“สิ่งสำคัญไม่อาจมองเห็นได้ด้วยตา”

ประโยคคลาสสิกที่เจ้าชายน้อยกล่าวไว้นี้ อาจหมายความรวมถึงจุลินทรีย์ด้วยก็เป็นได้

คำว่าจุลินทรีย์หรือจุลชีพ คือสิ่งมีชีวิตขนาดเล็กจิ๋วที่หลายชนิดเรามองไม่เห็นด้วยตาเปล่า ตั้งแต่แบคทีเรียไปจนถึงเห็ดรา ซึ่งแม้จะมองไม่เห็น แต่สิ่งมีชีวิตเหล่านั้นล้วนมีบทบาทสำคัญต่อเราและโลก

ในกิจกรรม Earth Appreciation ลำดับที่ 9 นี้ เราจะพาไปสำรวจจักรวาลมหัศจรรย์ของสิ่งมีชีวิตตัวจิ๋วเหล่านี้กัน ซึ่งครั้งนี้ถือเป็นกิจกรรมลำดับสุดท้ายของซีรีส์เรียนรู้ธรรมชาติผ่านสวนเบญจกิติที่ The Cloud ร่วมกับ สำนักงานบริหารและพัฒนาองค์ความรู้ (องค์การมหาชน) หรือ OKMD ในการจัดกิจกรรมพิเศษ 5 ครั้ง เพื่อชวนคนเมืองละสายตาจากหน้าจอมือถือ มาสัมผัสและเรียนรู้ธรรมชาติในสวนแนวคิดใหม่กลางเมือง 

รู้จักไลเคนหลายสายพันธุ์ในสวนเบญจกิติ สิ่งมีชีวิตตัวจิ๋วที่บอกคุณภาพอากาศในเมือง

บุคคลสำคัญที่ช่วยออกแบบกิจกรรมทั้ง 5 ครั้ง และมาเป็นวิทยากรของเราวันนี้ ก็คือนักสื่อสารเรื่องราวธรรมชาติคนสำคัญของประเทศไทย นั่นคือ ดร.สรณรัชฎ์ กาญจนะวณิชย์ หรือ ดร.อ้อย อดีตประธานมูลนิธิโลกสีเขียว เจ้าของพื้นที่ชุ่มน้ำนูนีนอย อำเภอเชียงดาว จังหวัดเชียงใหม่ ที่เธอได้ฟื้นฟูไว้เพื่อให้เป็นบ้านของสิ่งมีชีวิตต่างๆ มากมาย อีกทั้งยังเป็นผู้ริเริ่มกิจกรรมธรรมชาติศึกษาสำหรับเด็ก ๆ ที่ยังใช้อยู่จนถึงทุกวันนี้ ไม่ว่าจะเป็นนักสืบสายลม นักสืบสายน้ำ นักสืบชายหาด

และวันนี้ เราจะมาเรียนรู้หนึ่งในกิจกรรมเหล่านั้น นั่นก็คือ นักสืบสายลม

ตรวจสุขภาพปอดของเมือง

หากเดินไปถามผู้คนตามท้องถนน คงมีคนไม่มากนักที่จะรู้จักคำว่า ‘ไลเคน’

“ไลเคนคือรากับสาหร่ายที่มาอาศัยอยู่ร่วมกัน เป็นเหมือนหุ้นส่วนธุรกิจ สาหร่ายมีคลอโรฟิลล์สังเคราะห์แสงได้ ก็ทำหน้าที่เหมือนแม่ครัวสร้างอาหารและแบ่งให้รา ส่วนราคือเจ้าของบ้าน มีเส้นใยถักทอห่อหุ้มสาหร่าย ปกป้องสาหร่ายจากสารพัดอย่าง ทำให้ไลเคนขึ้นได้ทุกหนทุกแห่ง ตั้งแต่ป่าเขตร้อนแถบเส้นศูนย์สูตร เขตทุนดราใกล้ขั้วโลก ไปจนถึงทะเลทราย ไลเคนทนความแห้งแล้งได้ แต่อย่างเดียวที่มันไม่ทนก็คือมลภาวะ” ดร.อ้อย แนะนำให้ทุกคนรู้จักสิ่งมีชีวิตสุดพิเศษที่ชื่อไลเคน  

รู้จักไลเคนหลายสายพันธุ์ในสวนเบญจกิติ สิ่งมีชีวิตตัวจิ๋วที่บอกคุณภาพอากาศในเมือง
ไลเคนชื่อ ร้อยเหรียญ

ด้วยความที่ไลเคนไม่ทนมลภาวะนี้เอง ทำให้สิ่งมีชีวิตชนิดนี้ถูกใช้เป็นเครื่องมือบ่งชี้คุณภาพอากาศ เพราะไลเคนแต่ละชนิดมีความทนทานต่อมลพิษในระดับต่างกัน บางชนิดมีความอ่อนไหวสูง เจอมลพิษแค่นิดเดียวก็อยู่ไม่ได้แล้ว ทำให้ถ้าเจอไลเคนกลุ่มนี้ที่ไหน ก็ดีใจได้ว่าที่นั่นมีอากาศที่บริสุทธิ์ บางชนิดค่อนข้างทนทาน ทนมลพิษได้ในระดับหนึ่ง ซึ่งถ้าเจอไลเคนกลุ่มนี้เป็นหลักก็แปลว่าคุณภาพอากาศอยู่ในระดับพอใช้ แต่ถ้าที่ไหนเจอไลเคนกลุ่มที่ทนทานสูงเป็นหลัก ก็แปลได้ว่าคุณภาพอากาศเข้าขั้นน่าเป็นห่วง ยิ่งถ้าไม่เจอไลเคนสักชนิด ก็อาจแปลได้ว่าสุขภาพปอดของเมืองควรพบคุณหมอได้แล้ว  

ในคู่มือ ‘นักสืบสายลม’ ซึ่งจัดทำโดยมูลนิธิโลกสีเขียว ได้แบ่งไลเคนตามระดับความทนทานต่อมลพิษเป็น 4 ระดับ คือ กลุ่มทนทานสูง (อากาศแย่) กลุ่มทนทานปานกลาง (อากาศพอใช้) กลุ่มอ่อนไหว (อากาศดี) และกลุ่มอ่อนไหวมาก (อากาศบริสุทธิ์ดีมาก) ซึ่งกลุ่มหลังนี้พบเฉพาะในเขตป่าเขาเท่านั้น  

รู้จักไลเคนหลายสายพันธุ์ในสวนเบญจกิติ สิ่งมีชีวิตตัวจิ๋วที่บอกคุณภาพอากาศในเมือง

ความสนุกของการดูไลเคนก็คือ นอกจากเราจะได้เล่นบทนักสืบแล้ว ยังทำให้เราได้มองโลกในมุมที่ต่างออกไป เป็นการมองโลกในรายละเอียด มองให้เห็นความสวยงามของสิ่งเล็ก ๆ ที่ก่อนหน้านี้เราอาจเคยมองข้าม เพียงแค่ต้นไม้ต้นเดียวก็อาจมีอะไรให้ดูได้เป็นชั่วโมง ซึ่ง ดร.อ้อย เปรียบว่า เหมือนการดำน้ำดูปะการังบนผิวของต้นไม้

“หน้าตาของไลเคนมีหลากหลายมาก บางชนิดเหมือนคุกกี้ทาร์ตที่มีแยมตรงกลาง บางชนิดเหมือนลิปสติก บางชนิดก็เหมือนถ้วยแชมเปญ” ดร.อ้อย แสดงภาพไลเคนอันหลากหลายให้ดู ซึ่งทั่วโลกมีรวมแล้วหลายหมื่นชนิด มีทั้งขึ้นบนก้อนหิน กำแพง หลังคาบ้าน แม้แต่บนถนน แต่ที่เห็นได้ง่ายที่สุดและเป็นที่ที่เราจะตามหากันวันนี้ ก็คือไลเคนที่ขึ้นบนต้นไม้   

รู้จักไลเคนหลายสายพันธุ์ในสวนเบญจกิติ สิ่งมีชีวิตตัวจิ๋วที่บอกคุณภาพอากาศในเมือง
ความหลากหลายของไลเคนทั่วโลก

ทีมงานเริ่มแจกคู่มือนักสืบสายลม ที่เป็นคู่มือการจำแนกไลเคนในเมืองแบบง่าย ๆ เพื่อใช้ตรวจสอบคุณภาพอากาศ พร้อมอุปกรณ์สำคัญของการสำรวจที่ ดร.อ้อย เรียกว่า ‘ตาวิเศษ’ นั่นก็คือแว่นขยาย

รู้จักไลเคนหลายสายพันธุ์ในสวนเบญจกิติ สิ่งมีชีวิตตัวจิ๋วที่บอกคุณภาพอากาศในเมือง

“การจำแนกไลเคน เราจะเริ่มจากดูลักษณะรวม ๆ ก่อนว่า รูปร่างของมันเป็นแบบไหน เป็นผืนเป็นดวง เป็นใบ หรือเป็นพุ่ม” ดร.อ้อย ชวนให้เราเปิดหน้าแรกของคู่มือ ซึ่งมีภาพของไลเคนกลุ่มต่าง ๆ อยู่ ซึ่งแต่ละภาพก็จะมีเลขหน้าเพื่อให้เราเข้าไปดูรายละเอียด โดยจะบอกจุดเด่นรวมถึงคู่แฝดที่หน้าตาคล้ายกันเอาไว้

รู้จักไลเคนหลายสายพันธุ์ในสวนเบญจกิติ สิ่งมีชีวิตตัวจิ๋วที่บอกคุณภาพอากาศในเมือง

แต่ก่อนที่เราจะจำแนกไลเคนได้ ต้องรู้ก่อนว่าอะไรที่ไม่ใช่ไลเคน อย่างแรกก็คือรา วิธีแยกความแตกต่างทำได้ง่าย ๆ โดยใช้เล็บขูดเบา ๆ เป็นบริเวณเล็ก ๆ ถ้าเห็นสีเขียวข้างใต้ แปลว่านั่นคือไลเคน เพราะมีสาหร่ายอยู่ร่วมด้วย ถ้าไม่มีก็แปลว่าเป็นแค่ราอย่างเดียว สิ่งมีชีวิตต่อมาที่อาจดูคล้ายไลเคนก็คือสาหร่ายหรือตะไคร่ ถ้าใช้แว่นขยายส่องดูใกล้ ๆ จะเห็นเป็นเส้นสายสีเขียว ส่วนพืชจิ๋วอย่างมอส เราจะเห็นเป็นใบเล็ก ๆ มีเส้นกลางใบ ส่วนลิเวอร์เวิร์ตจะเป็นแผ่นหยัก ถ้าใช้แว่นขยายส่องจะเห็นเป็นจุดพรุน

การสำรวจวันนี้เราแบ่งเป็น 10 กลุ่ม แต่ละกลุ่มจะสำรวจไลเคนบนต้นไม้ 1 ต้น พร้อมจดบันทึกชนิดไลเคนที่เจอบนต้นนั้น ซึ่งเราสำรวจในสวนเฟสเก่า เนื่องจากเป็นต้นไม้ที่อยู่มานาน ทำให้เป็นไลเคนที่บ่งบอกคุณภาพอากาศของที่นี่ได้ ขณะที่ต้นไม้ที่เพิ่งปลูกในสวนเฟสใหม่ อาจเป็นไลเคนที่ติดมาตั้งแต่อยู่ที่โรงเพาะชำต่างจังหวัด

รู้จักไลเคนหลายสายพันธุ์ในสวนเบญจกิติ สิ่งมีชีวิตตัวจิ๋วที่บอกคุณภาพอากาศในเมือง

เมื่อปฏิบัติการนักสืบสายลมเริ่มขึ้น เด็ก ๆ ก็วิ่งนำไปส่องไลเคนก่อนใคร ความท้าทายของการจำแนกก็คือ การต้องสังเกตรายละเอียด เพราะหลายชนิดมีคู่แฝดที่หน้าตาคล้ายกัน เช่น ไลเคนกลุ่มที่เป็นผืนสีเขียวมีใบ ถ้าขอบใบเผยอขึ้น ก็คือ ‘สาวน้อยกระโปรงบานบางกอก’ แต่ถ้าขอบใบแนบชิดไปกับลำต้น ก็ต้องสังเกตต่อว่า แผ่นใบแผ่ออกแบน ๆ หรือเบียดชิดเป็นลอนนูน ถ้าเป็นแบบแรกก็คือ ‘หัตถ์ทศกัณฑ์กุมน้ำแข็ง’ แต่ถ้าเป็นแบบหลังก็คือ ‘ริ้วแพร’ ซึ่ง ดร.อ้อย บอกว่าให้นึกถึงผ้าแพรที่มีรอยจีบซ้อนกันเป็นริ้ว

รู้จักไลเคนหลายสายพันธุ์ในสวนเบญจกิติ สิ่งมีชีวิตตัวจิ๋วที่บอกคุณภาพอากาศในเมือง
ชื่อไลเคนจากซ้ายไปขวา : สาวน้อยกระโปรงบานบางกอก – หัตถ์ทศกัณฑ์กุมน้ำแข็ง – ริ้วแพร

ส่วนกลุ่มไลเคนที่เป็นก้อนนูนสีเหลือง เมื่อส่องดูจะเห็นว่ามีรูเล็ก ๆ มากมาย ดร.อ้อย ชวนให้สังเกตว่า ถ้าเป็น ‘หนึ่งผลหนึ่งรู’ ที่ดูเหมือนปากปล่องภูเขาไฟหรือไหกระเทียมดอง นั่นก็คือ ‘ไหทองโรยขมิ้น’ ส่วน ‘ผลรวม- 1 ก้อนหลายรู’ เป็นไลเคนที่ชื่อว่า ‘ร้อยรู’

“คำว่า ‘ผล’ ก็คืออับสปอร์ของมัน ไลเคนขยายพันธุ์ด้วยสปอร์และการแตกหน่อ ซึ่งลักษณะของหน่อก็จะใช้จำแนกได้ด้วย บางชนิดแตกหน่อเป็นแท่งยาว ๆ บางชนิดเป็นแท่งสั้น ๆ บางชนิดเป็นเหมือนผงแป้ง บางชนิดเป็นกิ่ง”

ส่วนลักษณะของผลหรืออับสปอร์ก็มีหลากหลาย บางชนิดเหมือนปากปล่องภูเขาไฟ เช่น พริกไทยร้อยเม็ด บางชนิดเหมือนจานขนม เช่น ร้อยเหรียญ บางชนิดเป็นลายเส้น เช่น หลังตุ๊กแก แม้แต่ระดับความจมความลอยของผลก็เป็นหนึ่งในเครื่องมือจำแนกได้ เช่น ถ้าเป็นผลสีดำและกึ่ง ๆ จมอยู่ในผืนไลเคนสีเทาก็คือ ‘สิวหัวช้างจิ๋ว’ แต่ถ้าเป็นผลสีดำบนผืนไลเคนสีเขียว ลอยอยู่เหมือนมีใครเอาผลไปแปะไว้ ก็คือ ‘ไฝพระอินทร์’

รู้จักไลเคนหลายสายพันธุ์ในสวนเบญจกิติ สิ่งมีชีวิตตัวจิ๋วที่บอกคุณภาพอากาศในเมือง
แถวบนจากซ้ายไปขวา : ไหทองโรยขมิ้น – ร้อยรู แถวล่าง : พริกไทยร้อยเม็ด – สาคูถั่วดำ

 หลายคนประทับใจกับชื่อภาษาไทยของไลเคน ซึ่งในยุคแรกตั้งโดยภาควิชาชีววิทยา มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ที่ชอบตั้งชื่อตามตัวละครในวรรณคดี จากนั้นเมื่อทีมมูลนิธิโลกสีเขียวมาพัฒนาคู่มือนักสืบสายลมจึงมีการตั้งชื่อเพิ่มเติม ซึ่งทีมนี้เป็นสายขนม ชื่อไลเคนจึงมีทั้งสาคูถั่วดำ โดรายากิ ไปจนถึงซ่าหริ่มน้ำกะทิ (ที่ตั้งมาตั้งแต่ก่อนยุคการเมืองแบ่งขั้ว)

 “ชื่อโดรายากิเป็นจุดเชื่อมต่อระหว่างรุ่น ตอนแรกก่อนจะเป็นชื่อนี้ เราเสนอชื่อขนมโบราณไป เด็ก ๆ รุ่นใหม่ก็ไม่รู้จัก พอน้อง ๆ เขาเสนอชื่อมาบ้าง ก็เป็นขนมที่เราไม่รู้จัก เลยได้มาเป็นโดรายากิของโดราเอมอนที่เป็นจุดเชื่อมต่อของคน 2 รุ่น” ดร.อ้อย เล่าเกร็ดสนุก ๆ ของการตั้งชื่อ  

 เมื่อทุกทีมสำรวจเสร็จสิ้น ทีมงานก็จดบันทึกข้อมูลชนิดไลเคนที่พบในตารางแบบฟอร์ม โดยไลเคน 1 ชนิดที่แต่ละกลุ่มพบจะนับเป็น 1 ครั้ง ซึ่งได้ผลสรุปว่า พบกลุ่มทนทานสูง 20 ครั้ง กลุ่มทนทานปานกลาง 31 ครั้ง จากไลเคนทั้งหมด 12 ชนิด ทำให้ได้ข้อสรุปว่า ที่นี่มีอากาศพอใช้

 “เราไม่เคยสำรวจเจอไลเคนกลุ่มอากาศดีในกรุงเทพฯ เลย แต่เราก็ใส่ไว้ในคู่มือ เพราะหวังว่าสักวันเราจะไปถึงจุดที่มีไลเคนกลุ่มนี้ในเมืองได้” ดร.อ้อย เล่าจากประสบการณ์ที่ทีมมูลนิธิโลกสีเขียวสำรวจไลเคนในเมืองกรุงมานับสิบปี

บนแผนที่ที่ ดร.อ้อย แสดงให้ดู คือผลการสำรวจไลเคนที่สวนลุมพินีในปีต่าง ๆ ซึ่งจะเห็นว่า สิ่งที่เหมือนกันของผลสำรวจในทุกปีก็คือ ตรงใจกลางของสวนมีคุณภาพอากาศดีกว่าริมขอบสวนที่ติดถนน และฝั่งที่ติดถนนวิทยุมีคุณภาพอากาศดีกว่าฝั่งที่ติดถนนพระราม 4 ซึ่งเป็นข้อยืนยันว่า ต้นไม้ริมถนนช่วยดูดซับมลพิษได้

รู้จักไลเคนหลายสายพันธุ์ในสวนเบญจกิติ สิ่งมีชีวิตตัวจิ๋วที่บอกคุณภาพอากาศในเมือง

“ที่น่าสนใจคือที่แคว้นเวเนโต ประเทศอิตาลี มีงานวิจัยหนึ่งที่มีชื่อเสียงมาก เขาสำรวจไลเคนคล้าย ๆ กับที่เราทำนี่แหละ และแสดงออกมาเป็นแผนที่ สีเขียวคือกลุ่มอากาศดี สีเหลืองคือพอใช้ สีแดงคืออากาศแย่ แล้วก็เอามาเปรียบเทียบกับแผนที่แสดงจำนวนผู้ป่วยมะเร็งปอด สีแดงคือจำนวนผู้ป่วยเยอะ สีเขียวคือผู้ป่วยน้อย ซึ่งถ้าดูเผิน ๆ มันเหมือนแผนที่เดียวกันเลย” ดร.อ้อย แสดงภาพแผนที่ 2 ภาพให้ดู ซึ่งทำให้เห็นชัดเจนว่า คุณภาพอากาศคือสิ่งที่สัมพันธ์โดยตรงกับสุขภาพของเรา และไลเคนก็คือเครื่องมือง่ายที่สุดที่จะตรวจวัดสิ่งนี้

 แม้ปัจจุบันเราจะมีเครื่องมือเครื่องตรวจวัดคุณภาพอากาศมากมายที่วัดได้ทั้งค่า PM 2.5 หรือสารพิษอื่น ๆ แต่ ดร.อ้อย บอกว่าการใช้ไลเคนก็ยังมีความสำคัญและมีข้อดีที่แตกต่างออกไป

 “อย่างแรกคือเรื่องราคา ถ้าซื้อเครื่องตรวจเล็ก ๆ ราคา 6,000 กว่าบาทแล้ว แต่ถ้าใช้ไลเคน ก็แค่คู่มือนี้เล่มเดียว ซึ่งทุกคนเข้าถึงได้ ข้อดีของเครื่องวัดที่ใช้วิธีตรวจทางเคมีคือการวัดตัวเลขได้เป๊ะ ๆ บอกได้ว่ามีสารอะไรบ้าง แต่ข้อจำกัดคือวัดได้เฉพาะขณะนั้น แค่ลมพัดมาค่าก็เปลี่ยน แต่ขณะที่ไลเคนคือการวัดผลกระทบทางชีวภาพซึ่งจะอยู่ยาว บอกได้ว่าในช่วงที่ผ่านมาคุณภาพอากาศของพื้นที่ตรงนั้นเป็นยังไง”

หลายคนคงจำได้ว่าในช่วง PM 2.5 สูง ๆ เราจะเห็นข่าวการฉีดน้ำไล่ฝุ่นแถว ๆ เครื่องตรวจวัด ซึ่งอาจหลอกเครื่องตรวจวัดได้ แต่หลอกไลเคนไม่ได้

“เราหวังว่าในอนาคตของกรุงเทพฯ จะไม่ได้มีไลเคนแค่กลางสวน แต่จะมีอยู่ริมถนนที่เราสัญจรด้วย ซึ่งที่สิงคโปร์มีนะคะ ขนาดต้นไม้ริมถนนก็มีไลเคนกลุ่มทนทานปานกลาง ส่วนในสวนพฤกศาสตร์ก็มีกลุ่มอากาศดีเลย”

ความสำคัญของไลเคนไม่ได้เป็นแค่ตัวชี้วัดคุณภาพอากาศเท่านั้น แต่ในธรรมชาติ ไลเคนมีบทบาทสำคัญในการสร้างความอุดมสมบูรณ์ให้โลก ดร.อ้อย เล่าว่า เวลาที่มีเกาะภูเขาไฟเกิดใหม่กลางมหาสมุทร ไลเคนคือสิ่งมีชีวิตกลุ่มแรก ๆ ที่ขึ้นไปบุกเบิกพื้นที่ โดยราในไลเคนจะปล่อยสารเคมีออกมาเพื่อย่อยสลายหินและดูดซึมแร่ธาตุ ราแต่ละชนิดก็จะปล่อยสารเคมีที่ต่างกันไป ทำให้จากดินแดนอันแห้งแล้งที่มีแต่ก้อนหิน ก็เริ่มมีดินและความอุดมสมบูรณ์เกิดขึ้น ไลเคนจึงเป็นเหมือนผู้ปรับสภาพพื้นที่ที่ทำให้ดินแดนใหม่กลายเป็นบ้านของสิ่งมีชีวิตมากมาย

รู้จักไลเคนหลายสายพันธุ์ในสวนเบญจกิติ สิ่งมีชีวิตตัวจิ๋วที่บอกคุณภาพอากาศในเมือง

จักรวาลใหญ่ใต้ฝ่าเท้า

สิ่งมีชีวิตขนาดจิ๋วที่มีความสำคัญต่อชีวิตเราไม่ได้มีเพียงแค่ไลเคนเท่านั้น แต่ในผืนดินใต้ฝ่าเท้าของเราลงไป ยังมีจุลินทรีย์อีกมากมายที่ล้วนทำหน้าที่สำคัญ ยิ่งถ้าเป็นในป่าที่สมบูรณ์ เพียงแค่หยิบดินมาหนึ่งกำมือ ก็อาจมีจำนวนชนิดของจุลินทรีย์มากกว่าชนิดของสัตว์มีกระดูกสันหลังทั่วทวีปอเมริกาเหนือเสียอีก ซึ่งจักรวาลใต้ดินนี้เป็นเหมือนพรมแดนใหม่ที่นักวิทยาศาสตร์ทั่วโลกกำลังสนใจศึกษา

“ในธรรมชาติ ต้นไม้ที่เราเห็นบนดินเป็นชีวิตแค่ครึ่งเดียว แต่อีกครึ่งหนึ่งอยู่ใต้ดิน ซึ่งเป็นครึ่งที่สนับสนุนชีวิตข้างบน หลายคนอาจเคยได้ยินคำว่า Wood Wide Web ที่ต้นไม้ทั้งป่ามีระบบรากเชื่อมโยงกันด้วยโครงข่ายเส้นใยของรา เป็นเหมือนโครงข่ายอินเทอร์เน็ตของต้นไม้” ดร.อ้อย เล่าถึงอีกหนึ่งความมหัศจรรย์ของโลกธรรมชาติที่ตามองไม่เห็น

เส้นใยของราใต้ดินนี้ มีความสัมพันธ์กับรากต้นไม้อย่างแนบแน่น ไม่ต่างจากความสัมพันธ์ระหว่างรากับสาหร่ายในไลเคน ซึ่งในระบบใต้ดินนี้ ราจะทำหน้าที่ดูดซึมธาตุอาหารในดินและส่งให้ต้นไม้ ในขณะที่ต้นไม้ก็จะส่งผลผลิตจากการสังเคราะห์แสง เช่น น้ำตาล ไปให้ราเป็นของตอบแทน

“เรารู้กันว่าต้นไม้สร้างอาหารเองได้จากการสังเคราะห์แสง แต่แค่นั้นยังไม่พอต่อการเติบโต ต้นไม้ยังต้องการแร่ธาตุอื่น ๆ เช่น ไนโตรเจน ฟอสฟอรัส โพแทสเซียม แม้ว่าในอากาศจะเต็มไปด้วยก๊าซไนโตรเจนหรือ N2 แต่ไนโตรเจนในรูปนี้ พืชยังดึงมาใช้ไม่ได้ จึงจำเป็นต้องอาศัยราที่จะช่วยเปลี่ยนก๊าซไนโตรเจนให้อยู่ในรูปอื่น ๆ เช่น ไนเตรตที่ละลายน้ำและพืชดูดซึมไปใช้ได้ ทำให้รากับต้นไม้กลายเป็นหุ้นส่วนกัน เส้นใยราหลอมรวมกับรากไม้ ราช่วยต้นไม้ดูดซึมแร่ธาตุจากดิน ต้นไม้ก็แบ่งน้ำตาลให้รา จุลชีพอื่น ๆ ในดิน ก็มารวมกันอยู่ที่รากไม้ เป็นเหมือนโลกซาฟารีใต้ดิน”

รับบทนักสืบสายลม เดินสำรวจพันธุ์ไลเคนในสวนเบญจกิติ และจักรวาลจิ๋วที่มีบทบาทมหึมา ในกิจกรรม Earth Appreciation

บทบาทของเส้นใยราไม่ได้มีเพียงแค่การดูดซึมสารอาหารและส่งให้พืชเท่านั้น แต่ยังเป็นเหมือนโครงข่ายอินเทอร์เน็ตที่ต้นไม้ใช้ส่งข้อมูลหากันด้วย เช่น เมื่อมีฝูงแมลงศัตรูพืชโจมตีที่ต้นไม้ต้นหนึ่ง ต้นไม้ที่อยู่ใกล้ ๆ ก็รับรู้ได้ ทำให้ปล่อยสารเคมีออกมาที่ใบเพื่อป้องกันตัว อีกทั้งเส้นใยโครงข่ายนี้ยังเป็นเหมือนทางด่วนเพื่อเดลิเวอรี่อาหารจากต้นหนึ่งไปสู่อีกต้น เช่น ต้นแม่ส่งอาหารให้ต้นลูกที่อยู่ภายใต้ร่มเงาและได้รับแสงแดดน้อย 

“แม้แต่หนอนที่จะมาไชรากต้นไม้ ก็เคยมีการค้นพบว่า เส้นใยราจะช่วยทำบ่วงเกี่ยวรัดหนอนไว้ไม่ให้เข้าถึงรากไม้ ซึ่งทุกวันนี้ นักวิจัยก็กำลังพยายามแกะรหัสภาษาที่ต้นไม้ส่งหากันผ่านโครงข่ายนี้ เป็นเหมือนพรมแดนใหม่ที่น่าตื่นเต้นมาก”

รับบทนักสืบสายลม เดินสำรวจพันธุ์ไลเคนในสวนเบญจกิติ และจักรวาลจิ๋วที่มีบทบาทมหึมา ในกิจกรรม Earth Appreciation

เมื่อ ดร.อ้อย เล่าจบ ผู้ร่วมงานคนหนึ่งก็บอกว่า ฟังแล้วนึกถึงหนังเรื่อง Avatar ที่ต้นไม้ในป่ามีเครือข่ายเส้นใยที่เชื่อมต่อถึงกัน

เช่นเดียวกับในหนัง ทุกวันนี้ความสัมพันธ์สุดมหัศจรรย์นี้กำลังถูกทำลายลงด้วยการกระทำของมนุษย์ ซึ่งหนึ่งในตัวการที่หลายคนอาจคิดไม่ถึงก็คือปุ๋ยเคมี

 “พอเราใส่ปุ๋ยเคมีให้พืช ต้นไม้ก็เลยเสียนิสัย กลายเป็นต้นไม้ติดยา กินแต่อาหารสำเร็จรูป จู่ ๆ ได้ของฟรี ก็หยุดแบ่งน้ำตาลให้รา พอไม่มีรา ดินก็เลยตาย กลายเป็นดินแข็ง ๆ ต้นไม้ตอนนี้ก็ไม่มีเพื่อนใต้ดินแล้ว เพราะต้นไม้ไม่แบ่งอะไรให้เลย แมลงมาก็ไม่มีใครเตือนหรือป้องกัน แล้วพอฝนตก ดินก็ถูกชะลงไป เพราะไม่มีใครช่วยดูดซับปุ๋ยที่มันมากเกิน ไนโตรเจนจากปุ๋ยก็ไหลลงไปในแม่น้ำลำคลอง ไปจนทะเล เกิดเป็นแดนมรณะหรือ Dead Zone ในทะเล เป็นบ่อเกิดของวิกฤตการสูญพันธุ์ครั้งยิ่งใหญ่ ซึ่งถ้าเล่าแล้วจะยาวมาก”

ดร.อ้อย เล่าถึงการเชื่อมโยงของสรรพสิ่งในธรรมชาติ ตั้งแต่มนุษย์ ท้องไร่ท้องนา ผืนป่า ไปจนถึงมหาสมุทร ซึ่งทุกวันนี้ความไม่เข้าใจธรรมชาติของผู้คนกำลังทำลายสายใยอันซับซ้อนนี้ ซึ่งที่สุดแล้วก็จะเป็นการทำลายตัวเอง ดังนั้น ก่อนที่โลกจะเดินไปถึงจุดนั้น เราทุกคนจึงควรต้องมาฟื้นสัมพันธ์กับธรรมชาติอีกครั้ง เพื่อจะได้เข้าใจและรักษาระบบที่โอบอุ้มชีวิตของพวกเราไว้

Reconnect with Nature

ประโยคที่ว่า “เราทุกคนล้วนเป็นส่วนหนึ่งของธรรมชาติ” อาจมีความหมายลึกซึ้งกว่าที่เราเคยคิด

“ร่างกายของเรา เป็นเซลล์ของเราจริง ๆ แค่ส่วนเดียวเท่านั้น อีกส่วนหนึ่งคือจุลชีพมากมายที่อาศัยอยู่ร่วมกับเรา ทั้งในลำไส้ บนผิวหนัง และแทบทุกที่ บางชนิดช่วยเราย่อยอาหาร บางชนิดช่วยเรื่องระบบภูมิคุ้มกัน สุขภาพเราขึ้นกับจุลชีพเหล่านี้ เพราะเราวิวัฒนาการมาด้วยกัน” ดร.อ้อย เล่าถึงอีกหนึ่งความสำคัญของเหล่าตัวจิ๋วที่มีนามว่าแบคทีเรีย

รับบทนักสืบสายลม เดินสำรวจพันธุ์ไลเคนในสวนเบญจกิติ และจักรวาลจิ๋วที่มีบทบาทมหึมา ในกิจกรรม Earth Appreciation

แต่ทุกวันนี้ด้วยสภาพสังคมที่เปลี่ยนไป หลายคนพึ่งพาอาหารสำเร็จรูป อาหารกระป๋องที่ผ่านการฆ่าเชื้อ ใช้ชีวิตอยู่ในตึกสูง ห้องแอร์ โดยที่วัน ๆ เท้าแทบไม่เปื้อนดิน ทำให้เราห่างเหินกับจุลินทรีย์ที่ดีมากมายที่มีอยู่ในธรรมชาติ

“มีงานวิจัยพบว่า คนที่สุขภาพดีมีจุลินทรีย์ในร่างกายที่หลากหลาย เปรียบได้กับระบบนิเวศป่าเขตร้อน ในขณะที่คนสุขภาพไม่ดี ความหลากหลายของจุลินทรีย์จะน้อยกว่า เหมือนอยู่ในระบบนิเวศทะเลทราย ทำให้การแพทย์ยุคนี้มีการสกัดจุลชีพจากอุจจาระคนที่สุขภาพดี มาเป็นยาให้คนสุขภาพไม่ดี”

แต่แทนที่เราจะต้องไปรับจุลินทรีย์ที่ดีด้วยวิธีนั้น ดร.อ้อย บอกว่ามีวิธีที่ง่ายกว่า นั่นก็คือการพาตัวเองไปอยู่ในพื้นที่ธรรมชาติ

“มีการพบว่าเวลาเราออกไปอยู่ในพื้นที่ธรรมชาติ เพียงแค่ 3 ชั่วโมง ระบบภูมิคุ้มกันก็ดีขึ้นแล้ว แล้วถ้าเราลองถอดรองเท้าและใช้เท้าเปล่าสัมผัสดิน ประจุไฟฟ้าที่เราสะสมมาทั้งวันจากการเผาผลาญที่เกิดเป็นอนุมูลอิสระ ก็จะถูกแลกเปลี่ยนกับพื้นดินที่เป็นประจุลบ”

ปัจจุบันมีงานวิจัยหลายชิ้นพูดถึงเรื่องประจุลบกับสุขภาพ ไม่ว่าจะเป็นการช่วยเพิ่มการไหลเวียนของออกซิเจนในสมองหรือการช่วยให้ผ่อนคลาย ซึ่งแหล่งที่ดีมากของประจุลบนอกจากผืนดินแล้วก็คือแหล่งน้ำ เคยมีงานวิจัยว่า ในพื้นที่ธรรมชาติ เช่น ป่าเขาหรือทะเล มีประจุลบมากกว่าในเมืองคอนกรีตหลายเท่า

“นอกจากนั้น ในดินทั่วโลกจะมีแบคทีเรียตัวหนึ่งที่ชื่อ Mycobacterium vaccae ที่จะกระตุ้นให้สมองเราหลังสารเซโรโทนินหรือสารเคมีแฮปปี้ ทำให้กิจกรรมบำบัดจิตใจหลายแห่งใช้วิธีให้คนทำสวน แล้วอีกอย่างก็คือน้ำมันหอมระเหยจากพืชที่จะช่วยกระตุ้นภูมิคุ้มกันของเรา ทำให้ที่ญี่ปุ่นมีกิจกรรมที่เรียกว่า การอาบป่า คือพาตัวเองเข้าไปอยู่ในธรรมชาติ เพื่อรับจุลชีพ รับประจุลบ รับน้ำมันหอมระเหยจากพืช”

และนั่นเป็นเหตุผลของการที่เรามักจะรู้สึกสดชื่น ผ่อนคลาย สบายใจ เมื่อได้เข้าไปสู่พื้นที่ธรรมชาติ ได้เห็นต้นไม้ เห็นทะเล เห็นน้ำตก เห็นดอกไม้ ไม่ต่างจากท่อนหนึ่งในบทเพลงที่ว่า “ถ้าเราเหนื่อยล้า จงเดินเข้าป่า”

แม้กรุงเทพฯ จะไม่เหลือป่าแล้ว แต่อย่างน้อยการมีพื้นที่สีเขียวในรูปแบบสวนป่าและพื้นที่ชุ่มน้ำกลางเมืองแบบนี้ ก็คือสิ่งสำคัญที่ช่วยให้คนเมืองได้สัมผัสธรรมชาติ ซึ่งมีความสำคัญต่อทั้งสุขภาพกายและสุขภาพใจ

รับบทนักสืบสายลม เดินสำรวจพันธุ์ไลเคนในสวนเบญจกิติ และจักรวาลจิ๋วที่มีบทบาทมหึมา ในกิจกรรม Earth Appreciation

และวันนี้ หลังจากที่เราได้สำรวจไลเคนกันเสร็จแล้ว ก็ได้เวลาที่ ดร.อ้อย จะพาเราไปอาบป่ากลางเมืองกัน

ระหว่างทาง เราได้หยุดดูนกเค้าจุดที่ตำแหน่งประจำ ซึ่งวันนี้อยู่กันถึง 4 ตัว จากนั้นทีมงานของสวนเบญจกิติก็เปิดเส้นทางพิเศษให้ได้เดินเยี่ยมชมสวนในโซนที่ยังไม่เปิดให้คนทั่วไป ได้เดินผ่านบ่อน้ำบ่อที่ 1 ที่เป็นจุดเริ่มต้นของการบำบัดน้ำจากคลองไผ่สิงโตด้วยวิธีธรรมชาติบำบัด ซึ่งระหว่างทาง ดร.อ้อย ชวนดูพืชพรรณท้องถิ่นหลายชนิด หนึ่งในนั้นคือต้นแขมที่ขึ้นอยู่ข้าง ๆ ดงธูปฤาษี ซึ่งเธอบอกว่าอยากให้มีต้นแขมมากกว่านี้ เพราะเป็นพืชท้องถิ่นและนกมาใช้ประโยชน์ได้มากกว่าธูปฤาษีที่เป็นพืชต่างถิ่น ส่วนตรงพืชบกที่ขึ้นเองอยู่ตามสองข้างทาง เธอก็ชี้ชวนให้ดูพืชหลายชนิดที่กินได้ ไม่ว่าจะเป็น กะทกรก โทงเทง ผักโขม ที่หากคนไม่รู้จักก็จะนึกว่าเป็นวัชพืช

“พื้นที่ชุ่มน้ำเป็นระบบนิเวศที่มีฟังก์ชันเยอะมาก เป็นถิ่นอาศัยให้สัตว์หลายชนิด กักเก็บคาร์บอนได้มหาศาล แล้วอาหารก็เยอะมาก เป็นเหมือนซูเปอร์มาร์เก็ต ของกินเต็มไปหมด และสำคัญที่สุดคือเป็นฟองน้ำรองรับน้ำเวลาฝนตกหนัก ๆ ถ้าเรารักษาพื้นที่ชุ่มน้ำในกรุงเทพฯ ไว้ได้ เราก็จะมีฟองน้ำที่ช่วยป้องกันน้ำท่วมเมือง แล้วพืชน้ำก็ยังช่วยบำบัดสารพิษ คือมีบริการทางนิเวศเยอะมาก”

ระบบนิเวศพื้นที่ชุ่มน้ำแบบนี้ ก็คือหน้าตาของกรุงเทพฯ ในอดีต ก่อนที่เราจะถมคูคลอง สร้างถนน สร้างตึกสูง จนทำให้น้ำไม่มีที่ไปและท่วมเมืองอยู่บ่อยครั้ง

“ถ้าเราจะทำกรุงเทพฯ ให้ยั่งยืน เราต้องออกแบบให้อยู่ร่วมกับระบบนิเวศดั้งเดิมคือพื้นที่ชุ่มน้ำ เราจะได้ไม่ต้องไปต้านกับแรงธรรมชาติ กรุงเทพฯ สมัยก่อน เรามีหนองสลับกับโคก อย่างแถวสุวรรณภูมิ แต่ก่อนเรียกหนองงูเห่า ส่วนดอนเมืองเป็นที่ดอน เขาเรียกทุ่งเหยี่ยว เพราะมีเหยี่ยวและแร้งเยอะ” ดร.อ้อย เล่าถึงภาพในอดีตของบางกอก ซึ่งเคยเต็มไปด้วยสัตว์มากมาย รวมถึงแรดและสมัน ซึ่งเป็นกวางที่มีเขาอลังการและพบที่เดียวในโลกคือลุ่มน้ำเจ้าพระยา แต่พวกเราก็ทำให้มันสูญพันธุ์

“การได้เห็นพื้นที่แบบนี้เกิดขึ้นในเมืองเป็นเรื่องที่น่าดีใจมาก เพราะในยุคหนึ่ง พื้นที่บึงหรือหนองแบบนี้จะถูกมองว่าเป็นบึงเน่า ๆ ถ้าจะพัฒนาต้องถมเรียบ เป็นสนามกอล์ฟ เป็นสิ่งปลูกสร้าง แต่น่าดีใจที่วันนี้เราพัฒนากลับมาในรูปแบบนี้”

ทีมงานของสวนเบญจกิติบอกว่า วันที่กรุงเทพฯ ฝนตกหนักและน้ำท่วมเมืองเมื่อไม่กี่วันที่ผ่านมา ที่นี่น้ำไม่ท่วม เพราะมีบ่อมากมายไว้รองรับน้ำ ส่วนตำแหน่งอื่น ๆ น้ำก็ซึมลงใต้ดินได้ ซึ่งก็ทำให้เราจินตนาการว่า หากกรุงเทพฯ มีพื้นที่แบบนี้มากขึ้น ฝนตกมา น้ำก็จะมีที่ไป ไม่ต้องไหลมาท่วมบ้านอย่างทุกวันนี้

รับบทนักสืบสายลม เดินสำรวจพันธุ์ไลเคนในสวนเบญจกิติ และจักรวาลจิ๋วที่มีบทบาทมหึมา ในกิจกรรม Earth Appreciation

“สิ่งที่อยากเห็นก็คือ อยากให้ที่นี่พัฒนาไปในทิศทางที่มีความเป็นธรรมชาติมากขึ้น มีพืชพื้นถิ่นที่หลากหลายมากขึ้น ซึ่งก็น่ารอดูว่าจะมีสัตว์อะไรกลับมาบ้าง”

หนึ่งในสัตว์ที่หลายคนอยากให้กลับมาก็คือหิ่งห้อย ซึ่ง ดร.อ้อย ได้บอกในสิ่งเดียวกับที่ ดร.นณณ์ ผาณิตวงศ์ พูดไว้ในกิจกรรมครั้งแรกว่า ข้อจำกัดสำคัญของหิ่งห้อยคือมลภาวะทางแสง เพราะหิ่งห้อยสื่อสารกันด้วยการกะพริบแสง หากแสงไฟยามค่ำคืนยังเจิดจ้า หิ่งห้อยก็จะอยู่ไม่ได้ แต่สิ่งที่เราพอช่วยได้คือการปรับรูปแบบโคมไฟ โดยอาจหาที่ครอบหลอดไฟไม่ให้แสงฟุ้งกระจายขึ้นฟ้า ซึ่งประหยัดพลังงานได้ด้วย โดยอาจใช้หลอดไฟที่วัตต์ต่ำกว่า แต่ยังได้ความสว่างที่ทางเดินเท่าเดิม

“มลภาวะแสงส่งผลกระทบต่อคนและสัตว์พอ ๆ กับมลพิษแบบอื่นเลย ที่อเมริกามีนกเป็นล้าน ๆ ตัวตายเพราะชนกระจกเพราะโดนแสงล่อ ส่วนค้างคาวหรือผีเสื้อกลางคืนก็ได้ผลกระทบ แม้แต่คนเราก็เช่นกัน มีการพบว่าแสงที่ฟุ้งกระจายมีความสัมพันธ์กับการเกิดมะเร็งเต้านม แต่ไม่ได้แปลว่าเราต้องอยู่กับความมืด เราแค่ควบคุมทิศทางแสงให้ส่องเฉพาะในที่ที่เราต้องการ การปล่อยแสงฟุ้งกระจายขึ้นฟ้าก็เหมือนปล่อยให้ท่อน้ำรั่ว”

เธอบอกว่าถ้าจัดการให้ดีก็ยังมีความหวัง โดยยกตัวอย่างบ้านของเธอที่เชียงดาวว่า ในค่ำคืนที่ฟ้าเปิด จะได้เห็นทั้งดาวบนฟ้าและดาวบนดิน (หรือหิ่งห้อย) ซึ่งไม่มีอะไรที่จะวิเศษไปกว่านั้นอีกแล้ว

เราก็หวังว่าสักวันกรุงเทพฯ จะเดินไปถึงจุดนั้น วันที่ริมถนนใหญ่มีไลเคนบ่งบอกว่าคุณภาพอากาศดี มีพื้นที่ชุ่มน้ำหลายแห่งไว้รองรับน้ำยามฝนตกหนักและเป็นบ้านให้สรรพสัตว์ได้มาพักอาศัย มีการควบคุมมลภาวะทางแสงที่ดีจนหิ่งห้อยกลับมา มีพื้นที่สีเขียวที่เดินถึงได้ภายใน 15 นาที

และเมื่อวันนั้นมาถึง กรุงเทพฯ ก็อาจใช้คำว่า ‘ชีวิตดี ๆ ที่ลงตัว’ ได้อย่างเต็มปาก

รับบทนักสืบสายลม เดินสำรวจพันธุ์ไลเคนในสวนเบญจกิติ และจักรวาลจิ๋วที่มีบทบาทมหึมา ในกิจกรรม Earth Appreciation

Writer

เมธิรา เกษมสันต์

นักเขียนอิสระ เจ้าของเพจ ‘Nature Toon การ์ตูนสื่อความหมายธรรมชาติ’ สนใจเรื่องธรรมชาติ ระบบนิเวศ สรรพสัตว์ โลกใต้ทะเล และการใช้ชีวิตแบบเป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม มีผลงานหนังสือแล้ว 2 ชุด คือ ‘สายใยที่มองไม่เห็น’ และ ‘สายใยใต้สมุทร’

Photographer

ปฏิพล รัชตอาภา

ช่างภาพอิสระที่สนใจอาหาร วัฒนธรรมและศิลปะร่วมสมัย มีความฝันว่าอยากทำงานศิลปะเล็กๆ ไปเรื่อยๆ

Earth Appreciation

ชวนคนเมืองออกไปรู้จักและรื่นรมย์กับธรรมชาติรอบตัว ด้วยเนื้อหาย่อยง่ายแบบบทเรียน 101

ต้นไม้ทุกต้นมีเรื่องเล่า ยิ่งเราได้รู้จักต้นไม้เหล่านั้นมากขึ้น เราก็จะยิ่งสัมผัสความงามที่ซ่อนอยู่ได้มากขึ้น

ที่ผ่านมา เราอาจสัมผัสกับความสวยงามของสวนผ่านทัศนียภาพ แสงแดดสะท้อนผืนน้ำ ท้องฟ้ายามเย็น หรือฟอร์มของต้นไม้ใหญ่ แต่ในวันนี้เราจะชวนทุกคนมาสัมผัสความสวยงามของสวนในมุมที่ลึกซึ้งยิ่งขึ้น เป็นความงามที่ซ่อนอยู่ในรายละเอียด

จากต้นไม้ที่เราเคยเดินผ่าน วันนี้เราจะเดินช้าลง สังเกตพวกเขาให้มากขึ้น ไปแอบพลิกดูลวดลายด้านใต้ใบไม้ สังเกตสีสันบนกลีบดอก แอบดูเกสรเล็ก ๆ ที่หลบซ่อน และเรียนรู้เรื่องราวสนุก ๆ เกี่ยวกับพืชพรรณแต่ละชนิด โดยมี ผศ.ดร.สาโรจน์ รุจิสรรค์สกุล อาจารย์ภาควิชาพฤกษศาสตร์ คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล และ อาจารย์บีน-วิชัย อัยกูล นักพฤกษศาสตร์ เป็นผู้นำทาง

เรื่องเล่าจากพรรณพืช ประโยชน์ของวัชพืช ชีวิตใต้น้ำ และฟังก์ชันความรกในสวนเบญจกิติ

การเดินทางครั้งนี้คือครั้งที่ 2 ของกิจกรรมพิเศษ 5 ครั้งที่ The Cloud ร่วมกับสำนักงานบริหารและพัฒนาองค์ความรู้ (องค์การมหาชน) หรือ OKMD ในการชวนคนเมืองมาเรียนรู้ธรรมชาติผ่านสวนเบญจกิติ จากที่เราได้เรียนรู้แนวคิดการออกแบบสวนและระบบนิเวศพื้นที่ชุ่มน้ำในครั้งก่อนไปแล้ว คราวนี้เราจะไปเรียนรู้เรื่องพืชพรรณในสวนกัน

เดินผ่านต้นไม้ที่เคยคุ้น ในมุมมองใหม่

ก่อนที่เราจะเข้าไปชมสวนเบญจกิติเฟสใหม่ สองนักพฤกษศาสตร์ได้พาเราเดินดูต้นไม้ในสวนด้านนอกกันก่อน ซึ่งส่วนใหญ่เป็นไม้ยืนต้นที่เราคุ้นเคยกัน เช่น ทองอุไร ประดู่ เสลา แต่วันนี้เราจะได้รู้จักต้นไม้เหล่านั้นในมุมที่ต่างออกไป

อาจารย์บีนเริ่มต้นด้วยการหยิบดอกไม้สีแดงที่เตรียมไว้มาให้เราดู หลายคนจำได้ว่านั่นคือดอกหางนกยูง แต่เขาก็ชวนให้สังเกตสิ่งที่หลายคนไม่เคยมองเห็นมาก่อน นั่นคือกลีบดอกหนึ่งที่มีขนาดใหญ่กว่าเพื่อน และมีสีสันที่แตกต่างโดดเด่นออกมา

“แมลงหลายชนิดมองเห็นสีในช่วงที่ต่างจากเรา สีที่โดดเด่นออกมาตรงนี้จะเป็นสิ่งที่เตะตาแมลง และเป็นการบอกตำแหน่งให้เขาลงเกาะ” เรานึกถึงแสงไฟบนรันเวย์ที่นักบินใช้เป็นจุดสังเกตเพื่อลงจอดยามค่ำคืน สีสันบนกลีบดอกนี้ก็คงทำหน้าที่แบบเดียวกัน

“ความพิเศษของตำแหน่งนี้ก็คือ เมื่อเกาะแล้ว เกสรตัวผู้จะห้อยลงมาแปะที่หน้าแมลงพอดี พอแมลงตัวนั้นบินไปตอมดอกอื่น มันก็จะพาเกสรนั้นไปด้วย ข้อดีของการผสมข้ามดอกคือทำให้เกิดการแลกเปลี่ยนยีน สร้างพันธุกรรมที่หลากหลาย ทำให้อยู่รอดได้ดีกว่า ดอกไม้หลายชนิดก็เลยมีกลไกเพื่อป้องกันการผสมเกสรในดอกเดียวกัน เช่น เกสรตัวผู้กับตัวเมียยาวไม่เท่ากัน หรือฟังก์ชันไม่พร้อมกัน” อาจารย์บีนเล่าความรู้แรกที่ทำให้เรารู้สึกว้าวในความมหัศจรรย์ของธรรมชาติ

ส่วนทาง ดร.สาโรจน์ ก็พาผู้ร่วมทริปมาหยุดที่ต้นทองอุไร ต้นไม้ดอกสีเหลืองที่เราเห็นกันบ่อยตามข้างทาง พร้อมเล่าว่า ต้นนี้เป็นญาติในวงศ์เดียวกับต้นชมพูพันธุ์ทิพย์และเหลืองปรีดียาธร

เรื่องเล่าจากพรรณพืช ประโยชน์ของวัชพืช ชีวิตใต้น้ำ และฟังก์ชันความรกในสวนเบญจกิติ

“ในบรรดาต้นไม้ในเมือง จะมีอยู่ 2 วงศ์ที่เราเจอได้บ่อยมาก หนึ่งคือวงศ์ชมพูพันธุ์ทิพย์ จุดเด่นของวงศ์นี้คือ ดอกฟู ออกดอกเยอะ กลีบดอกเชื่อมกัน ถ้าสังเกตดอกที่ร่วงลงมา จะเห็นว่ามันร่วงมาทั้งดอก ไม่ได้แยกเป็นกลีบ ส่วนอีกวงศ์คือวงศ์ถั่ว เช่น ประดู่ มะขาม จามจุรี หางนกยูง พวกนี้เป็นใบประกอบ หนึ่งข้อมีหลายใบ กลีบดอกไม่เชื่อมกัน เวลาดอกร่วงก็จะร่วงเป็นกลีบ ๆ” เขาเล่าถึงจุดสังเกตเล็ก ๆ ที่อาจทำให้เราสนุกกับการดูดอกไม้ข้างทางมากขึ้น

“จะสังเกตว่าสวนในกรุงเทพฯ หลายแห่ง ต้นไม้ส่วนใหญ่จะเป็นไม้นอก ผมคิดว่าเหตุผลน่าจะเป็นเพราะในไทยมีป่าหลัก ๆ อยู่ 2 แบบ หนึ่งคือป่าผลัดใบ ซึ่งฤดูแล้งใบจะร่วง ถ้าเลือกต้นไม้พวกนี้มาปลูกก็อาจทำให้สวนดูไม่ร่มรื่น ส่วนป่าอีกแบบคือป่าดิบชื้น ซึ่งต้นไม้ในป่าแบบนี้เพาะยากมาก ก็เลยน่าจะเป็นเหตุผลที่เขามักเลือกไม้นอกมาปลูก” ดร.สาโรจน์ อธิบายเหตุผลที่ทำให้เราร้องอ๋อ

อย่างไรก็ตาม ต้นไม้ไทย ๆ ในสวนนี้ก็มีให้เห็นบ้าง เช่น ต้นพิกุล ซึ่งเป็นไม้ที่มีใบทึบและทรงสวย ต้นข่อย ที่จุดเด่นคือใบสาก รวมถึงต้นไม้ในกลุ่มอินทนิล ตะแบก เสลา ที่มีดอกสีม่วง ไปจนถึงพืชเกาะอย่างเฟินข้าหลวงหลังลาย ที่เขาชวนว่า หากใครมีลูกเล็ก ๆ ก็ลองให้ลูกพลิกดูด้านใต้ใบและลองสัมผัส จะรู้สึกเหมือนมีฝุ่น ๆ เต็มไปหมด นั่นก็คือสปอร์ของเฟิน

เรื่องเล่าจากพรรณพืช ประโยชน์ของวัชพืช ชีวิตใต้น้ำ และฟังก์ชันความรกในสวนเบญจกิติ
เรื่องเล่าจากพรรณพืช ประโยชน์ของวัชพืช ชีวิตใต้น้ำ และฟังก์ชันความรกในสวนเบญจกิติ

“ความสนุกอย่างหนึ่งของการเดินสวนในเขตร้อนคือ เรามักจะเจอของประหลาดที่ในเขตอบอุ่นไม่เจอ บางครั้งเราอาจเดินผ่านมันทุกวันแต่ไม่เคยสังเกต” อาจารย์เกริ่นชวนให้เราสงสัย แล้วชี้ให้ดูกิ่งหนึ่งที่ย้อยลงมาจากต้นเสลา พร้อมเฉลยว่า นี่คือกาฝาก ทำเอาบางคนอุทานว่า ถ้าไม่บอกก็นึกว่าเป็นต้นเดียวกัน

“ถ้ามองดี ๆ ตรงกิ่งนั้น จะเห็นจุดหนึ่งที่มันบวม ๆ น่าจะเป็นจุดที่นกมาขี้เอาไว้ แล้วเมล็ดกาฝากในขี้นกก็งอกออกมาจากตรงนั้น”

เรื่องเล่าจากพรรณพืช ประโยชน์ของวัชพืช ชีวิตใต้น้ำ และฟังก์ชันความรกในสวนเบญจกิติ

มีคนสงสัยว่า ถ้าเราเจอกาฝากในสวนของเราควรตัดทิ้งหรือไม่ ดร.สาโรจน์ ก็ตอบว่า หากมองในมุมการจัดสวนเพื่อความสวยงาม เป็นระเบียบ ก็อาจต้องตัดออก แต่ถ้าเป็นสวนเพื่อสร้างความหลากหลายทางชีวภาพ ก็แนะนำให้เก็บเอาไว้ เพราะพลังงานที่กาฝากแย่งจากต้นหลักไม่ได้มากถึงขนาดที่ทำให้ต้นแม่ตาย อีกทั้งผลกาฝากยังเป็นอาหารให้นกบางชนิดได้ด้วย

เราเดินต่อกันมาอีกไม่กี่ก้าว ก็เจอกับต้นไม้ที่โด่งดังในฐานะไม้ประดับในช่วงโควิด-19 ที่ผ่านมา แต่จริง ๆ แล้วในธรรมชาติ พืชกลุ่มนี้คือไม้ยืนต้นขนาดใหญ่ – เรากำลังพูดถึงต้นไม้ในกลุ่ม ‘โพธิ์ ไทร ไกร กร่าง’

เรื่องเล่าจากพรรณพืช ประโยชน์ของวัชพืช ชีวิตใต้น้ำ และฟังก์ชันความรกในสวนเบญจกิติ

“ต้นนี้น่าจะเป็นต้นกร่าง ความน่าสนใจของพืชกลุ่มนี้คือ มันวิวัฒนาการมาร่วมกับสัตว์ชนิดหนึ่งโดยเฉพาะ นั่นคือ ต่อไทร หรือ fig wasp ที่ทำหน้าที่ผสมเกสรให้ไทร โดยช่อดอกของไทรซ่อนอยู่ในสิ่งที่ดูคล้ายผลกลม ๆ มีรูเล็ก ๆ ให้ต่อไทรมุดเข้าไปผสมเกสรข้างใน ถ้าเราลองแกะสิ่งที่ดูคล้ายลูกไทรนั้นออกมา จะเห็นแมลงเล็ก ๆ ข้างในเต็มเลย”

ชื่อ ‘ต่อไทร’ นี้อาจทำให้หลายคนกลัว แต่จริง ๆ แล้วต่อไทรไม่เป็นอันตราย และเป็นแมลงคนละกลุ่มกับต่อแตนที่มีเหล็กใน ซึ่งต่อไทรแต่ละชนิดก็จะผสมเกสรให้ไทรเฉพาะชนิด จำเพาะเจาะจงกันเหมือนแม่กุญแจกับลูกกุญแจ ซึ่งเมื่อดอกไทรได้รับการผสมเกสรแล้ว ก็จะกลายเป็นผลไทรสุกที่สัตว์นานาชนิดโปรดปราน ว่ากันว่าเมื่อใดที่ลูกไทรในป่าสุก ปาร์ตี้ของผืนป่าจะเริ่มต้นขึ้น

“ถ้าเราไปเที่ยวป่า อาจเคยเห็นป้ายสื่อความหมายที่บอกว่า ไทรคือ ‘นักบุญของผืนป่า นักฆ่าแห่งพงไพร’ ซึ่งฉายานักบุญของผืนป่าก็มาจากการที่ผลของมันเป็นอาหารให้สัตว์หลายชนิด เช่น นก ลิง ชะนี เวลาเดินป่าแล้วเจอไทรสุกจะโชคดีมาก จะเห็นสัตว์เต็มเลย แต่ที่บอกเป็นนักฆ่าแห่งพงไพร ก็เพราะว่าหลายครั้งเมล็ดไทรจะมากับขี้นกที่ไปขี้ไว้บนกิ่งไม้ เมล็ดไทรจะงอกรากมาจากตรงนั้น แล้วพอรากลงมาถึงดินเมื่อไหร่ก็จะโตไวมาก แล้วมันก็จะพันล้อมต้นแม่จนตาย ทำให้บางทีเราจะเห็นด้านในของต้นไทรกลวง ก็คือต้นเดิมที่ตายไป”

ส่วนต้นโพธิ์ที่เราเห็นบ่อย ๆ ก็อยู่ในกลุ่มไทรเช่นกัน โดยในกรุงเทพฯ จะเจอโพธิ์ได้ 2 ชนิดหลักคือ โพธิ์ขี้นก และ โพธิ์ศรีมหาโพธิ ซึ่งชนิดหลังมีจุดเด่นคือที่ปลายใบจะมีติ่งยาวออกมา ชื่อวิทยาศาสตร์คือ Ficus religiosa ที่มาจากคำว่า Religion

นอกจากไม้ยืนต้นแล้ว เราก็ได้ทำความรู้จักกับดอกไม้อีกหลายชนิด ไม่ว่าจะเป็นดอกเอื้องหมายนา ดอกไม้ช่อดอกสีแดงที่ใบประดับเรียงซ้อนกันเป็นแท่ง หรือดอกประทัดไต้หวัน ดอกไม้สีส้มขนาดเล็ก หน้าตาเหมือนประทัดตามชื่อ

เรื่องเล่าจากพรรณพืช ประโยชน์ของวัชพืช ชีวิตใต้น้ำ และฟังก์ชันความรกในสวนเบญจกิติ
เรื่องเล่าจากพรรณพืช ประโยชน์ของวัชพืช ชีวิตใต้น้ำ และฟังก์ชันความรกในสวนเบญจกิติ

“อย่างต้นนี้คือพลับพลึงตีนเป็ด ถ้าช่วงออกดอกจะมีชันโรงมาตอมเยอะมาก อันนี้คือหนึ่งในแมลงที่อยากให้ทุกคนรู้จักและไม่กลัวมัน มันคือผึ้งตัวน้อย ๆ ที่ไม่มีเหล็กในและไม่เป็นอันตราย” ดร.สาโรจน์ เล่าถึงแมลงที่สำคัญอีกชนิดของโลก

“ดอกไม้แต่ละชนิดก็เหมาะกับสัตว์กินน้ำหวานต่างชนิดกัน อย่างผึ้งนี่จะเข้าดอกไม้กินน้ำหวานจากดอกไม้หลายชนิด ขอแค่ท่อน้ำหวานไม่ลึกเกินไป ส่วนผีเสื้อชอบดอกไม้ที่ลักษณะเป็นหลอด ๆ เพราะลิ้นเขายาว ส่วนนกชอบดอกที่มีสีสด เช่น สีแดง สีเหลือง และมีก้านแข็ง ๆ ให้มันเกาะ”

เมื่อเดินผ่านประตูเข้ามาสู่โซนสวนเฟสใหม่ ดอกไม้ชนิดแรกที่โดดเด่นอยู่ตรงคูกลางถนนก็คือดอกในสกุล เฮลิโคเนีย พืชจากทวีปอเมริกาที่หน้าตาคล้ายดอกปักษาสวรรค์ แต่จริง ๆ แล้วอยู่คนละวงศ์กัน ซึ่งเรื่องราวของดอกนี้ก็น่าสนใจไม่แพ้ชนิดอื่น ๆ

เรื่องเล่าจากพรรณพืช ประโยชน์ของวัชพืช ชีวิตใต้น้ำ และฟังก์ชันความรกในสวนเบญจกิติ

“ดอกไม้ในสกุลเฮลิโคเนียเป็นดอกไม้ที่วิวัฒนาการมาคู่กับนกกินน้ำหวานของที่นั่นโดยเฉพาะ คือพวกฮัมมิงเบิร์ด เพราะตัวดอกแต่ละชนิดจะโค้งต่างกัน ซึ่งฟิตพอดีกับปากนกชนิดที่เป็นตัวผสมเกสรของมันพอดี” ดร.สาโรจน์ เล่าถึงความมหัศจรรย์และความซับซ้อนของธรรมชาติ ซึ่งแม้ในเมืองไทยไม่มีฮัมมิงเบิร์ด แต่เราก็มีนกกินน้ำหวานสีสวยอย่างนกกินปลี ทำหน้าที่ผสมเกสรให้ดอกไม้ไทยหลายชนิดเช่นกัน

“วันนี้สิ่งที่อยากให้ทุกคนได้กลับไป ก็คือคำว่า ‘ความหลากหลายทางชีวภาพ’ ยิ่งเรารักษาความหลากหลายไว้มากเท่าไหร่ ลูกหลานของเราก็จะยิ่งมีอะไรให้ดูมากขึ้น ธรรมชาติก็จะสมบูรณ์ การเรียนรู้ธรรมชาติก็จะสนุกขึ้น”

รู้จักพืชข้างทางที่เราเคยเดินผ่านเลยไป

เมื่อเราเข้ามาสู่สวนเฟสใหม่ ความแตกต่างอย่างแรกที่เห็นเด่นชัดก็คือพื้นหญ้าข้างทาง จากที่เป็นหญ้าชนิดเดียวเตียนเรียบ ก็กลายเป็นพื้นที่ที่มีพืชหลายชนิดขึ้นปะปนกัน

เรื่องเล่าจากพรรณพืช ประโยชน์ของวัชพืช ชีวิตใต้น้ำ และฟังก์ชันความรกในสวนเบญจกิติ

ดร.สาโรจน์ ชวนเราก้มลงสำรวจ พร้อมบอกว่า หากนับดูก็ไม่น่าจะต่ำกว่า 20 ชนิด พร้อมแนะนำให้เรารู้จักชนิดที่เห็นบ่อย ๆ อย่างเช่น หญ้าปากควาย ที่ช่อดอกตรงปลายสุดแตกออกเป็นแฉก หญ้าลิ้นงู ที่คล้ายดอกเข็มเวอร์ชันย่อส่วน ลูกใต้ใบ ที่เป็นใบประกอบเล็ก ๆ มีลูกกลม ๆ เรียงตัวกันอยู่ด้านใต้ตามแนวก้านใบ รวมถึงผักเสี้ยนผี ที่เป็นญาติกับผักเสี้ยนฝรั่งที่มักเป็นไม้ประดับตามเกาะกลางถนน

“ส่วนต้นนี้เป็นต้นที่เราเดินผ่านกันทุกวัน ต่อไปเวลาเดินตามฟุตพาท อยากให้ลองสังเกตตามพื้น เชื่อว่าภายใน 10 นาทีต้องเจอต้นนี้ มันคือต้นน้ำนมราชสีห์ ถ้าหักจะมีน้ำยางสีขาวไหลออกมา อยู่ในกลุ่มเดียวกับโป๊ยเซียน”

เรื่องเล่าจากพรรณพืช ประโยชน์ของวัชพืช ชีวิตใต้น้ำ และฟังก์ชันความรกในสวนเบญจกิติ

ลักษณะของต้นนี้นั้นคุ้นตา ใบเป็นขน ๆ ก้านสีแดง ช่อดอกเป็นกระจุกกลม ๆ ส่วนอีกต้นหนึ่ง คนในวัย 30 ขึ้นไปน่าจะคุ้นเคยกันดี เพราะสมัยเด็กจะต้องเคยเก็บเมล็ดของต้นนี้มาเล่น นั่นก็คือ ต้อยติ่ง หรือที่บางคนเรียกกันว่า เมล็ดเป๊าะแป๊ะ เพราะถ้านำเมล็ดแก่ของต้นนี้ไปใส่ในน้ำ มันจะแตกกระเด็นขึ้นมา ซึ่งเป็นกลไกให้เมล็ดเดินทางไปไกลจากต้นแม่

ส่วนพืชชนิดถัดมาที่อาจารย์ชี้ให้ดู หลายคนได้ยินชื่อแล้วร้องอ๋อ มันคือต้นอ่อมแซบ หรือบุษบาริมทาง หรือบางคนอาจคุ้นในชื่อเบญจรงค์ 5 สี ที่ได้ชื่อนี้มาจากดอกที่มีได้หลายสี

“ต้นนี้ล่อผึ้งได้ดีมาก หากใครอยากปลูกดอกไม้เรียกแมลง ตัวนี้คือคำตอบหนึ่ง แถมกินได้ ปลูกง่าย บางทีก็ขึ้นเองด้วยซ้ำ”

ในยุคที่แมลงผู้ผสมเกสรที่สำคัญอย่างผึ้งลดจำนวนอย่างรวดเร็ว การเก็บรักษาความหลากหลายของพืชริมทางเล็ก ๆ เหล่านี้ จึงเป็นหนึ่งหนทางที่ช่วยฟื้นฟูประชากรของพวกมันในเขตเมืองได้ แต่สิ่งที่ต้องระวังมากที่สุดก็คือพืชต่างถิ่น (Alien Species) ที่หลายชนิดเป็นพืชต่างถิ่นรุกราน (Invasive Species) ซึ่งหมายถึงชนิดที่ขยายพันธุ์รวดเร็วมาก จนไปแย่งพื้นที่ของพืชพื้นถิ่นและทำลายความหลากหลายทางชีวภาพของพื้นที่นั้น

“ตรงนี้ก็มีเอเลี่ยนสปีชีส์อยู่บ้าง แต่เท่าที่เห็นก็ไม่ได้รุกรานมากนัก ตัวที่น่ากลัวและรุกรานหนัก ๆ จะเป็นพวกที่อยู่ในวงศ์ทานตะวัน เช่น บัวตอง ปืนนกไส้ เพราะกระจายโดยลมและติดเมล็ดทีหนึ่งเยอะมาก”

ความสัมพันธ์ระหว่างแมลงกับพืชไม่ได้มีแค่การผสมเกสรเท่านั้น แต่ใบของพืชหลายชนิดก็เป็นอาหารแมลงเช่นกัน ซึ่งอาจารย์บีนก็เล่าเกร็ดสนุก ๆ ของวิวัฒนาการให้ฟังว่า ฝั่งพืชเองก็ไม่ได้ปล่อยให้แมลงกินตามอำเภอใจ แต่พืชหลายชนิดมีการสู้กลับ โดยสร้างสารเคมีออกมาต้าน ทำให้พืชหลายชนิดมีรสฝาด และสารเคมีหลากหลายที่พืชสร้างเหล่านี้ ก็คือสิ่งที่ทำให้พืชหลายชนิดมีสรรพคุณทางยา ไม่ว่าจะเป็นด้านยาสมุนไพรพื้นบ้าน ไปจนถึงงานวิจัยยาสมัยใหม่

บันทึก Earth Appreciation 06 : เดินตามนักพฤกษศาสตร์ ไปทำความรู้จักพืชพรรณมากมายใน 'สวนเบญจกิติ'

ฟังก์ชันของความรก

เราเดินลัดเลาะตามทางเดินเข้ามาในโซนพื้นที่ชุ่มน้ำ สองข้างทางเต็มไปด้วยพืชน้ำหลากชนิด บางต้นสูงท่วมหัว ซึ่งวันนี้เราได้เรียนรู้ว่าในความรกนั้นมีความสำคัญ ทั้งในแง่การบำบัดน้ำ การยึดหน้าดิน การเป็นที่อยู่อาศัยของสัตว์ต่าง ๆ

“ต้นหญ้าหรือกกพวกนี้ เป็นจุดที่นกมาสร้างรังกันเยอะ เมล็ดของมันก็มีนกบางชนิดมากิน ส่วนนกบางชนิดที่ไม่กินเมล็ด ก็อาจมาเกาะเพื่อรอกินแมลงที่ซ่อนอยู่ตามใบ” ดร.สาโรจน์ อธิบายถึงประโยชน์ของพืชเหล่านี้ในมุมที่มากไปกว่าความสวยงาม

“ตัวที่เด่นที่สุดที่สูงท่วมหัวเราตรงนี้ก็คือ คล้าน้ำ ที่นี่มี 2 ชนิด คือคล้าน้ำช่อห้อยกับคล้าน้ำช่อตั้ง ถ้าเราสังเกตตรงดอกดี ๆ จะเห็นว่ามันเป็นดอกคู่ที่เป็น Mirror Image คือเป็นเหมือนกระจกสะท้อนซึ่งกันและกัน” อาจารย์เล่าเกร็ดเล็ก ๆ ที่น่าจะทำให้การเดินสวนครั้งต่อไปของเราสนุกขึ้น

ส่วนพืชน้ำที่ทุกคนรู้จักกันดีอย่างบัว วันนี้เราก็ได้เรียนรู้ว่าที่นี่มีบัวหลักอยู่ 2 ชนิด คือบัวหลวงและบัวสาย โดยบัวหลวงมีจุดเด่นคือใบจะชูพ้นน้ำ ส่วนบัวสายใบจะปริ่มน้ำ

“บัวหลวงเป็นพืชที่ใช้ประโยชน์ได้ทุกส่วนจริง ๆ ใบมาห่อข้าว กลีบดอกก็อยู่ในตำรับยา ส่วนบัวสายก็มีเรื่องน่าสนใจ คือวันที่ดอกบานวันแรก เกสรตัวเมียจะทำงาน ของเหลวตรงกลางเกสรตัวเมียจะดึงดูดให้ผึ้งบินตกลงไป เกสรตัวผู้ที่ติดมากับผึ้งจากดอกอื่นก็จะตกลงตรงนั้น แล้วผึ้งก็จะถูกขังไว้ในนั้นก่อน พอวันต่อมาเกสรตัวผู้ทำงาน ผึ้งก็จะพาเกสรตัวผู้ออกไป”

นอกจากประโยชน์ต่อผึ้งและแมลงในส่วนดอกเหนือน้ำแล้ว ความซับซ้อนของสายบัวใต้น้ำก็เป็นที่อยู่อาศัยและหลบภัยของเหล่าสัตว์น้ำเช่นกัน ซอกหลืบเหล่านั้นเหมาะต่อการวางไข่ของปลาหลายชนิด

ส่วนเกาะกลางน้ำก็มีไม้ยืนต้นหลายชนิดที่น่าสนใจ ทางฝั่งอาจารย์บีนก็ชวนให้เราดูต้นหนึ่งพร้อมบอกว่า นั่นคือต้นมะกอกน้ำ ไม้พื้นถิ่นที่เคยมีเยอะในกรุงเทพฯ และเป็นที่มาของชื่อ ‘บางกอก หรือ Bangkok’

ส่วนอีกต้นข้างทางที่หลายคนเห็นแล้วก็จำได้ว่าคือต้นสาละ แต่อาจารย์บีนก็เฉลยว่า นั่นคือความเข้าใจผิดของคนส่วนใหญ่ เพราะจริง ๆ แล้ว ต้นนี้มีชื่อว่า ‘กระสุนปืนใหญ่ (Cannonball Tree)’ ที่อยู่คนละวงศ์กับต้นสาละเลย ซึ่งเขาก็สันนิษฐานว่า ความเข้าใจผิดนี้น่าจะเริ่มมาจากคนที่นำเข้ามาปลูกคนแรก ๆ แล้วส่งต่อความเข้าใจผิดนั้นมาเรื่อย ๆ

บันทึก Earth Appreciation 06 : เดินตามนักพฤกษศาสตร์ ไปทำความรู้จักพืชพรรณมากมายใน 'สวนเบญจกิติ'

“ส่วนต้นนี้คือกกอียีปต์หรือกกปาปิรุส ชื่อนี้หลายคนน่าจะคุ้น มันคือต้นที่นำมาทำกระดาษปาปิรุส กระดาษชนิดแรกของโลก” อาจารย์บีนพูดถึงพืชน้ำชนิดหนึ่งที่ตรงปลายมีลักษณะเป็นเส้น ๆ พู่ ๆ มีช่อดอกเล็ก ๆ สีน้ำตาล

บันทึก Earth Appreciation 06 : เดินตามนักพฤกษศาสตร์ ไปทำความรู้จักพืชพรรณมากมายใน 'สวนเบญจกิติ'

เมื่อก้มลงดูผืนน้ำสองข้างทาง เราก็รู้สึกได้ว่าน้ำที่นี่ดูสะอาดชนิดที่ไม่น่าเชื่อว่า เป็นน้ำที่มาจากคลองไผ่สิงโต ซึ่งสถาปนิกในทีมออกแบบจากอาศรมศิลป์อย่าง ชัชนิล ซัง ก็เผยเคล็ดลับว่า ทั้งหมดนี้เป็นผลงานของเหล่าพืชน้ำที่ถูกปลูกไว้ในเส้นทางบำบัดน้ำ 1.5 กิโลเมตร โดยช่วงแรก ๆ ที่น้ำมีคุณภาพต่ำ จะมีพืชบำบัดหลักอย่างกกและธูปฤาษี เมื่อคุณภาพน้ำเริ่มดีขึ้น ก็จะเริ่มมีพืชพื้นถิ่นตามท้องไร่ท้องนามากขึ้น เช่น ไคร้ย้อย สันตะวาใบพาย สันตะวาใบกลม กระจูด ผักบุ้ง ซึ่งหนึ่งในผู้ร่วมทริปที่เคยทำงานในโครงการแหลมผักเบี้ยก็ช่วยเสริมว่า จริง ๆ แล้วไม่ว่าพืชน้ำชนิดไหนก็บำบัดน้ำได้ เพียงแต่บางชนิด เช่น ธูปฤาษี อาจทำหน้าที่ได้ดีกว่าชนิดอื่นและทนต่อน้ำคุณภาพต่ำได้ดีกว่า

บันทึก Earth Appreciation 06 : เดินตามนักพฤกษศาสตร์ ไปทำความรู้จักพืชพรรณมากมายใน 'สวนเบญจกิติ'
บันทึก Earth Appreciation 06 : เดินตามนักพฤกษศาสตร์ ไปทำความรู้จักพืชพรรณมากมายใน 'สวนเบญจกิติ'

“น้ำเสียตามบ้านเรือนส่วนใหญ่เป็นสารอินทรีย์ ซึ่งเมื่อถูกย่อยสลายโดยแบคทีเรียจะกลายเป็นสารอนินทรีย์ เช่น ไนเตรต ฟอสเฟต ฟังก์ชันของพืชน้ำก็คือการดูดซึมสารเหล่านี้ไปใช้ ถ้าไม่มีพืชน้ำ สารเหล่านี้จะมีเยอะ สาหร่ายในน้ำจะโตดี พอกลางคืนสาหร่ายหายใจใช้ออกซิเจน ก็จะทำให้ออกซิเจนลดลง ส่งผลกระทบต่อสัตว์น้ำและเกิดกลิ่นเหม็น ซึ่งเป็นผลจากแบคทีเรียที่ย่อยสลายแบบไม่ใช้ออกซิเจน”

ฟังแล้วก็รู้สึกขอบคุณการมีอยู่ของพืชน้ำเหล่านั้น

ความพิเศษของสวนที่ยังไม่เสร็จ

ด้วยความที่ต้นไม้ส่วนใหญ่ที่นำมาปลูกเป็นกล้าไม้จากการเพาะเมล็ด ไม่ใช่ไม้ล้อม ทำให้สวนนี้ยังไม่เสร็จสมบูรณ์ ซึ่งในมุมของนักพฤกษศาสตร์อย่าง ดร.สาโรจน์ ก็บอกว่า นี่คือสิ่งที่น่าสนใจและน่าติดตามต่อว่าจะมีการเปลี่ยนแปลงอย่างไรบ้าง

บันทึก Earth Appreciation 06 : เดินตามนักพฤกษศาสตร์ ไปทำความรู้จักพืชพรรณมากมายใน 'สวนเบญจกิติ'

“เสน่ห์อย่างหนึ่งของที่นี่คือมันยังไม่เสร็จ พวกผมในฐานะนักวิชาการก็สนใจกันว่า มันจะมีการเปลี่ยนแปลงยังไง เช่น ไม้บางตัวที่เอามาปลูกอาจตายไป แล้วอาจมีไม้พื้นถิ่นเข้ามาเกิดเอง หรือไม้ใหญ่ที่เขาเอามาลงจะรอดไหม เพราะดินที่นี่ค่อนข้างตื้นและน้ำค่อนข้างกร่อย เราก็อยากเห็นว่าอีก 10 ปีข้างหน้าจะเป็นยังไง”

เมื่อมีคำถามว่า การที่ต้นไม้จะเข้ามาเกิดเอง มันจะมาจากไหนได้บ้าง อาจารย์บีนก็ตอบว่าอาจเป็นได้จากหลายทาง เช่น เมล็ดปลิวตามลมมา ซึ่งบางครั้งเมล็ดที่เบา ๆ ก็อาจมาไกลได้นับร้อยกิโลเมตร หรือไม่ก็อาจมากับสัตว์ เช่น นก ไปจนถึงเมล็ดที่อยู่ในดินอยู่แล้ว พอดินถูกพลิกกลับขึ้นมาก็อาจเติบโตได้

ส่วนคำถามที่ว่าอยากให้ที่นี่มีต้นอะไรเพิ่มเติม ดร.สาโรจน์ ก็บอกว่าอยากเห็นพืชน้ำพื้นถิ่นที่เคยมีในอดีต เช่น ต้นเทียน ซึ่งแต่ก่อนมีเยอะมากในกรุงเทพฯ แต่ปัจจุบันหายากแล้ว เพราะถูกพืชต่างถิ่นอย่างธูปฤาษีแย่งชิงพื้นที่ไปหมด รวมถึงสาหร่ายข้าวเหนียว ซึ่งเป็นสาหร่ายกินแมลง ใบของมันจะเป็นกระเปาะคอยดักสัตว์เล็ก ๆ ในน้ำ

บันทึก Earth Appreciation 06 : เดินตามนักพฤกษศาสตร์ ไปทำความรู้จักพืชพรรณมากมายใน 'สวนเบญจกิติ'

“ยิ่งมีความหลากหลาย ระบบนิเวศก็จะยิ่งสมบูรณ์ขึ้น หลายคนอาจกลัวว่า ถ้ามีบ่อน้ำแล้วยุงจะเยอะ แต่จริง ๆ แล้วถ้าเรามีพืชหลากหลาย มีสัตว์หลากหลาย มันก็จะเริ่มกินกันเอง ทำให้จำนวนยุงถูกควบคุมและไม่เป็นปัญหา”

สิ่งที่ ดร.สาโรจน์ เล่านี้ก็เป็นประเด็นเดียวกับที่ โตมร ศุขปรีชา Chief Creative Director ของ OKMD ได้ยกตัวอย่างให้ฟังก่อนเริ่มเดินว่า ที่สิงคโปร์มีสวนแห่งหนึ่งที่มีบ่อน้ำสำหรับแมลงปอโดยเฉพาะ ชื่อว่า Dragonfly Pond ซึ่งมีแมลงปอบินว่อนมากมาย และแมลงปอเหล่านี้รวมถึงตัวอ่อนแมลงปอก็ทำหน้าที่กินยุง เช่นเดียวกับสวนเมจิจินกุที่โตเกียว ซึ่งออกแบบด้วยแนวคิดเดียวกันคือการฟื้นคืนธรรมชาติและระบบนิเวศหรือที่เรียกว่า Rewilding

บันทึก Earth Appreciation 06 : เดินตามนักพฤกษศาสตร์ ไปทำความรู้จักพืชพรรณมากมายใน 'สวนเบญจกิติ'

หากจะสรุปสิ่งสำคัญสักข้อหนึ่งที่ทำให้สวนนี้แตกต่างจากสวนอื่น ๆ ในกรุงเทพฯ เราก็คิดว่า น่าจะเป็นการที่สวนนี้ไม่ได้ออกแบบมาเพื่อมนุษย์เท่านั้น แต่ยังออกแบบมาเพื่อสัตว์อื่น ๆ ที่อยู่ร่วมเมืองกับเราด้วย

“สวนนี้อาจไม่ได้มีต้นไม้ที่สวยงามออกดอกตลอดเวลา แต่เราอยากให้ที่นี่มีต้นไม้ที่มีประโยชน์มากกว่าแค่เรามอง หรือให้ออกซิเจน และเป็นที่อยู่ของสัตว์ต่าง ๆ เราพยายามเลือกต้นไม้ให้หลากหลาย มีต้นไม้ที่นกกินได้ เช่น หว้า ตะขบ ไทร แล้วก็อาจมีต้นไม้ที่เป็นยาและอาจเป็นอาหารของเราด้วยก็ได้” ชัชนิลเล่าถึงเบื้องหลังการคิดที่ไม่ใช่แค่เพียงเพื่อมนุษย์

บันทึก Earth Appreciation 06 : เดินตามนักพฤกษศาสตร์ ไปทำความรู้จักพืชพรรณมากมายใน 'สวนเบญจกิติ'

“เหตุผลที่เราออกแบบให้มีเนินอยู่ด้านในและล้อมรอบด้วยน้ำ เพราะเราอยากให้เป็นที่อยู่ของสัตว์ที่คนจะไม่เข้าไปรบกวนเขา ส่วนทางเดินก็สังเกตว่าค่อนข้างแคบและคดเคี้ยวไปมา เพราะเราอยากให้คนระวัง และไม่มีกิจกรรมโลดโผนที่อาจไปรบกวนกัน”

ส่วนน้อง ๆ สรรพสัตว์ในสวนนี้จะมีใครบ้าง และพวกเขาเชื่อมโยงกับชีวิตเราในเมืองอย่างไร โปรดติดตามได้ในกิจกรรม Earth Appreciation ลำดับถัดไปในตอน ‘สวน สัตว์’

บันทึก Earth Appreciation 06 : เดินตามนักพฤกษศาสตร์ ไปทำความรู้จักพืชพรรณมากมายใน 'สวนเบญจกิติ'

Writer

เมธิรา เกษมสันต์

นักเขียนอิสระ เจ้าของเพจ ‘Nature Toon การ์ตูนสื่อความหมายธรรมชาติ’ สนใจเรื่องธรรมชาติ ระบบนิเวศ สรรพสัตว์ โลกใต้ทะเล และการใช้ชีวิตแบบเป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม มีผลงานหนังสือแล้ว 2 ชุด คือ ‘สายใยที่มองไม่เห็น’ และ ‘สายใยใต้สมุทร’

Photographer

ปฏิพล รัชตอาภา

ช่างภาพอิสระที่สนใจอาหาร วัฒนธรรมและศิลปะร่วมสมัย มีความฝันว่าอยากทำงานศิลปะเล็กๆ ไปเรื่อยๆ

อ่านต่อ

Loading...

End of content

No more pages to load