คนสวน พ่อครัว เสมียน พ่อค้า พนักงานทำความสะอาด 

มองเผินๆ อาชีพเหล่านี้ไม่เกี่ยวข้องกันเท่าไหร่ แต่สิ่งที่เชื่อมจุดผูกโยงพวกเขาไว้ด้วยกัน คือการลงมือทำงานศิลปะแบบ Outsider Art หรือศิลปะคนนอก งานศิลป์ของคนที่ไม่ได้เรียนศิลปะมาโดยตรง แต่ศึกษาและลงมือทำเอง ผลงานนอกกรอบ Fine Art เหล่านี้อาจเรียบง่าย ดิบหยาบ หรือซื่อไร้เดียงสาเหมือนเด็กวาด แต่มีความงามในแบบของตัวเอง

อาทิตย์ ประสาทกุล นักการทูตผู้สะสมงาน ‘ศิลปะคนนอก’ ของแอฟริกา

อาทิตย์ ประสาทกุล ประกอบอาชีพข้าราชการกระทรวงการต่างประเทศ ซึ่งเคยประจำการในประเทศเคนยาและประเทศโมซัมบิก ภูมิภาคแอฟริกา เป็นคุณพ่อผู้เลี้ยงลูกในทวีปแอฟริกา และยังเป็นนักสะสมงานศิลปะแอฟริกาตัวยง เขาหลงใหลแอฟริกา ผูกพันกับแอฟริกา ทั้งยังปรารถนาให้คนไทยรู้จักทวีปนี้มากขึ้น 

เมื่อประจำการที่โมซัมบิก เขาร่วมผลักดันให้สถานเอกอัครราชทูตไทยประจำกรุงมาปูโตเลือกประดับตกแต่งสถานที่ด้วยงานศิลปะท้องถิ่น ทำให้ชาวโมซัมบิกภูมิใจและรักสถานทูตไทย ซึ่งช่วยทำหน้าที่เสมือนพิพิธภัณฑ์ศิลปะท้องถิ่นให้พวกเขา

ปัจจุบันเมื่อกลับมาทำงานในเมืองไทย อาทิตย์นำงานศิลปะนับร้อยๆ ชิ้น ของชาวเคนยา แทนซาเนีย โกตดิวัวร์ และโมซัมบิกกลับมาบ้าน ผลงานของเหล่าคนสวน พ่อครัว เสมียน พ่อค้า พนักงานทำความสะอาด ล้วนมีเรื่องราวชีวิตของศิลปิน ประวัติศาสตร์ชาติ และวัฒนธรรมแอฟริกันแฝงอยู่ เราได้เห็นความสร้างสรรค์และความงดงามของผู้คนจากอีกซีกโลกที่น่าทำความรู้จัก

ก่อนก้าวขาเข้ากาฬทวีป ขอพาไปรู้จักเหตุผลที่นักการทูตคนหนึ่งกลายมาเป็นนักสะสมงานศิลปะ

อาทิตย์ ประสาทกุล นักการทูตผู้สะสมงาน ‘ศิลปะคนนอก’ ของแอฟริกา

รักแรก

แม้เริ่มสะสมงานศิลปะเมื่อย้ายไปเริ่มต้นชีวิตที่ทวีปแอฟริกา แต่ศรศิลป์ปักอกอาทิตย์อย่างจังตั้งแต่อยู่เมืองไทย เขาสนใจงานศิลปินไทยในช่วงเกือบ 10 ปีก่อน 

“ผมอยากได้งานของ อาจารย์ชลูด นิ่มเสมอ ตอนนั้นไม่รู้จักอาจารย์ด้วยซ้ำ ไปเดินสมบัติเพิ่มพูนแกลเลอรี่แล้วชอบรูปเด็กผู้หญิงผมบ๊อบน่ารัก เห็นแล้วมีความสุข ไปเสิร์ชดูถึงรู้ว่าอาจารย์ชลูดดังมาก งานนั้นราคาสองแสนบาท ผมเพิ่งได้เงินมาก้อนใหญ่ เป็นค่าใช้จ่ายสำหรับการโยกย้ายไปทำงานที่เคนยา ก็คิดว่าจะแบ่งเงินมาซื้องานนี้ เพราะเราควรเอาเงินไปแลกกับสิ่งที่เราเห็นว่ามีคุณค่า แทนที่จะเชื่อมูลค่าที่คนอื่นกำหนด

“แต่ตอนนั้นก็ไม่รู้ว่าจะเจออะไรข้างหน้าในต่างประเทศ เลยคิดว่าไม่เป็นไร เดินทางไปก่อน เดี๋ยวค่อยซื้อก็ได้ ปรากฏว่าซื้อไม่ทัน ซึ่งเสียดายจนถึงทุกวันนี้ เพราะสามปีต่อมาหลังอาจารย์เสียชีวิต งานของอาจารย์ก็แพงขึ้นเป็นสิบเท่า” 

เจ้าบุญทุ่ม

เมื่อย้ายไปประจำการครั้งแรกที่เคนยา เงินก้อนใหญ่นั้นต้องใช้จ่ายสิ่งจำเป็นสำหรับนักการทูต หนึ่งในนั้นคือรถยนต์ส่วนตัว แต่แทนที่จะซื้อรถดีๆ อาทิตย์เลือกซื้อรถราคาหนึ่งแสนบาท แล้วนำเงินอีกแสนไปซื้อภาพวาดชิ้นใหญ่สำหรับติดในบ้านเช่าหลังใหม่อย่างไม่ลังเล

อาทิตย์ ประสาทกุล นักการทูตผู้สะสมงาน ‘ศิลปะคนนอก’ ของแอฟริกา

“ผมต้องไปทำงานที่ UN ยามก็แซวเพราะรถผมเป็นรถกระป๋องที่คนส่วนใหญ่ใช้เป็นแท็กซี่ หรือเป็นรถของคนที่ซื้อรถคันแรก ไม่มีนักการทูตคนไหนใช้รถรุ่นนี้เลย แต่ก็คุ้มค่า ผมเอารูปไปติดที่โถงเข้าบ้าน มันทำให้รู้สึกว่าบ้านนี้เป็นบ้านเรา มันสวยมีพลัง ทำให้เรารู้สึกร่าเริงมีความสุข”

“ตอนซื้อ คนอื่นก็ถามว่าซื้อทำไม แพง เพราะคนส่วนใหญ่ซื้องานศิลปะที่เป็นของที่ระลึกทำซ้ำ ราคาไม่แพง พอให้รู้ว่าไปที่ไหนมา แต่ผมชอบงานที่ไม่ได้ทำซ้ำ ไม่ได้ก๊อปปี้ใคร แต่มาจากความรู้สึกของศิลปิน พอเจองานอื่นๆ ก็รู้สึกตื่นเต้นอีก มันทำให้หัวใจเราเต้นแรง คือเราก็ฟังมาเยอะว่างานศิลปะมีมูลค่าอย่างงั้นอย่างงี้ แต่ตอนหลังผมรู้สึกว่าสิ่งที่ผมสะสมไม่ใช่แบบนั้น ผมแค่อยากเห็นมันบ่อยๆ รู้สึกดีกับมัน งานพวกนี้ตอบบางอย่างในใจเรา ซึ่งทุกวันนี้ก็ยังไม่รู้ว่าคืออะไรนะ แต่รู้สึกตื่นเต้น มันสวยงาม ต้องมีอยู่ในบ้าน” 

อาทิตย์ ประสาทกุล นักการทูตผู้สะสมงาน ‘ศิลปะคนนอก’ ของแอฟริกา

“งานศิลปะแอฟริกาไม่เหมือนงานศิลปะที่อื่น ไม่ได้มีการแข่งขันสูงหรือมูลค่าสูง พอพูดถึงงานศิลปะ ทุกคนคิดว่าต้องเป็นไฮโซมีเงินเยอะๆ แน่ แต่งานแอฟริกาเข้าถึงได้ ในฐานะที่ตัวเองเป็นข้าราชการ ผมจ่ายได้ แต่ไม่มีเงินเก็บนะ (หัวเราะ) คิดว่าเดือนนี้กินน้อยหน่อยเพราะจ่ายให้งานศิลปะ ผมเชื่อว่าว่ามีรายได้ต้องแบ่งให้คนอื่น”

อาทิตย์ตระเวนซื้องานศิลปะจากทั้งเคนยาและแทนซาเนีย เขาชอบไปสำรวจแกลเลอรี่และนิทรรศการเพื่อทำความรู้จักศิลปิน และไปหาคนเหล่านั้นถึงบ้านเพื่อฟังเรื่องราวของเขา หลังหมดวาระประจำการที่เคนยา แทนที่จะขายรถนำเงินกลับเมืองไทย อาทิตย์แลกรถคู่ใจของเขากับงานศิลปะกองโต

มหาเสน่ห์

ซื้องานศิลปะไปซักพัก นักสะสมหนุ่มก็เริ่มเข้าใจว่ารูปแบบงานที่เขาชอบคือศิลปะคนนอก ลักษณะจริงใจ แสดงออกสิ่งที่เห็นหรือรู้สึกตรงๆ โดยไม่ยึดติดกับสัดส่วนหรือคู่สี แต่อยู่บนพื้นฐานความจำกัดของทรัพยากรที่มี ใช้ของราคาถูกหรือวัสดุที่หาได้ง่าย เช่น กระดานฝ้า เศษไม้ ลวดเก่าๆ หนังสือพิมพ์ ตอบโจทย์ความเรียบง่าย ไร้เดียงสา ตรงไปตรงมา ซึ่งอยู่ในผลงานสะสมของเขาทุกชิ้น 

ก่อนหน้าจับงาน Outsider Art อาทิตย์เคยตามเก็บงานที่คนอื่นมองว่าดี สวย หรือยอดนิยมในหมู่นักท่องเที่ยว 

“พอเราเลิกตามของพวกนี้ไปก็เจอสิ่งที่ตามหา มันเข้ามาเอง เหมือนคนชอบแมว ดวงตาก็เห็นแมว หรือชอบต้นไม้ ดวงตาก็เห็นต้นไม้ เราก็เริ่มเห็นตามสถานที่ราชการ ตามบ้านคน ตามตลาด พอเราเห็นว่าตอบโจทย์ ก็เริ่มขุดคุ้ยไปถึงต้นตอของมัน ไปพูดคุยกับศิลปินซึ่งส่วนใหญ่ทำงานที่บ้าน ไม่ใช่คนรวยหรือมีชื่อเสียง”

ทวีปที่รัก

อาทิตย์ ประสาทกุล นักการทูตผู้สะสมงาน ‘ศิลปะคนนอก’ ของแอฟริกา

“งานสะสมของผมเป็นส่วนหนึ่งของภารกิจชีวิตที่ไม่ค่อยเล่าให้ใครฟัง กระทรวงการต่างประเทศได้ส่งผมไปอยู่ทวีปแอฟริกาถึงสองครั้ง ผมอยากให้คนไทยรู้จักแอฟริกามากขึ้นด้วยศิลปะที่ไม่ใช่งานกระแสหลัก เป็นสิ่งที่ผมอยากทำในฐานะที่ผมเป็นข้าราชการกินเงินจากผู้จ่ายภาษี

“ผมเชื่อว่าเราเห็นโลกไม่ครบ คนที่ขาดไปส่วนใหญ่คือคนในแอฟริกา กระทั่งอเมริกาใต้ซึ่งอยู่ไกลกว่า เราอาจรู้จักมากกว่าแอฟริกา สำหรับคนไทยส่วนใหญ่ ทวีปนี้ขาดหายไปเลย ทั้งที่เรามีความเกี่ยวเนื่องมาตั้งแต่ค้าขายในมหาสมุทรอินเดียในอดีต หลายๆ อย่างที่เราใช้ก็มาจากแอฟริกา เช่น ไททาเนียมในสีทาบ้านก็มาจากแอฟริกา”

อาทิตย์เดินไปเปิดตู้ เปิดกล่อง หยิบสิ่งสะสมที่เขารักมาวางให้ดูทีละชิ้น

“ผมไม่รู้ว่าของที่ผมมีมูลค่าขนาดไหน ไม่สนใจด้วยเพราะไม่เคยคิดขาย แต่มีความปรารถนาว่าสักวันจะเอางานพวกนี้ไปจัดแสดงเป็นนิทรรศการให้คนได้เห็นอย่างน้อยสักครั้ง”

ต่อไปนี้คือรายชื่อศิลปินที่นักสะสม Outsider Art ตามเก็บผลงาน แบ่งเป็น 2 ประเภท ประเภทแรกคือเลิกผลิตงานหรือเสียชีวิตไปแล้ว และประเภทต่อมาคือยังทำงานอยู่จนถึงปัจจุบัน

1. ชาร์ลส์ เซกาโน (Charles Sekano), 1943 – ปัจจุบัน

เทคนิค : สีเทียนบนกระดาษ

“ชาร์ลส์ เซกาโน เป็นคนแอฟริกาใต้ แต่สร้างสรรค์งานในประเทศเคนยา งานศิลปะของเขาทำให้ผมได้เชื่อมต่อเข้าถึงแอฟริกาโดยไม่รู้ตัว ศิลปินคนนี้เป็นอันดับหนึ่งในใจเลย”

แอฟริกาใต้เคยมีระบบ Apartheid คนขาวพยายามแยกคนดำให้อยู่คนละสังคม มีสองชนชั้น ทางเข้าคนละทาง ห้องน้ำแยกกัน ในช่วงที่ เนลสัน แมนเดลา (Nelson Mandela) พยายามเรียกร้องจนโดนจับเข้าคุกตั้งนาน เซกาโนได้รับผลกระทบเลยหนีไปอยู่เคนยา 30 ปี เขาใช้ชีวิตแบบศิลปิน 3P คือ Pianist, Poet และ Painter ทั้งเล่นดนตรีแจ๊ส เล่นเปียโนในคลับตอนกลางคืน แต่งกลอน แล้วก็วาดรูป

อาทิตย์ ประสาทกุล นักการทูตผู้สะสมงาน ‘ศิลปะคนนอก’ ของแอฟริกา

“เซกาโนวาดผู้หญิงเป็นส่วนใหญ่ ตามสไตล์ศิลปินแบบบุปผาชนโบฮีเมียน เขาใช้สไตล์ Cubism แบบปิกาโซ และใช้สีได้ลงตัว รูปแรกที่ผมเห็นคือรูปนี้ (ชี้รูปในห้องครัว) ในแกลเลอรี่ที่ดังที่สุุดในเคนยา ผมอยากได้รูปนี้มากแต่ไม่มีสตางค์ แต่สองปีถัดมาก็ได้รับโทรศัพท์จากลูกสาวเจ้าของแกลเลอรี่ ธุรกิจเขากำลังจะปิดตัว พ่อเขาเสียชีวิต เขาทะเลาะกับหุ้นส่วนพ่อและอยากขายงานเซกาโนที่มี ต้องตัดสินใจเลยว่าจะซื้อหรือไม่ซื้อ ตอนนั้นผมกำลังขึ้นเครื่องบินไปแอฟริกาใต้ครั้งแรก รู้สึกว่ามันเป็นโชคชะตา เลยรีบโทรบอกพี่ที่ทำงานว่ามีเท่าไหร่เอามาให้หมด ช่วยมัดจำให้ที ตอนนั้นยังไม่เห็นรูปเลยนะ แต่คิดว่าน่าจะชอบ เพราะชอบศิลปินคนนี้มาก

อาทิตย์ ประสาทกุล นักการทูตผู้สะสมงาน ‘ศิลปะคนนอก’ ของแอฟริกา

“ราวสองอาทิตย์ต่อมาก็เจอรูปนี้วางไว้ในห้องทำงาน พร้อมรูปอีกสิบกว่ารูป ในราคาประมาณหนึ่งในสิบของราคาตอนแรก พอเริ่มผมก็ต้องเอาให้สุดไง เลยได้มาทั้งหมดประมาณยี่สิบกว่ารูป”

2. เฟรเดริก บรูลี บูอาเบร่ (Frédéric Bruly Bouabré), 1923 – 2014

เทคนิค : สีไม้บนกระดาษ 

“บูอาเบร่เป็นชาวโกตดิวัวร์ (Côte d’Ivoire) คนแรกๆ ที่ได้รับการศึกษาจากอาณานิคมฝรั่งเศส ทำงานเป็นเสมียน แล้วอยู่ดีๆ ก็รู้สึกว่าเห็นภาพนิมิต เขาเลยวาดรูปและเขียนความคิดของเขาทุกวัน บันทึกในกระดาษเล็กๆ แผ่นเท่าโปสการ์ด” 

อาทิตย์ ประสาทกุล นักการทูตผู้สะสมงาน ‘ศิลปะคนนอก’ ของแอฟริกา
อาทิตย์ ประสาทกุล นักการทูตผู้สะสมงาน ‘ศิลปะคนนอก’ ของแอฟริกา
อาทิตย์ ประสาทกุล นักการทูตผู้สะสมงาน ‘ศิลปะคนนอก’ ของแอฟริกา

“ผมชอบความคิดของเขาที่เป็นสากล ซึ่งตรงกับความเชื่อของผมว่าเส้นเขตแดนจะหายไปเรื่อยๆ บูอาเบร่คิดว่าสีผิวเป็นแค่สิ่งที่เราเห็นภายนอก ทุกคนมีความต้องการเหมือนกัน ต้องการเสรีภาพ ต้องการมีความหวัง มีความฝัน มีความเป็นมนุษย์ ต้องการรอยยิ้ม เหมือนเป็นเรื่องง่ายๆ แต่เป็นความจริงที่สุด

“ที่เด็ดคือทวีปแอฟริกามีหลายภาษามาก ส่วนใหญ่ไม่มีภาษาเขียน เขาเลยคิดอักขระเหมือน เอ บี ซี ให้ภาษาของเขา เป็นศิลปินกึ่งปราชญ์ ผมชอบเขา อินกับงานเขามาก งานเขาเนี่ยแหละคือ Outsider Art ที่ไร้เดียงสา เข้าใจง่าย และยังได้รับการยอมรับมาก วิทยาลัยศิลปะในสแตนฟอร์ดก็เพิ่งจัดนิทรรศการให้เขา Swatch ก็เอาภาพของเขาไปเป็นลายบนสายนาฬิกา

อาทิตย์ ประสาทกุล นักการทูตผู้สะสมงาน ‘ศิลปะคนนอก’ ของแอฟริกา

“งานเขาถ้าขายในยุโรปเนี่ยแผ่นละประมาณสามร้อยยูโร แต่ผมเหมาจ่ายจากลูกชายเขาเป็นก้อนๆ เลยได้มาเป็นชุดในราคาถูกกว่า งานที่สุดยอดในชีวิตผมคือสมุดร่างของเขา หน้าปกเหมือนสมุดวาดรูปนักเรียนธรรมดา แต่ข้างในคือแบบร่างงานชิ้นท้ายๆ ก่อนเขาตาย ผมใช้เงินก้อนสุดท้ายที่มีในชีวิตก่อนกลับมาเมืองไทยซื้อมา”

3. ทิงกาทิงกา (TingaTinga)

เทคนิค : สีน้ำมันบนแผ่นฝ้าหรือแผ่นกระดาน
อาทิตย์ ประสาทกุล นักการทูตผู้สะสมงาน ‘ศิลปะคนนอก’ ของแอฟริกา

“ทิงกาทิงกาไม่ใช่คนคนเดียว แต่เป็นสไตล์งานศิลปะแบบหนึ่งที่มีชื่อเสียง จุดเริ่มต้นมาจาก Edward Saidi Tingatinga (1932 – 1972) เป็นชาวแทนซาเนียจากต่างจังหวัดที่เข้ามาทำงานเป็นคนสวนในเมือง Dar es Salaam เขาใช้เวลาว่างวาดรูปสีน้ำมันบนแผ่นฝ้าหรือแผ่นกระดานไม้สี่เหลี่ยมขนาด 60 x 60 เซนติเมตร ที่หาได้ง่ายๆ ตามร้านของชำ เอาไปวางขายนักท่องเที่ยวในหมู่บ้านที่คนเยอะๆ แล้วขายดิบขายดีเป็นเทน้ำเทท่า เพราะงานเขาตอบโจทย์คนที่มาแอฟริกา เป็นงานรูปสัตว์หรือชีวิตผู้คน พวกสัตว์ในซาฟารี คนในกระท่อม ความเชื่อปรัมปราอย่างงูกินกบ เป็นสิ่งที่คนจากต่างถิ่นอยากได้ ที่เด็ดกว่านั้นคือฝีแปรงหรือลายเส้นเขาเป็นเอกลักษณ์มาก พอขายดีก็มีคนมาช่วยวาดเต็มไปหมด แต่เซ็นชื่อคนเดียว

“ตอนนี้ยังเป็นเรื่องลึกลับอยู่เลยว่างานชิ้นไหนบ้างที่เป็นของทิงกาทิงกาตัวจริง ถ้าถามถึงความแท้ก็ตอบยากมาก ทิงกาทิงกาตัวจริงทำงานแค่สี่ปีเท่านั้น เพราะโดนตำรวจยิงตาย บ้างก็ว่าตำรวจยิงผิดเพราะคิดว่าเขาเป็นโจร บ้างก็ว่าไปเป็นชู้กับเมียตำรวจ ตำรวจเลยแค้น 

“ที่น่าสนใจคืองานของเขาเกิดการพัฒนาเป็นศิลปะแบบทิงกาทิงกา มีศิษย์รุ่นที่ หนึ่ง สอง สาม สี่ ถ้าเราไปดาร์ เอส ซาลาม จะเจอสหกรณ์ทิงกาทิงกาขายภาพแบนๆ ไม่มี Perspective พื้นหลังเรียบ แต่เป็นแคนวาส เพื่อให้ม้วนขึ้นเครื่องบินได้ง่าย ภาพแบบนี้ BBC ของอังกฤษเอาแรงบันดาลใจไปทำเป็นการ์ตูนสำหรับเด็กเรื่อง Tinga Tinga Tales ใช้ลักษณะการวาดคล้ายๆ กันเล่าเรื่องให้เด็กฟังว่าทำไมยีราฟถึงคอยาว ทำไมลิงถึงกินกล้วย

“ทิงกาทิงกาทำให้ผมถามตัวเองว่า Art คืออะไร ศิลปะตะวันตกที่เรารู้จักต้องมีคนทำคนเดียว แล้วเราชอบงานศิลปะเพราะว่ามันมีมูลค่าทางเงินหรือเพราะมันตอบรสนิยมเรา ผมไม่รู้ว่าผมมีของจริงหรือของปลอม งานชิ้นแรกๆ ที่เห็นอยู่ตามพิพิธภัณฑ์ก็ไม่ได้สวยเหมือนงานที่ผมมี แต่ของผมก็เก่ามาก อายุราวห้าสิบปีแน่ๆ 

“เพื่อนก็บอกว่าจะไปสนใจอะไร ก็เหมือนพระเครื่อง จะให้คนอื่นมาให้ค่าของของเราทำไม ถ้าเราชอบก็จัดไป ผมไปเหมามาจากเคนยาและแทนซาเนีย ตอนกลับไทยเงินหมด ก็เอารถกระป๋องราคาหนึ่งแสนบาทไปแลกเหมามาอีก บวกกับค่าภาษีซึ่งประมาณเท่าตัว

“พอกลับมาแล้ว คนที่ผมเอารถไปแลกก็ค้นรูปที่เขามี มาขาย ใหม่-สุดคนึง นิเวศรัตน์ เพื่อนสนิทที่ประจำการที่สถานทูตที่เคนยาด้วยกัน ใหม่กลับมาทีหลังผมสองถึงสามปี เหมามาอีกจนหมด เรียกได้ว่าไม่มีเขา ต้องตกไปอยู่ในมือคนอื่นแน่ๆ

“รวมทั้งหมดที่ผมมีประมาณห้าสิบถึงหกสิบชิ้น ตอนนั้นไม่รู้บ้าอะไร (หัวเราะ) ภาพเหล่านี้ตอบสิ่งที่อยู่ในใจ ผมอยากคิดถึงแอฟริกาแม้ว่ากลับมาเมืองไทยแล้ว ภาพเหล่านี้ทำให้ผมมีปฏิสัมพันธ์กับคนที่ไม่รู้จักเลยด้วยซ้ำ”

4. คีวูธี เอ็มบูโน (Kivuthi Mbuno), 1947 – ปัจจุบัน

เทคนิค : สีไม้บนกระดาษ
อาทิตย์ ประสาทกุล นักการทูตผู้สะสมงาน ‘ศิลปะคนนอก’ ของแอฟริกา

“คีวูธีเป็นชาวเคนยาที่เป็น Outsider จริงๆ เขาเคยเป็นกุ๊กประจำทัวร์ซาฟารีหรูๆ ในเคนยาและแทนซาเนียที่คนรวยชอบไป เวลาว่างเขากลับมาวาดที่สิ่งเห็น พวกสัตว์ในป่าในทุ่งหญ้าซาฟารี ลายเส้นคม มีคนเห็นเขาวาดเล่นๆ ตอนหลังแกลเลอรี่ก็ให้เขาวาด ผมชอบงานเขาเลยซื้อมา ตอนหลังงานของเขาก็อยู่ในล็อตที่เอารถไปแลกด้วย ผมมีงานเขาทั้งหมดสี่ชิ้น”

5. ดีโน เจธา (Dino Jethá), 1977 – ปัจจุบัน

เทคนิค : ไม้แกะสลักระบายสี
อาทิตย์ ประสาทกุล นักการทูตผู้สะสมงาน ‘ศิลปะคนนอก’ ของแอฟริกา
อาทิตย์ ประสาทกุล นักการทูตผู้สะสมงาน ‘ศิลปะคนนอก’ ของแอฟริกา
อาทิตย์ ประสาทกุล นักการทูตผู้สะสมงาน ‘ศิลปะคนนอก’ ของแอฟริกา

“ดีโนเป็นศิลปินโมซัมบิกยุคใหม่ที่ทำงานแกะสลักไม้แบบซิเคเลเกดานา (Psikhelekedana) เล่าเรื่องชีวิตที่เห็นตามท้องถนนเป็นตุ๊กตาเล็กๆ ผู้ชายทำเล็บให้ผู้หญิง เสื้อผ้าชุดแม่บ้านแขวนขายตามต้นไม้ คนนั่งรถอัดๆ กัน สถานทูตก็เคยเชิญเขามาจัดทิทรรศการที่เมืองไทย

“ตอนแรกผมตั้งใจว่างานไหนที่สถานทูตมี ผมจะไม่ซื้อ แต่ช่วงก่อนผมกลับไทย ดีโนประสบปัญหาเรื่องเงิน งานเขาขายแทบไม่ได้ เพราะมันคล้ายกับของที่ระลึกที่เพื่อนเขาขายในตลาด โมซัมบิกไม่ใช่ประเทศที่นักท่องเที่ยวเยอะ งานที่ทำมานานคนก็ไม่ตื่นเต้นแล้ว เขาอยากให้ผมช่วยซื้อในฐานะเพื่อน ผมเลยให้คำแนะนำและช่วยทำงานร่วมกัน

“จากเดิมที่ใช้สีอะคริลิก นานวันเข้าสีมันก็จาง ผมก็เลยซื้อสีน้ำมันมาให้เขา เพราะเราก็เคยเห็นงานของทิงกาทิงกาที่ใช้สีน้ำมันแล้วอยู่ได้นาน ซื้อพู่กันสง่า มยุระ จากไทยไปฝากเขา จากเดิมที่แกะเป็นคนตัวเล็กๆ เปราะบาง ก็ทำใหญ่ขึ้น รายละเอียดไม่ต้องเยอะ แต่ทำเป็นศิลปะร่วมสมัย เช่น ยามหลับ คนเล่นมือถือ คนกินไอติม แกะรูปใหม่ ไม่ใช่ผู้หญิงแบกของไว้บนหัวที่ใครๆ ก็ทำมานานแล้ว ผมเอาหนังสือภาพถ่ายตึกของ คุณเบียร์-วีระพล สิงห์น้อย ไปให้เขาดู ให้เขาแกะสถาปัตยกรรมสวยๆ เขาทำมาให้ผมทั้งหมดประมาณยี่สิบถึงสามสิบชิ้น มีนักการทูตด้วย แต่ใส่สูทมา ไม่ตรงกับที่ผมคิดเท่าไหร่ เพราะผมไม่ได้อยากเป็นนักการทูตที่ใส่สูท ถือกระเป๋าสี่เหลี่ยม” (ยิ้ม) 

6. อับดุล (Abdul)

เทคนิค : ประติมากรรมจากเศษไม้
อาทิตย์ ประสาทกุล นักการทูตผู้สะสมงาน ‘ศิลปะคนนอก’ ของแอฟริกา

“บ้านนี้ไม่เล่าไม่ได้ ไม่ใช่แค่บ้านเศรษฐี แต่เป็นวังพระราชาสมัยโบราณขนาดสามสี่ชั้นที่มีลานจอดเฮลิคอปเตอร์อยู่ข้างบน เป็นบ้านในจินตนาการของคนจากสังคมที่ต้องอยู่กลางดินกลางทราย บ้านเขาน่าจะเป็นบ้านกึ่งถาวรที่เอาไม้มาขัดๆ กัน มีก้อนอิฐมาพอเป็นพิธี แต่เขาเอาความฝันมาทำให้เป็นความจริง พอเห็นแล้วทำให้คิดว่าคนเราต้องกล้าฝันกล้าทำ แม้เป็นแค่โมเดลเศษกิ่งไม้กับกระดาษหนังสือพิมพ์ 

“อับดุลเป็น Outsider ตัวจริง วันนั้นลูกเข้าโรงเรียนวันแรก ลูกร้องไห้ ครูโทรมาให้ไปรับก่อนเวลาเลิกเรียน ผมขับรถไปแล้วเจอเขาแบกบ้านหลังใหญ่มากหน้าโรงเรียน ผมก็รีบจอดให้ภรรยาไปรับลูก แล้วลงไปซื้อ ให้เขาเซ็นชื่อกันตรงนั้น งานเขาละเอียดมาก แต่ผมซื้อมาในราคาราวพันกว่าบาทเท่านั้น ที่ซื้อถูกไม่ได้กดราคานะ เพราะมีสตางค์อยู่แค่นั้นในมือ จริงๆ อยากจะอุดหนุนอีก ผมให้เบอร์โทรศัพท์ไว้ เขาก็จดลงกลักไม้ขีดไฟ ผมว่าหายชัวร์ๆ หลังจากนั้นก็อยากไปรับลูกทุกวันเลย” (หัวเราะ)

7. ที. แจนยัวรี (T. January) 

เทคนิค : ประติมากรรมไม้แกะสลักระบายสี
อาทิตย์ ประสาทกุล นักการทูตผู้สะสมงาน ‘ศิลปะคนนอก’ ของแอฟริกา
อาทิตย์ ประสาทกุล นักการทูตผู้สะสมงาน ‘ศิลปะคนนอก’ ของแอฟริกา

“คนนี้ไม่ได้มีชื่อเสียงมาก ผมซื้อมาพราะชอบลักษณะงาน เป็นไม้แกะสลักรูปภูติผีของคนเผ่า Makonde ของแทนซาเนีย คนริเริ่มชื่อ จอร์จ ลิลังกา (George Lilanga) เขาวาดผี Shetani และแกะภูติผีบนไม้เนื้อแข็งสีดำ ดังขนาด Hermès เอามาแกะเป็นลายผ้าพันคอ งานเขาแพง คนเก็บสะสมงานศิลปะใหญ่ๆ ดังๆ ก็เก็บไปหมดแล้ว 

“T. January น่าจะเป็นหนึ่งในผู้ช่วยลิลังกา งานเขาสวยแล้วผมก็พอซื้อไหว เวลาไปราชการหรือเที่ยวที่แทนซาเนียก็ตามเหมามาตลอด ได้มาทั้งหมดสิบกว่าชิ้น”

8. ศิลปินดัดลวดโมซัมบิก

เทคนิค : ประติมากรรมลวดดัด
อาทิตย์ ประสาทกุล นักการทูตผู้สะสมงาน ‘ศิลปะคนนอก’ ของแอฟริกา
อาทิตย์ ประสาทกุล นักการทูตผู้สะสมงาน ‘ศิลปะคนนอก’ ของแอฟริกา

“งานลวดร้อยลูกปัดเป็นงานของที่ระลึกทั่วไปสำหรับนักท่องเที่ยวในทวีปแอฟริกาอยู่แล้ว แต่งานที่ผมได้มาเป็นงานธรรมดาที่ไม่ธรรมดา มีคนขาวแอฟริกาใต้มาทำเวิร์กช็อปสอนให้คนจนในโมซัมบิก เป็นการร่วมมือเพื่อสร้างมูลค่า ในฐานะคนทำงานกระทรวงต่างประเทศที่เกี่ยวกับการให้ความช่วยเหลือพัฒนา ผมชอบการนำความคิดใหม่ๆ มาสอนคนท้องถิ่น เช่น เอาลวดมาทำเป็นของแบบสตาร์วอร์ ใส่มอเตอร์ให้ขยับได้ บิดนิดเดียวจากไม่น่าสนใจก็น่าสนใจ

“เสน่ห์ของงานที่ใช้วัสดุรอบตัว คือจินตนาการและความตั้งใจทำ ใครๆ ก็ทำงานศิลปะได้ ไม่ได้อยู่ที่เครื่องมือ อยู่ที่ใจ ความคิด แล้วก็สองมือทำ”

8. ช่างไม้เคนยาและโมซัมบิก

เทคนิค : เก้าอี้จากเศษไม้
อาทิตย์ ประสาทกุล นักการทูตผู้สะสมงาน ‘ศิลปะคนนอก’ ของแอฟริกา
อาทิตย์ ประสาทกุล นักการทูตผู้สะสมงาน ‘ศิลปะคนนอก’ ของแอฟริกา

“สำหรับผม เก้าอี้สองตัวนี้เป็นศิลปะ จริงๆ คือเก้าอี้ที่คนท้องถิ่นทำจากเศษฟืน ตัวหนึ่งมาจากเคนย่า อีกตัวโมซัมบิก มันคราฟต์ตรงที่เอาไม้มาดัดมาต่อแบบเปลือยๆ ไม่ซ่อน 

“ผมเคยได้ยินว่าศิลปะมีสองประเภท ศิลปะเพื่อศิลปะและศิลปะเพื่อประชาชน ยุคหนึ่งศิลปะสูงส่ง อีกยุคศิลปะต้องใช้งานได้ ผมไม่รู้ว่าจะไปแบ่งทำไม แต่เก้าอี้นี้เป็นศิลปะเพื่อประชาชนแน่ๆ 

“การนั่งในที่สูงเป็นเรื่องใหม่ที่ตะวันตกเอามา ตอนรุ่นทวดพวกเราก็นั่งพื้น เก้าอี้เป็นความศิวิไลซ์ของชาวบ้าน เป็นความหรูหราของคนที่ไม่ได้มีสตางค์ไปซื้อ คนท้องถิ่นเขาใช้หัวคิด ใช้สองมือทำเป็นเก้าอี้ โดยใช้เศษไม้ที่หาได้ในท้องถิ่นมาดัด ตอกตะปู เป็นเก้าอี้มีพนักพิง แล้วแต่ละประเทศก็ทำต่างกัน เลยเอาใส่กล่องขึ้นเครื่องบินกลับมา” 

9. ซีตู (Zito)

เทคนิค : ผ้าต่อปักไหมพรม
อาทิตย์ ประสาทกุล นักการทูตผู้สะสมงาน ‘ศิลปะคนนอก’ ของแอฟริกา

“คนสุดท้ายคือพนักงานทำความสะอาดสถานทูตไทยประจำมาปูโต ตอนสถานทูตเปิดใหม่ เราเชิญ คุณจักกาย ศิริบุตร ไปทำงานศิลปะประดับสถานทูต โดยใช้ผ้า วัสดุท้องถิ่น และเศษธงชาติไทยผืนแรกที่ชักขึ้นเสาธงโมซัมบิกด้วย เพราะไปแค่สองอาทิตย์เลยต้องหาผู้ช่วยใกล้มือ ซีตูมาช่วยเย็บผ้าปักผ้า เขาไม่เคยเห็นก็ตื่นเต้น ได้แรงบันดาลใจอยากทำบ้าง คุณจักกายกลับไปแล้วซีตูก็ยังอยากทำต่อ ผมเลยช่วยสนับสนุน แนะนำคอนเซปต์และซื้อวัสดุให้ เขาปักเป็นรูปคนรอบตัวเขาที่ได้รับผลกระทบจากการขยายตัวของเมือง กลายเป็นงานศิลปะ พอผมจะกลับก็เลยขอตัดกลับมา ผมเก็บไว้ครึ่งหนึ่ง ให้คุณจักกายครึ่งหนึ่ง เขาอยากเอาไปคุยกับเทศกาลศิลปะที่ออสเตรเลียให้เอาไปจัดแสดง”

Writer

ภัทรียา พัวพงศกร

บรรณาธิการและนักจัดทริปแห่ง The Cloud ที่สนใจตึกเก่า งานคราฟต์ กลิ่น และละครเวทีพอๆ กับการเดินทาง

Photographer

ปฏิพล รัชตอาภา

ช่างภาพอิสระที่สนใจอาหาร วัฒนธรรมและศิลปะร่วมสมัย มีความฝันว่าอยากทำงานศิลปะเล็กๆ ไปเรื่อยๆ

The Collector

คอลเลกชันความหลงใหลของนักสะสมนานาประเภท

หากพูดถึงไพ่ทาโรต์ การดูดวง การทำนายทายทัก คงเป็นอย่างแรกที่หลายคนนึกถึง แต่กับ ภูมิ น้ำวล นักสะสมไพ่ทาโรต์กว่า 70 สำรับ และเจ้าของเพจ ‘ไพ่เราเผาเรื่อง’ กลับมีมุมมองที่ต่างออกไป เขามองว่าไพ่ทาโรต์คือวรรณกรรมภาษาที่มาในรูปแบบสำรับ เราใช้ภาษาไพ่บอกเล่าเรื่องราวต่างๆ ได้เหมือนภาษาทั่วไป เช่น การดูหนัง ฟังเพลง หนังสือ และวัฒนธรรม

จุดเริ่มต้นของการสะสมไพ่ทาโรต์จนนำไปสู่การทำความเข้าใจภาษาวรรณกรรม (ไพ่) เริ่มต้นเมื่อคุณภูมิเรียนอยู่ชั้นประถมศึกษาตอนปลาย เขาบังเอิญได้รับไพ่การ์ตูนชุด โจโจ้ ล่าข้ามศตวรรษ ที่แถมมากับนิตยสาร ความคลั่งไคล้ในไพ่ทาโรต์ของเขาเริ่มต้นอย่างเรียบง่าย และเหนียวแน่นมาตั้งแต่ตอนนั้น

“ผมเป็นเด็กเนิร์ดๆ หน่อยที่สนใจหนังสือวรรณกรรมมาตั้งแต่เด็ก โดยเฉพาะตำนาน Mythology และสิ่งลึกลับ ซึ่งไพ่ทาโรต์เป็นศาสตร์หนึ่งที่น่าค้นหา เป็นเหมือนวรรณกรรม เพราะไพ่แต่ละใบ แต่ละสำรับ มีเอกลักษณ์ มีเรื่องราวของตัวเอง ไพ่ทุกใบจึงมีเรื่องเล่า”

‘ภูมิ น้ำวล’ นักสะสมไพ่ทาโรต์ที่เขียนวรรณกรรมผ่านภาษาไพ่

01

ไพ่ = Something

จากการได้ไพ่แถมฟรีมากับนิตยสาร นำไปสู่การสะสมและทำความเข้าใจไพ่ทาโรต์กว่า 70 สำรับ เพราะไพ่แต่ละชุดมีความงาม มีเอกลักษณ์ มีสิ่งที่ซ่อนมาแตกต่างกันออกไป เขาบอกกับเราว่านี่เป็นความน่าตื่นเต้นอย่างหนึ่งของการสะสมไพ่ทาโรต์

“ตอนนี้มีไพ่เยอะมากครับ ทั้งไพ่ไทยและไพ่นอก ต้องบอกก่อนว่าผมไม่ได้เป็นคนที่สะสมไพ่เยอะที่สุด ไม่ได้เป็นคนที่มีไพ่ราคาแรงที่สุด แต่ผมเลือกเก็บไพ่ที่มันเหมาะกับเรา”

ค.ศ. 2008 คือจุดเริ่มต้นการซื้อไพ่ทาโรต์ครั้งแรกของคุณภูมิ นอกเหนือจากไพ่ที่มักแถมมากับหนังสือคู่มือการอ่าน เขาคิดว่าการได้คลุกคลี จับต้องกับไพ่จริงๆ น่าจะส่งผลให้รู้จักไพ่ได้ดีกว่านี้ 

‘ภูมิ น้ำวล’ นักสะสมไพ่ทาโรต์ที่เขียนวรรณกรรมผ่านภาษาไพ่

“ผมมองว่าไพ่ทาโรต์ ไพ่ทำนาย รวมถึงเครื่องมือการทำนายอย่างอื่นเป็นภาษา เหมือนกับภาษาที่มนุษย์ใช้ในการสื่อสารหรือถอดความจากไพ่ บางทีอาจเป็นพลังงานบางอย่างเหนือธรรมชาติซึ่งเราก็ไม่เข้าใจ คนอื่นอาจจะเรียกว่าเทพเจ้าหรือพระเจ้า แต่สำหรับผมแล้ว ผมเรียกมันว่า Something”

คุณภูมิอธิบายเพิ่มเติมว่า การสื่อสารกับอะไรสักอย่างที่เขาเรียกว่า Something เป็นเพียงการสอบถามในสิ่งที่ ‘เรา’ หรือมนุษย์หยั่งรู้ไม่ได้ด้วยตัวเอง เช่น อยากรู้ว่าอนาคตจะเกิดอะไรขึ้น หรือคนที่คุยด้วยตอนนี้คิดอย่างไรกับเรา เพราะมนุษย์อ่านใจคนอื่นไม่ได้

จึงสอดคล้องกับไพ่ทาโรต์ที่บอกเรื่องราวจังหวะชีวิตของมนุษย์ผ่านหน้าไพ่ ยกตัวอย่างไพ่ทาโรต์ชุดคลาสสิก The Rider-Waite Tarot ชุดนี้ออกแบบมา 78 ใบ แบ่งออกเป็น 2 ชุด คือ 1)​ ไพ่ชุดใหญ่มีจำนวน 22 ใบ (Major Arcana) 2) ไพ่ชุดเล็กมีจำนวน 56 ใบ (Minor Arcana) ซึ่งไพ่แต่ละใบจะบ่งบอกเรื่องราวหรือองค์ประกอบสำคัญของมนุษย์ เช่น การเปลี่ยนแปลง การเกิด การดับสูญ และการหยุดนิ่ง นี่จึงเป็นเสน่ห์ของไพ่ทาโรต์ มันคือความพยายามที่จะทำความเข้าใจหรือหยั่งรู้ถึงอนาคต

ยกตัวอย่างไพ่ชุดเล็ก ไพ่ไม้ (Wands) เป็นตัวแทนความคิดสร้างสรรค์หรือแพสชัน ถ้ามองในแง่พื้นฐานคือการพูดเรื่องการงาน ไพ่ถ้วย (Cups) เป็นเรื่องอารมณ์ความรู้สึก ใช้ดูความสัมพันธ์ของคน ไพ่ดาบ (Swords) เป็นเรื่องความคิดความอ่าน คำพูด บางคนก็จะมองว่าเป็นเรื่องปัญหา ไพ่เหรียญ (Pentacle / Coins) สื่อเรื่องวัตถุ สิ่งที่เป็นรูปธรรม ทรัพย์สมบัติ เงินทอง ความร่ำรวย

‘ภูมิ น้ำวล’ นักสะสมไพ่ทาโรต์ที่เขียนวรรณกรรมผ่านภาษาไพ่

เมื่อดูแบบนี้แล้ว ไพ่ทั้งหมดมีความหมายแทนตัวเองอยู่ การที่เราเปิดไพ่จึงเหมือนกับการอ่าน ราวกับว่าไพ่แต่ละใบเป็นองค์ประกอบของภาษา มีพยัญชนะ มีเสียงอ่าน มีรูป มีสัญญะ มีไวยากรณ์ ซึ่งไวยากรณ์ในที่นี้หมายถึงจังหวะและรูปแบบการวางไพ่ 

ยกตัวอย่างการวางไพ่ 5 ใบเพื่อเผาตัวเองในตอนแรก เป็นรูปแบบหนึ่งของไวยากรณ์และยังมีอีกหลายรูปแบบมาก บางคนนำไพ่มาวาง 10 ใบ (Celtic Cross) หรือไพ่บางสำรับคนสร้างก็ได้คิดไวยากรณ์เฉพาะของแต่ละไพ่ขึ้นมา ตั้งแต่คิดคอนเซ็ปต์หรือการวางไพ่ประจำตำแหน่งแต่ละชุด (Spade) ดังนั้น การเปิดไพ่ในแต่ละครั้ง จึงเหมือนกับเรากำลังอ่านภาษาที่บรรจุมากับไพ่แต่ละใบ 

02

ไพ่ = ภาษา

แปลว่าไพ่แต่ละสำรับมีภาษาเป็นของตัวเองหรือเปล่า

“ใช่ แต่บางอันก็เป็นภาษาที่ใกล้เคียงกับภาษาที่มีมาก่อนหน้า ยกตัวอย่างภาษาฝรั่งเศส ภาษาอิตาลี สังเกตไหมว่าคำบางคำคล้ายกัน เพราะมีรากศัพท์มาจากภาษาละตินเหมือนกัน ไพ่ทาโรต์ก็มีรากฐานภาษามาจากไพ่ชุดคลาสสิก ซึ่งหลักๆ มีสามชุด ได้แก่ Rider-Waite’s, Tarot de Marseille และ Thoth สามชุดนี้เรียกได้ว่าเป็นสามเสาหลักแห่งไพ่ทาโรต์ได้เลย”

‘ภูมิ น้ำวล’ นักสะสมไพ่ทาโรต์ที่เขียนวรรณกรรมผ่านภาษาไพ่

เราอดสงสัยไม่ได้ว่าการทำความเข้าใจภาษาถิ่นของไพ่แต่ละสำรับยากไหม เมื่อเหลือบไปเห็นภูเขาไพ่ทาโรต์ที่กองอยู่ข้างๆ คุณภูมิ นี่คือภาษาถิ่นที่นักดูไพ่ทาโรต์ต้องทำความเข้าใจ และจดจำองค์ประกอบของภาษาซึ่งแตกต่างกันไปในแต่ละท้องที่ด้วย เช่น Shuffle Tarot ไพ่สัญชาติไทยสังกัดสำนักพิมพ์ Destiny ก็มีวิธีการอ่านที่สลับซับซ้อนตรงข้ามความหมายไปมา หรือไพ่ Housing Tarot ของ California Rail Map ก็ต้องทำความเข้าใจเรื่องสถานที่ด้วย 

 “แล้วแต่ไพ่แต่ละสำรับเลยครับ” คุณภูมิตอบพร้อมอธิบายต่อว่า เพราะไพ่แต่ละสำรับโฟกัสภาษาที่ต่างกัน หากเปรียบเทียบให้เห็นภาพ เช่น ภาษาไทยเป็นภาษาที่มีหลายระดับชั้น สังเกตได้จากสรรพนามหรือคำราชาศัพท์ที่ใช้ต่างกันไป ส่วนของพวกอินูอิต (Inuit) ก็มีคำเรียกหิมะหลายรูปแบบ เช่นเดียวกับไพ่ที่มีจุดโฟกัสแตกต่างกัน หรือไพ่บางชุดจะให้ความสำคัญในเรื่องของเพศหญิงมากกว่าเพศชาย เป็นต้น 

‘ภูมิ น้ำวล’ นักสะสมไพ่ทาโรต์ที่เขียนวรรณกรรมผ่านภาษาไพ่

“นอกจากการอ่านไพ่ที่เหมือนการแปลภาษาแล้ว ผมยังคิดว่าการอ่านไพ่ก็เหมือนกับการอ่านวรรณกรรม” นอกจากศาสตร์ในการตีความแล้ว คุณภูมิยังดึงวิธีคิดแบบอักษรศาสตร์มาใช้ร่วมกับการตีความอีกด้วย เพราะเขามีพื้นฐานมุมมองมาจากการเรียนคณะอักษรศาสตร์ จุฬาฯ

เขากล่าวต่อว่า ทฤษฎีการอ่านหรือการวิจารณ์วรรณคดีมีหลายรูปแบบ ซึ่งไม่ใช่ทุกรูปแบบที่จะนำมาใช้กับหนังสือทุกเล่มได้ เฉกเช่นเดียวกับไพ่ที่วิธีการอ่านทุกรูปแบบใช้กับไพ่ทุกสำรับไม่ได้ บางชุดอาจตีความได้เลยตั้งแต่เห็นหน้าไพ่ การสัมผัสเห็นหน้าตัวละคร รับรู้ถึงความรู้สึก และตีความจากภาพได้ บางภาพอาจจะแทรกสัญลักษณ์ในเชิงโหราศาสตร์ สัญลักษณ์การเล่นแร่แปรธาตุเข้ามาด้วย เมื่อคิดอย่างนี้แล้วการสะสมไพ่ทาโรต์จึงสนุกขึ้นมากๆ เพราะต้องคอยทำความเข้าใจ และนี่คือสิ่งที่เขาได้มาจากการสะสมไพ่ทาโรต์นอกจากศาสตร์แห่งการทำนาย

03

Possible Future 

ทั้งสะสมไพ่ เรียนรู้ภาษาของไพ่แต่ละสำรับ แล้วส่วนตัวเขาเชื่อเรื่องการทำนายทายทักหรือเปล่า คำตอบของเขาทำให้เราเลิกคิ้วสงสัยนิดหน่อย

“ผมอยากเชื่อ” คุณภูมิขยายความว่า เขาอยากเชื่อว่ามีอะไรบางอย่างนอกเหนือไปจากสิ่งที่มนุษย์กำหนด และเชื่อสิ่งที่ไพ่สื่อสาร

“ส่วนตัวผมไม่เชื่อว่าบางสิ่งมันถูกกำหนดไว้อย่างชัดเจนจนเปลี่ยนแปลงอะไรไม่ได้ เพราะยังเชื่อในเจตจำนงอิสระหรือ Free Will อยู่” เขาอ้างอิงวรรณกรรมเรื่อง ขุมทรัพย์สุดปลายฝัน :The Alchemist เพื่อมาอธิบายให้เราเห็นภาพชัดเจน

“เรื่องนี้ตัวละครพูดถึงการทำนายของพระอัลเลาะห์ ว่าพระองค์ไม่ได้ต่อต้าน ปฏิเสธการทำนาย หรือการดูดวงอนาคต แต่การที่พระองค์ยอมให้ทำนาย เพราะมองว่ามนุษย์เปลี่ยนแปลงได้ หากเป็นอนาคตหรือสิ่งที่เป็นมติจากสวรรค์ชัดเจน สิ่งเหล่านี้อ่านไม่ได้ผ่านการเปิดไพ่หรือดูดวง การดูดวงในตอนนี้จึงเป็นการ Possible Future ดูแนวโน้มว่าเปลี่ยนแปลงอะไรได้บ้าง เพราะการพยากรณ์มีสิ่งที่เรียกว่าการทำงานเชิงสถิติอยู่ จะพูดว่านี่คือสิ่งเร้นลับของไพ่ทาโรต์ ซึ่่งพยายามเอาชนะสิ่งที่เราไม่รู้ก็ได้” 

‘ภูมิ น้ำวล’ นักสะสมไพ่ทาโรต์ที่เขียนวรรณกรรมผ่านภาษาไพ่

คุณภูมิเล่าต่อว่า เมื่อเรามองไพ่ทาโรต์เป็นหนึ่งในภาษา สิ่งที่ได้ตามมาจึงเป็นมากกว่าการทำนายดวงชะตา เพราะเราหยิบจับภาษาเหล่านี้มาเล่าเรื่องต่างๆ และทำให้ไพ่ทาโรต์มีเสน่ห์มากยิ่งขึ้น ไพ่ทาโรต์จึงเป็นมากกว่าของสะสมทั่วไป เพราะไพ่ช่วยส่งสารและดึงมุมมอง สติ แง่การใช้ชีวิตต่างๆ ของเขาได้ การทำนายจากไพ่ทาโรต์เหมือนการสะท้อนภาพปัจจุบัน และคาดเดาถึงอนาคตอันใกล้ที่เจ้าตัวเปลี่ยนแปลงได้

 “มีช่วงหนึ่งที่ผมพยายามทำความเข้าใจไพ่ ก็จะหยิบไพ่ประจำวันขึ้นมาทำนายว่าวันนี้เราจะเป็นอย่างไร ให้ความหมายอะไรบ้าง แล้วตอนเย็นก็กลับมาเทียบว่ามันเป็นอย่างที่ไพ่เขาทำนายหรือเปล่า เหมือนเป็นการพูดคุยกับตัวเอง”

04

ไพ่เราเผาเรื่อง

ไพ่เราเผาเรื่อง เป็นเพจที่นำไพ่ทาโรต์มาเล่าเรื่องต่างๆ ทั้งหนังสือ เกม เขียนรีวิว หรือวิจารณ์ จุดเริ่มต้นมาจากคุณภูมิสนใจอยากทำเพจคอนเทนต์รีวิว และอยากทำเพจที่เล่าเรื่องราวเกี่ยวกับไพ่ทาโรต์ การรวมกันของ Passion ทั้งคู่กลายเป็นเพจที่พูดเรื่องการสะสมไพ่ทาโรต์ การเสพสื่อ การรีวิวผ่านภาษาของไพ่ ว่าไพ่แต่ละชุดจะเล่าหรือวิจารณ์สื่อเหล่านี้ออกมาในรูปแบบไหน ไม่ว่าจะเป็นเผาบอกเล่าเกี่ยวกับ MV เพลง Lalisa, เผาเกม Popcat และภาพยนตร์เอนิเมชัน Raya and the Last Dragon

แล้วไพ่ให้มุมมองการเผาเรื่อง ต่างจากมุมมองทั่วไปที่เราประจักษ์หรือเปล่า

 “ไพ่ให้มุมมองความเป็นกลาง” เขายกตัวอย่างว่าตัวเองชอบเพลงของวงลาบานูนเพลงหนึ่งมาก แต่ไม่ชอบมิวสิกวิดีโอเพลงนี้ จึงนำไพ่ทาโรต์มาเผาเล่าเรื่องว่ามองอย่างไร มีความเห็นอย่างไร เลยทำให้เห็นมุมมองที่กลางกว่า ถ้าพูดอีกทางก็คล้ายกับว่าการสะสมไพ่ทาโรต์ช่วยให้มองภาพในอีกมิติหนึ่ง นอกเหนือมุมมองเดิมที่อาจมีอคติ หรือมีส่วนไหนที่เราพลาดไป

‘ภูมิ น้ำวล’ นักสะสมไพ่ทาโรต์ที่เขียนวรรณกรรมผ่านภาษาไพ่

ในสภาพสังคมที่รายล้อมไปด้วยความตึงเครียด และจำนวนผู้ป่วยโรคซึมเศร้าพุ่งสูงขึ้นในทุกปี คุณภูมิบอกกับเราว่าไพ่ทาโรต์ก็เป็นเหมือนการพักผ่อนทางจิตใจ หลีกหนีความตึงเครียด ความกังวล หรือโรคซึมเศร้าได้ นอกจากนี้ การศึกษาภาษาของไพ่ ยังทำให้เห็นความพยายามของมนุษย์ที่อยากเอาชนะธรรมชาติ เพราะมนุษย์ควบคุมธรรมชาติไม่ได้ การดูดวงอาจเป็นหนึ่งในวิธีการเอาตัวรอด เพื่อพิชิตสิ่งที่มวลมนุษยชนไม่อาจเข้าใจ ‘อนาคต’ ได้

“ส่วนตัวผมมองว่าการสะสมก็เหมือนงานอดิเรกอย่างหนึ่ง เป็นการใช้เวลาในช่วงที่เราได้เป็นตัวของตัวเอง เป็นช่วงที่ไม่ได้ทำงานหรือใช้ชีวิตท่ามกลางคนอื่นๆ ซึ่งเป็นสิ่งที่ดีมากๆ”

06

สำรับสำคัญ

นี่คือไพ่ชุดพิเศษที่มีความหมายต่อนักสะสมไพ่มากที่สุด ขณะบอกเล่าเรื่องราวความพิเศษที่ซ่อนอยู่ในไพ่แต่ละชุด เขาทิ้งท้ายกับเราว่า อนาคตก็อยากจะมีไพ่ทาโรต์ของตัวเองเหมือนกัน

01 Manga Tarot (2006)

ผู้ผลิต : Lo Scarabeo

ออกแบบโดย : Riccardo Minetti

วาดโดย : Anna Lazzarini

‘ภูมิ น้ำวล’ นักสะสมไพ่ทาโรต์ที่เขียนวรรณกรรมผ่านภาษาไพ่

“เหตุผลที่เลือกไพ่สำรับนี้เพราะเป็นจุดเริ่มต้นของการสะสมและศึกษาไพ่ทาโร่อย่างจริงจัง เป็นการซื้อไพ่ที่นอกเหนือจากไพ่แถมมากับหนังสือคู่มือตำราสอน ความพิเศษของไพ่ชุดนี้คือการสลับเพศตัวละครของไพ่ ยกตัวอย่างหากตัวละครในไพ่จากชุดคลาสสิกเป็นผู้ชาย ไพ่สำรับนี้ก็จะเป็นผู้หญิง มีความเป็นเฟมินิสต์ เพราะตัวละครผู้หญิง Active มากกว่าตัวละครผู้ชาย 

“อีกสิ่งหนึ่งที่น่าสนใจในไพ่ชุดนี้คือทุกใบมีสัญลักษณ์บ่งบอกถึงฤดูกาล 4 ฤดู คือ ฤดูหนาว ฤดูร้อน ฤดูใบไม้ร่วง และฤดูใบไม้ผลิ ซึ่งฤดูเหล่านี้นำมาประกอบการตีความ การทำนายได้ ซึ่งคนวาดไพ่ชุดนี้มีความละเอียดมาก สื่ออารมณ์ผ่านโทนสีของภาพได้อย่างชัดเจน”

“ที่เห็นไพ่ทาโร่ชุดนี้ จริงๆ ไม่ได้หน้าตาเป็นแบบนี้นะ ตอนซื้อมามันมีกรอบสีดำล้อมรอบรูป และมีชื่อไพ่เป็นภาษาอังกฤษ ฝรั่งเศสอยู่ด้วย แต่อันนี้ผ่านการ Deck Modification หรือว่าการโมไพ่ ซึ่งเป็นที่นิยมในหมู่ฝรั่งมาก แต่คนไทยไม่นิยมทำกัน เรารู้สึกว่าภาพชุดนี้สวย แต่มันน่าเสียดายที่มันมีกรอบที่กักขังความงามของไพ่อยู่ ก็เลยตัดสินใจโมไพ่เองด้วยคัตเตอร์ และเอาปากกาเจลมาทาขอบสีดำ”

02 The Dark Mansion Tarot (2019)

ผู้ผลิต : Taroteca Studio

วาดโดย : Magdalena Kaczan

แลกเปลี่ยนมุมมองงานเขียนผ่านภาษาไพ่กับ ‘ภูมิ น้ำวล’ นักสะสมไพ่ทาโรต์และเจ้าของเพจ ‘ไพ่เราเผาเรื่อง’ เพจที่เล่าเรื่องราวต่างๆ ผ่านภาษาของไพ่

“เป็นชุดที่เรียกแพสชันการสะสมของเรากลับมา เพราะมีช่วงหนึ่งที่ความสนใจของเราไปอยู่กับสิ่งอื่นมากกว่า แต่พอเห็นไพ่ชุดนี้ในอินเทอร์เน็ตก็รู้สึกว่าไม่ได้แล้ว เราต้องมี เพราะชอบสไตล์ลายเส้นมาก มีบางคนบอกว่าไพ่ชุดนี้คล้ายงานของ ทิม เบอร์ตัน (Tim Burton) ซึ่งส่วนตัวชอบงานของเขาเป็นทุนเดิมอยู่แล้วเลยสั่งไพ่ชุดนี้มา นี่จึงเป็นการซื้อของจากต่างประเทศครั้งแรกผ่าน Paypal”

03 Shuffle Tarot (2020)

ผู้ผลิต : Deckstiny

แลกเปลี่ยนมุมมองงานเขียนผ่านภาษาไพ่กับ ‘ภูมิ น้ำวล’ นักสะสมไพ่ทาโรต์และเจ้าของเพจ ‘ไพ่เราเผาเรื่อง’ เพจที่เล่าเรื่องราวต่างๆ ผ่านภาษาของไพ่

“ชุดนี้เป็นของ คุณเมท ทศวิวัศน์ เขาผันตัวเองมาเป็นผู้ผลิตพิมพ์ไพ่เมื่อไม่นานมานี้ สาเหตุที่เลือกชุดนี้มีสามเหตุผลคือ หนึ่ง เป็นชุดแรกที่เปิดตัว เป็นการประกาศว่ามีแบรนด์ไทยนะ แม้ว่าจะเป็นไพ่อินดี้ ไม่ได้จำหน่ายในร้านหนังสือ แต่ก็เป็นที่รู้จักในออนไลน์อย่างมาก และต่างชาติก็สั่งเยอะ สอง มันชื่อว่าไพ่ Shuffle Tarot หมายถึงการสับเปลี่ยนไปมา อย่างภาพหน้ากล่องเป็นไพ่ The Fool แต่มันกลับมานั่งที่ของจักรพรรดิ หากเคยดูซีรีย์ What if…? ของดิสนีย์ก็จะอารมณ์คล้ายๆ กัน เป็นสถานการณ์โลกคู่ขนานแปลกๆ ที่ตัวละครกลับกันหมด เช่นไพ่ The Lover ก็เอา The Devil ขึ้นมาแทน และสาม ไพ่ชุดนี้แฟนให้เป็นของขวัญวันเกิด

“การสลับกันส่งผลต่อการอ่าน การที่ไพ่ The Lover ถูกแทนด้วย The Devil หมายความว่า เราแน่ใจจริงๆ หรือว่าสิ่งที่เป็นอยู่ตอนนี้คือความรัก หรือมันเป็นแค่ความหลงใหล”

04 Housing Tarot

ผู้ผลิต : California Rail Map

วาดโดย : Alfred Twu

แลกเปลี่ยนมุมมองงานเขียนผ่านภาษาไพ่กับ ‘ภูมิ น้ำวล’ นักสะสมไพ่ทาโรต์และเจ้าของเพจ ‘ไพ่เราเผาเรื่อง’ เพจที่เล่าเรื่องราวต่างๆ ผ่านภาษาของไพ่

“ไพ่ชุดนี้เป็นชุดที่เล็งมานาน แต่ไม่มีโอกาสซื้อสักที เพราะเป็นไพ่ที่ขายเมืองนอกและไม่มีคนนำเข้า จนสุดท้ายเราสั่งซื้อเข้ามาเอง จุดเด่นของไพ่นี้คือสถานที่ แม้ว่าไพ่ทาโรต์จะมีพื้นฐานอ่านได้ว่าหมายถึงสถานที่แบบไหน แต่ไพ่ชุดนี้กลับทำให้เป็นรูปธรรมมากขึ้น ยกตัวอย่างไพ่ The Tower ที่หมายถึงการทลายโครงสร้างดั้งเดิม การเปลี่ยนแปลงอย่างฉับพลัน คนวาดก็สื่อความหมายผ่านภาพการประท้วง ไพ่ชุดนี้จึงสนุก เพราะได้แสดงศักยภาพการตีความของมนุษย์อีกด้วย” 

05 The Mystery Tarot (2021)

ผู้ผลิต : Quarter Press

ออกแบบและวาดโดย : Chris Smith

ไพ่ที่สร้างจากการ์ตูน Disney เรื่อง Gravity Falls (2012 – 2014)

แลกเปลี่ยนมุมมองงานเขียนผ่านภาษาไพ่กับ ‘ภูมิ น้ำวล’ นักสะสมไพ่ทาโรต์และเจ้าของเพจ ‘ไพ่เราเผาเรื่อง’ เพจที่เล่าเรื่องราวต่างๆ ผ่านภาษาของไพ่

“เป็นไพ่ที่วาดและสร้างมาจากการ์ตูนเรื่อง Gravity Falls ของดิสนีย์ ข้อดีของไพ่ชุดนี้คือ แม้ว่าเราไม่เคยดูการ์ตูนเรื่องนี้ก็สามารถตีความได้ เพราะตัวละครทำท่าทางเหมือนไพ่ชุดคลาสสิก แต่หากเรารู้พื้นฐานของการ์ตูนไปด้วย จะทำให้ตีความไพ่ได้ดียิ่งขึ้น ที่เลือกสำรับนี้มาเพราะอยากบอกคนอื่นว่า เวลาจะใช้ไพ่ที่มีพื้นฐานมาจากการ์ตูนหรือมีเนื้อเรื่องมาแล้ว ควรศึกษาต้นฉบับและศึกษาตัวละครก่อน มันจะทำให้คุณตีความหมายของไพ่ได้ดีขึ้น” 

06 Decameron Tarot (2003)

ผู้ผลิต : Lo Scarabeo

ออกแบบและวาดโดย : Giacinto Gaudenzi

แลกเปลี่ยนมุมมองงานเขียนผ่านภาษาไพ่กับ ‘ภูมิ น้ำวล’ นักสะสมไพ่ทาโรต์และเจ้าของเพจ ‘ไพ่เราเผาเรื่อง’ เพจที่เล่าเรื่องราวต่างๆ ผ่านภาษาของไพ่

“อันนี้ใครมาเห็นอาจจะมองว่าไม่แปลกเท่าไหร่ แต่เรามองว่าแปลกมาก ตอนเห็นไพ่ชุดนี้ครั้งแรกตกใจเล็กน้อย (หัวเราะ) เพราะมันมีความ 18+ อย่างชัดเจน โจ่งครึ้ม ที่สร้างมาจากหนังสือรวมเรื่องสั้นท้าทายศีลธรรมเรื่อง The Decameron โดย Giovanni Boccaccio นักเขียนชาวอิตาเลียนสมัยศตวรรษที่ 14 งานเขียนนี้ก็จะพูดถึงเรื่องของคนที่ใช้ชีวิตทั่วไป ไม่สนใจกรอบขนบของศีลธรรมใดๆ รวมถึงเรื่องเพศที่ถูกโยนออกนอกประตูไปเลย ทุกคนสามารถใช้ชีวิตได้ตามใจชอบ ได้แบบเต็มที่ ไพ่ที่ออกมาเลยไม่มีการเซ็นเซอร์ใดๆ

“เราจะเห็นเลยว่ามันโจ๋งครึ่มมาก ไม่มีการเซ็นเซอร์ มันเลยทำให้เรารู้สึกว่า ไพ่มันมาทำแบบนี้ได้ด้วยหรือ แม้ว่าไพ่สำรับนี้ไม่ใช่ชุดแรกที่พูดถึงเรื่อง 18+ แต่ชุดอื่นที่เราเคยเห็นมันไม่ได้เห็นอวัยะ หรือฉากร่วมรักแบบอล่างฉ่างแบบนี้ จะออกแนวศิลปะนู้ดๆ มากกว่า ไม่ก็ปิดนั่นปิดนี่ แต่ไพ่นี้ไม่สน เปิดเลย (หัวเราะ) “

07 Food Fortunes (2016)

ผู้ผลิต : Chronicle Books

ออกแบบและวาดโดย : Josh LaFayette

แลกเปลี่ยนมุมมองงานเขียนผ่านภาษาไพ่กับ ‘ภูมิ น้ำวล’ นักสะสมไพ่ทาโรต์และเจ้าของเพจ ‘ไพ่เราเผาเรื่อง’ เพจที่เล่าเรื่องราวต่างๆ ผ่านภาษาของไพ่

“อันนี้ผมมองว่าเป็นไพ่ที่แปลกมาก เขามีชื่อ ว่า Food Fortunes หลักๆ เป็นไพ่ธีมอาหารจากทั่วโลก เช่น อาหารญี่ปุ่น อาหารจีน อาหารอินเดีย และอาหารกรีก ภาพหน้าไพ่เป็นแนว Parody RWS ไพ่ชุดใหญ่มียี่สิบสองใบ เป็นอาหารจำพวกของกินที่ขาดไม่ได้ ส่วนไพ่ชุดเล็กมีห้าสิบหกใบ จะแบ่งเป็นสี่กลุ่ม กลุ่มละสิบสี่ใบ แบ่งเป็นอาหารจานหลัก (Mains) เครื่องเคียง (Slides) ของหวาน (Sweet) และเครื่องดื่ม (Drinks)

“มีสินค้าของไทยอยู่ด้วยนะครับไพ่ชุดนี้” คุณภูมิพูดพร้อมกับหยิบไพ่รูปวาดซอสพริกศรีราชาออกมา และบอกกับเราว่าอยากนำเสนอใบนี้มากๆ ส่วนไพ่ที่เราเห็นอยู่ผ่านการโมตัดขอบเรียบร้อยแล้ว

 “มีคนเคยถามผมเหมือนกันว่าไพ่ชุดนี้มีไว้สำหรับอะไร เพราะมันนำไปเทียบกับไพ่ทาโรต์ตัวหลักไม่ได้ คนที่นำไปใช้นอกจากสะสมแบบผมแล้ว เขาก็นำไปปรับใช้ เช่น เวลาออกไปกินข้าวกับลูกค้า กับหัวหน้า วันนี้ต้องกินอาหารประเทศไหน ถึงจะทำให้การเจรจาธุรกิจราบรื่น หรือเดทแรกควรไปกินอะไร”

08 จาตุมหาราชทาโรต์ (4 Heavenly Kings Tarot) (2011)

ผู้ผลิต : Line Art Planning

ออกแบบโดย : วิโรจน์ ตั้งฑัตสวัสดิ์ และ ดร.เซ่ ไพ่พยากรณ์

แลกเปลี่ยนมุมมองงานเขียนผ่านภาษาไพ่กับ ‘ภูมิ น้ำวล’ นักสะสมไพ่ทาโรต์และเจ้าของเพจ ‘ไพ่เราเผาเรื่อง’ เพจที่เล่าเรื่องราวต่างๆ ผ่านภาษาของไพ่

 “ไพ่ชุดนี้ที่เลือกมาเพราะไพ่อ้างอิงกับพระจตุมหาราชหรือจตุโลกบาล ตามความเชื่อของ ไตรภูมิพระร่วง ที่นำโครงสร้างจากไพ่ชุดพื้นฐานมาเชื่อมโยงกับจตุโลกบาลทั้งสี่แบบ จุดที่ทำให้สนใจจริงๆ คือหน้าไพ่ที่ออกแบบมาเหมือนกับจิตรกกรรมฝาผนัง ตรงโครงสร้างของไพ่อ้างอิงมาจากไพ่ชุดคลาสสิก แต่สำรับนี้เขาเปลี่ยนตัวละคร เปลี่ยนสิ่งของต่างๆ ให้กลายเป็นภาพจิตรกรรมผนังแบบไทยๆ

“แล้วก็เช่นเคย ไพ่สำรับนี้แต่เดิมมันมีขอบอยู่ แต่ผ่านการโมเรียบร้อยแล้ว บางคนอาจจะรู้สึกไม่ชอบที่เราโมตัดขอบออก เพราะจะส่งผลต่อราคาไพ่ได้ และบอกไม่ได้ว่าเป็นไพ่รุ่นไหน เนื่องจากมีหลายเวอร์ชัน แต่ละเวอร์ชันมีราคาแตกต่างกันไป เช่น เวอร์ชันที่ขอบเป็นทองแท้และขอบเงิน แต่ส่วนตัวเราไม่ชอบเลยตัดออก เพราะเป็นของสะสม ไม่คิดจะปล่อยต่ออยู่แล้ว เลยเลือกทำไพ่ในแบบที่เราชอบดีกว่า”

09 The Tarot of Loka (2014)

ผู้ผลิต : River Horse

ออกแบบโดย : Alessio Cavatore

วาดโดย : Pete Borlace

แลกเปลี่ยนมุมมองงานเขียนผ่านภาษาไพ่กับ ‘ภูมิ น้ำวล’ นักสะสมไพ่ทาโรต์และเจ้าของเพจ ‘ไพ่เราเผาเรื่อง’ เพจที่เล่าเรื่องราวต่างๆ ผ่านภาษาของไพ่

“ความแปลกของไพ่สำรับนี้คือ ปกติแล้วไพ่ทาโรต์เคยมีที่มาจากไพ่ป๊อก แต่ไพ่ชุดนี้กลับนำตัวเอกของไพ่ป๊อก เช่น แจ็ก แหม่ม คิง มาเป็นหน้าไพ่ และมีดอกต่างๆ ร่วมด้วย ที่สำคัญคือ ไพ่สำรับนี้ออกแบบมาให้มองกลับด้านได้

“ที่สำคัญคือ ไพ่ชุดนี้มีกติการของตัวเอง ใช้ทำนายได้ และนำไปเล่นเกมได้ ผู้ออกแบบไพ่ชุดนี้คือ Alessio Cavatore เป็นนักออกแบบคิดค้นบอร์ดเกมชื่อดังต่างๆ เช่น Warhammer และ King of War”

Writer

พาฝัน หน่อแก้ว

เด็กวารสารศาสตร์ ผู้ใช้ชีวิตไปกับการเดินทางตามจังหวะเสียงเพลงโฟล์คซองและ R&B จุดอ่อนแพ้ทางของเซลล์ทุกชนิด

Photographer

ณัฐสุชา เลิศวัฒนนนท์

เรียนวารสาร เที่ยวไปถ่ายรูปไปคืองานอดิเรก และหลงใหลช่วงเวลา Magic Hour ของทุกๆวัน

อ่านต่อ

Loading...

End of content

No more pages to load