาจากครอบครัวหรือพื้นที่ต่างกัน อาจจะเติมฝันให้เขาได้ไปคิดต่อ” 

นี่คือมุมมองความยั่งยืนและความเชื่อมั่นในการขยายผลของดีที่มีในบ้านเกิด จากคนที่โตที่แม่ทามาทั้งชีวิต

“พี่คิดว่าเส้นทางนี้เป็นเส้นทางที่ยั่งยืนที่สุด คือยั่งยืนในความสุขของพี่ พี่เติบโตมาแนวนี้ พี่ชอบวิถีชีวิตแบบนี้ ได้อยู่กับธรรมชาติ อยู่ชุมชนที่มีพื้นที่ปลอดภัย มีอาหารปลอดภัย รู้ที่ไปที่มาของวัตถุดิบ มีผู้คนที่เข้าใจเรา รู้สึกเลยว่าฉันอยู่ที่นี่สุดยอดแล้ว เชียงใหม่มีความสุขที่สุดแล้ว”

ชุมชนแม่ทาร่วมกับเซ็นทรัล ทำ มุ่งสร้างความยั่งยืนด้วยการสร้างเครือข่ายชุมชนให้แข็งแรง สร้างอาชีพให้คนกลับบ้าน

สหกรณ์การเกษตรยั่งยืนแม่ทา

หากต้นน้ำคือการให้ความรู้ กลางน้ำคือการลงมือเพาะพันธุ์เมล็ด ปลายทางก็คือการทำให้ผลผลิตเหล่านั้นขายได้

“กว่าจะฝ่าฟันอุดมการณ์ว่าการทำเกษตรอินทรีย์เลี้ยงครอบครัวได้จริง แค่ด่านแรกก็ยากแล้วกับการเปลี่ยนใจคน” โด้-สราวุธ วงศ์กาวิน เจ้าหน้าที่การตลาดรวบรวมผลผลิตอินทรีย์แม่ทา เปรยความในใจถึงด่านแรก ก่อนที่ทุกสิ่งจะเกิดขึ้นกระทั่งวันนี้ 

อย่างที่รู้กันดีว่าการดิ้นรนมาทำงานในสังคมเมือง ดูมั่นคง เลี้ยงตัวเองได้ เป็นมายาคติที่คงอยู่ในหลายพื้นที่ต่างจังหวัด เพราะปัจจัยคุณภาพชีวิตขั้นพื้นฐานกระจายไปไม่ทั่วถึง อย่างเรื่องดินน้ำสะอาด ไฟฟ้าทั่วถึง การคมนาคมสะดวก ฯลฯ ในบางพื้นที่ยังเป็นเรื่องหาได้ยากหรืออาจจะยังไม่เกิดขึ้น สิ่งเหล่านี้ทำให้หลายคนต้องหาทางสร้างตัว หาทางไปสู่ความสบายมากกว่าจุดที่เป็นอยู่ หลายครั้งไม่ใช่พวกเขาไม่อยากอยู่บ้านหรือสร้างอาชีพจากทรัพยากรที่มี แต่เป็นเพราะไม่รู้จะเริ่มยังไง ทำแล้วจะไปต่อได้ไหม วิธีที่ยั่งยืนคืออะไร

เมื่อก่อนประเทศส่งเสริมอุตสาหกรรมปฏิวัติเขียว ใช้สารเคมีเร่งผลผลิต เลยทำให้ดินเสื่อมโทรม “ตอนผมเล็ก ๆ เห็นปลาในน้ำเป็นโรค เราไม่รู้เกิดจากอะไร พอโต อ้อ ยาฆ่าแมลง ซึ่งพวกเราเองก็กินเข้าไปด้วย” 

โด้เล่าว่าองค์ความรู้ของคนรุ่นก่อนไม่ได้มีมากเหมือนในปัจจุบัน เนื่องจากสมัยนี้มีสื่อให้ความรู้ที่เข้าถึงได้ง่ายขึ้น ประจวบกับจังหวะที่คนเริ่มป่วยเยอะขึ้นจากการกินอาหารที่ปนเปื้อนสารเคมี เขาเลยเริ่มทำสิ่งนี้จากศูนย์ เริ่มโดยที่ยังไม่รู้ว่าต้องทำยังไง มีเพียงเป้าหมายเดียว คือทำยังไงก็ได้ให้ผลผลิตพวกนี้ขายได้ เขาตัดสินใจอย่างไม่ลังเลด้วยเซนส์ที่ว่า “เรารู้สึกว่าเรามาถูกทาง” 

“เรื่องการทำการตลาดที่ผมทำอยู่ตอนนี้ คือผมจบอิเล็กทรอนิกส์ ซึ่งมันคนละโลกกันเลย ไม่มีพื้นฐานอะไรเลย แต่ผมมีใจรัก ผมคิดว่าทำยังไงก็ได้ให้ขายได้ แค่นั้นเลยจริง ๆ ผมไม่มีพื้นฐานเลยว่าจะต้องทำโปรโมชันอย่างนั้นอย่างนี้ เราทำไปโดยอัตโนมัติ สิ่งที่ได้ทุกวันนี้จึงมาจากการสั่งสมประสบการณ์”

ในตอนแรก เขาเริ่มจากการผลิตกินเอง เหลือกินก็ค่อยเอาไปขาย พอการสื่อสารไวขึ้น การตลาดเปิดกว้างมากขึ้น ชาวชุมชนทั้งหลายเลยมานั่งจับเข่าคุย สรุปบทเรียนว่าขาดเรื่องอะไร ทำมานานจะ 30 ปีแล้ว ทำไมยังขยายผลได้ไม่มากพอ

“เมื่อก่อนเราผลิตไม่เป็น จะไปบอกใครว่านี่เป็นผลผลิตที่ดีนะ ออร์แกนิกนะ ซื้อเถอะ ซึ่งผู้บริโภคยังไม่ค่อยเข้าถึง การขยายผลเลยน้อย ต้องวางแผนการผลิตแต่แรก ไม่ใช่ปลูกไปก่อนเดี๋ยวขายได้เอง เพราะสุดท้ายภาระจะตกที่เกษตรกร ทั้งต้นทุนที่เสียไป แรงงาน ผลผลิตเหลือทิ้ง” หลังจากตกผลึกได้ ทีมสหกรณ์ก็ขยับขยายหาช่องทางโมเดิร์นเทรด ซึ่งนั่นเป็นจังหวะเดียวกับที่กลุ่มเซ็นทรัลเข้ามา ช่วยทำให้ผักได้รับการยอมรับและมีมาตรฐาน

“เซ็นทรัลมาถูกจุดมาก เป็นจุดคอขวดที่แม่ทาขาด มันเป็นเรื่องของการตลาด การค้าขาย และเรื่องของการสนับสนุน”

ชุมชนแม่ทาร่วมกับเซ็นทรัล ทำ มุ่งสร้างความยั่งยืนด้วยการสร้างเครือข่ายชุมชนให้แข็งแรง สร้างอาชีพให้คนกลับบ้าน

หลังจากผลผลิตส่งมาถึงที่นี่ ก็เข้าสู่กระบวนการแพ็ก โดยหัวใจสำคัญคือ ผักต้องสะอาดมาจากแปลง อันไหนสะอาดแล้วก็แบ่งตามออเดอร์เพื่อไปเข้าแพ็ก ซึ่งอุณหภูมิในห้องต้องเย็นพอสำหรับรักษาอายุผัก “เมื่อก่อนเราคัดแยกกันในห้องธรรมดา ไม่มีแอร์ ทีมเซ็นทรัล ทำ เห็นเขาก็บอกว่าต้องเย็นทั้งผักและคน เขาเลยสนับสนุนติดแอร์ให้ มาทีละอย่างตามความเหมาะสม”

ชุมชนแม่ทาร่วมกับเซ็นทรัล ทำ มุ่งสร้างความยั่งยืนด้วยการสร้างเครือข่ายชุมชนให้แข็งแรง สร้างอาชีพให้คนกลับบ้าน

จากการมีห้องเย็นสำหรับแพ็กผัก ทำให้ยืดอายุผักได้นานขึ้นเป็นเท่าตัวจาก 3 เป็น 6 วัน และต่อมาก็ได้รับการสนับสนุนรถห้องเย็นขนผักแทนการใช้ซาเล้ง ซึ่งมีอุณหภูมิความเย็นเพียงพอ ทำให้ผักสดคงคุณภาพไปได้ถึงปลายทาง ถือเป็นการสร้างมาตรฐานของสหกรณ์ และลดปริมาณพืชผักเสียหาย

ตั้งแต่ผลผลิตได้วางขายที่ท็อปส์ การขายก็กระจายไปเยอะ เหมือนได้รับการยอมรับระดับหนึ่ง

ชุมชนแม่ทาร่วมกับเซ็นทรัล ทำ มุ่งสร้างความยั่งยืนด้วยการสร้างเครือข่ายชุมชนให้แข็งแรง สร้างอาชีพให้คนกลับบ้าน

“พอสินค้าแม่ทาขึ้นห้าง คนก็รู้จักเยอะขึ้น พอการตลาดดีขึ้น คนทำก็มากขึ้น พื้นที่ก็ขยายไปหลายครอบครัว”

การสนับสนุนปัจจัยที่จำเป็นในด้านการตลาดที่เซ็นทรัล ทำ ส่งผลแผ่ขยายเป็นวงกว้าง ไม่ได้หยุดแค่ผักไม่เหี่ยวหรือคนมีรายได้เสถียรขึ้น

แต่เหนือสิ่งอื่นใด ไม่มีผลผลิตหรือธุรกิจไหนมั่นคงไปตลอด เรื่องนี้เป็นสิ่งที่โด้และทีมเข้าใจดี เขาจึงมีความคิดที่เปิดกว้างอยู่เสมอ “อีก 5 ปี 10 ปี สมมติเขาประกาศว่าน้ำมันพืชหรือน้ำมันหมูมันกินไม่ได้นะ มันเป็นอย่างนั้นอย่างนี้ ถ้าเกิดว่ามีประกาศห้ามกินมันหวานขึ้นมา ก็ต้องเปลี่ยนไปกินอย่างอื่น คือเราพร้อมที่จะปรับเปลี่ยนไปกับมัน เรามีดิน มีน้ำ มีอากาศ เราไม่กลัวอะไร เพราะอาหารสำคัญที่สุด ท้ายที่สุดก็ต้องกิน”

ชุมชนแม่ทาร่วมกับเซ็นทรัล ทำ มุ่งสร้างความยั่งยืนด้วยการสร้างเครือข่ายชุมชนให้แข็งแรง สร้างอาชีพให้คนกลับบ้าน
ชุมชนแม่ทาร่วมกับเซ็นทรัล ทำ มุ่งสร้างความยั่งยืนด้วยการสร้างเครือข่ายชุมชนให้แข็งแรง สร้างอาชีพให้คนกลับบ้าน

จะขายอะไรก็ได้ มีแค่สิ่งเดียวที่ทีมตั้งเป้าคือ ‘ทำยังไงก็ได้ทุกวิถีทางให้สิ่งนั้นขายออกได้อย่างมีคุณภาพ’

“ผมไม่เคยคิดว่ามันอยู่ตัวแล้วแหละ ไม่เคยคิด ยิ่งผมทำเรื่องการตลาดยิ่งเข้าใจเรื่องนี้เลย ไม่มีอะไรแน่นอนในโลก คิดว่าที่ผมปลูกมันหวานญี่ปุ่น มันจะเป็นตัวยั่งยืนของแม่ทาไปตลอดเหรอ ไม่ใช่เลย มันก็เป็นแค่ช่วงนี้ แล้วผมก็จะทำมันให้ดีที่สุด แค่นั้นแหละ” 

การท่องเที่ยววิถีชุมชน

สุดท้ายสิ่งใหม่ที่กำลังอยู่ในกระบวนการคิดและลงมือทำ คือการทำให้ตำบลแม่ทาเป็นแหล่งท่องเที่ยววิถีชุมชนครบครันทั้งเรื่องอาหาร กิจกรรม ไปจนถึงที่พัก

“พวกเราต้องการพัฒนาที่นี่ให้เป็นฟาร์มสเตย์ เป็นพื้นที่เล็ก ๆ ที่ใช้ความร่วมมือกันของคนในชุมชน พาคนในชนบทกับคนในเมืองมาเจอกัน”

ชุมชนแม่ทาร่วมกับเซ็นทรัล ทำ มุ่งสร้างความยั่งยืนด้วยการสร้างเครือข่ายชุมชนให้แข็งแรง สร้างอาชีพให้คนกลับบ้าน

วิวทิวเขาเบื้องหลังลานกว้างในภาพตรงหน้านี้ คือพื้นที่ของโฮมสเตย์ในรูปแบบฟาร์มสเตย์ที่จะสร้างขึ้นในอนาคต “เมืองกับชนบทมันเริ่มใกล้เข้ามา และคนเมืองก็จะมาเรียนรู้ได้ เช่น ไปเดินป่า เชื่อเลยว่าที่นี่เป็น Hiking แบบ Hidden Place คุณจะได้เห็นอะไรที่ไม่เคยเห็นมาก่อน ที่ตรงนี้ไม่เคยมีใครมา ไม่ได้มีแลนด์มาร์ก ไม่มีน้ำตกสวยอะไรหรอก แต่มันมีธรรมชาติที่เป็นอยู่แบบนี้”

ทั้งหมดทั้งมวลนี้เกิดขึ้นเพราะต้องการดึงศักยภาพพื้นที่ พัฒนาสร้างอาชีพให้คนกลับมาใช้ชีวิตที่บ้านได้ เพราะทุกพื้นที่มีของดีไม่แพ้กัน แต่ปัญหาคือการกระจายความเจริญและคุณภาพชีวิตที่เท่าเทียมเข้าไม่ถึงทุกคน คนในพื้นที่เลยต้องลุกขึ้นมาทำอะไรที่พอทำได้ โดยชุมชนแม่ทาได้รับการสนับสนุนจาก ‘เซ็นทรัล ทำ’ ทำร่วมกันเพื่อหวังขับเคลื่อนให้สังคมเกิดความเปลี่ยนแปลงไปในทิศทางที่ดีขึ้น

Writer

ปิยฉัตร เมนาคม

หัดเขียนจากบันทึกหน้าที่ 21/365 เพิ่งค้นพบว่า สลัดผักก็อร่อย หลงใหลงานคราฟต์เป็นชีวิต ของมือสองหล่อเลี้ยงจิตใจ ขอจบวันง่าย ๆ แค่ได้มองพระอาทิตย์ตกจนท้องฟ้าเปลี่ยนสี วันนั้นก็คอมพลีทแล้ว

Photographer

ผลาณุสนธิ์ ผดุงทศ

ช่างภาพที่โตมาจากเมืองทอง รักแมว ชอบฤดูฝน และฝันอยากไปดูบอลที่แมนเชสเตอร์

อ่านต่อ

Loading...

End of content

No more pages to load