1 กันยายน 2561
7.75 K
The Cloud X สารคดีไทย

เดือนพฤษภาคม สายฝนเดินทางมาถึงตามกำหนดเวลา หลังจากเราผ่านฤดูแล้งอันทำให้คิดว่าปีนี้สายฝนจะเบาบางกว่าปีก่อนๆ

เส้นทางในป่าสะดวกสบาย ไม่มีต้นไม้ล้มขวาง ระดับน้ำในลำห้วยสายใหญ่ซึ่งเป็นคล้ายด่านที่เราต้องเชื่อฟังว่าพร้อมจะให้เราข้ามไปหรือไม่ ยังให้เราข้ามได้

แต่เมื่อถึงเดือนสิงหาคม สายฝนชุดใหญ่ก็เดินทางมาถึง เริ่มตั้งแต่ตอนดึก ฝนตกหนักกระทั่งรุ่งเช้า หนักยิ่งขึ้นในตอนสาย และไม่มีทีท่าว่าจะหยุด ระดับน้ำในลำห้วยเล็กหลังโรงครัวสถานีวิจัยสัตว์ป่าเพิ่มระดับไหลแรง จนน่าวิตกว่า สายน้ำจะกวาดโรงครัวเล็กๆ นั่นไป

เส้นทางถูกน้ำกัดเซาะเป็นช่วงๆ ผืนป่าด้านตะวันตกถูกครอบคลุมด้วยสายฝนอย่างจริงจัง

เป็นเช่นนี้ตลอดมา…

สายฝนมาเยือนเพื่อบอกให้รู้ว่าหลังจากนี้สายลมหนาวจะมาถึง

ราว 9 โมงเช้า สายฝนโปรยเม็ดหนา รถกระบะขับเคลื่อนสี่ล้อสีขาวมอๆ แล่นช้าๆ ออกจากโรงรถ ผู้ชายหลายคนในชุดเสื้อยืดกางเกงขาสั้นโดยสารบนกระบะ มีจอบ เสียม เลื่อย และมีด วางบนพื้น

รถแล่นมาถึงหน้าโรงครัวที่ผมยืนอยู่

“ไปดูทางครับ ฝนขนาดนี้ต้องทำร่องน้ำให้น้ำไหล ไม่อย่างนั้นทางพังหมด” นัทวิทย์ หนึ่งในผู้ช่วยนักวิจัย ตะโกน บอก

ผมกระโดดขึ้นรถไปกับพวกเขา เส้นทางก่อนถึงสถานีวิจัยสัตว์ป่าค่อนข้างชัน และยาวร่วม 3 กิโลเมตร

สายฝนทำให้ดินขาดเป็นช่วงๆ เราใช้จอบขุดให้น้ำไหลออก และใช้หินก้อนเล็กๆ ทำเป็นเขื่อน กันไม่ให้น้ำไหลเข้าทาง

“กันไว้อย่างนี้ดีกว่า รอให้ฝนหยุดแล้วค่อยมาซ่อม” ลุงอ๊อด เจ้าหน้าที่พิทักษ์ป่าอาวุโสผู้ทำงานในสถานีแห่งนี้มาร่วม 30 ปีพูด

ร่วม 30 ปีก่อนเช่นกันที่ผมพบกับเขา

สืบ นาคะเสถียร, วันสืบนาคะเสถียร, สัตว์ป่าไทย, การล่าสัตว์ป่า, ปริญญากร วรวรรณ

สืบ นาคะเสถียร, วันสืบนาคะเสถียร, สัตว์ป่าไทย, การล่าสัตว์ป่า, ปริญญากร วรวรรณ

กระทิงมีประชากรเพิ่มมากขึ้น แต่พวกมันยังถูกล่าเพื่อเอาเขา พบซากพวกมันในป่าเสมอ

ลุงอ๊อดพาผมไปพบกระทิงฝูงหนึ่ง และนั่นเป็นกระทิงภาพแรกของผม

วันนั้น ฝนตกหนักตั้งแต่ออกเดินจากหน่วยพิทักษ์ป่า ผมเดินตามเขาไปตามด่านเล็กๆ ที่ค่อนข้างรก ผ่านป่า เต็งรัง เข้าสู่ป่าเบญจพรรณ เส้นทางลาดลงหุบ จนถึงลำห้วยที่สายน้ำแรงไหลดังสนั่น

“น้ำกำลังมา จะข้ามได้ไหมนี่” เขากังวล

“ปกติเราลุยข้าม น้ำลึกแค่เข่า” เขาพูดต่อ

   หลังลังเลสักพัก เขาตัดสินใจ

“ผมจะข้ามไปก่อน เอาเชือกมัดฝั่งโน้น คุณเกาะเชือกตามไปนะ ระวังกระเป๋ากล้องด้วยล่ะ” ผมพยักหน้า

เขาผูกเชือกกับต้นไม้แล้วค่อยๆ หย่อนตัวลงน้ำ สายน้ำพัดแรง เขาโผไปเกาะต้นตะไคร้น้ำ และโผไปเกาะอีกต้นที่อยู่กลางห้วย จากนั้นก็ประคองตัวลอยตามน้ำไปราว 20 เมตร ก่อนโผเกาะตะไคร้น้ำอีกต้น แล้วลุยน้ำที่ลึกเกือบถึงคอเข้าฝั่ง

เขาผูกปลายเชือกกับต้นไม้และโบกมือให้ผมข้ามตามไป สายน้ำรุนแรงกว่าที่เห็น ผมแบกเป้กล้องไว้บนไหล่ มือขวาจับเชือกค่อยๆ ขยับไป ผมหวังว่าถุงกันน้ำที่ใส่กล้องไว้ข้างในคงช่วยได้ถ้าพลาด กระนั้น การออกแรงต้านสายน้ำก็ทำให้ผมต้องพักเหนื่อยอยู่ระหว่างกอตะไคร้น้ำพักใหญ่

สืบ นาคะเสถียร, วันสืบนาคะเสถียร, สัตว์ป่าไทย, การล่าสัตว์ป่า, ปริญญากร วรวรรณ

ควายป่า เหลือประชากรไม่มาก หลายปีที่ผ่านมาพวกมันไม่เพิ่มขึ้นมากนัก อาจเป็นเพราะพื้นที่อาศัย อันเหมาะสมมีน้อย

เขาช่วยรับเป้เมื่อผมถึงฝั่ง

“ลุ้นเอาใจช่วยแทบแย่” เขาพูดยิ้มๆ

สายฝนเบาบางเมื่อเราใกล้โป่งขนาดใหญ่อันเป็นที่หมาย เขาเดินเข้าไปถึงชายโป่ง แล้วกลับออกมา

“กระทิง 6 ตัว” เขาพูดเบาๆ

ผมเตรียมกล้อง

“เดินเข้าไปช้าๆ เราอยู่ใต้ลม” ผมเดินช้าๆ และลงคลาน ก่อนหยุดนั่งชันเข่า ยกกล้องติดเลนส์เทเล 400 มิลลิเมตร ปรับระยะชัด

ภาพกระทิงแจ่มชัดอยู่เต็มเฟรม พวกมันไม่รู้ตัว ก้มกินน้ำไปเรื่อยๆ นานๆ จะมีตัวหนึ่งเงยหน้ามองรอบๆ

ผมละสายตาจากช่องมอง

ที่ ‘เห็น’ คือกระทิง 6 ตัวที่มีชีวิต

“การรักษาพันธุ์สัตว์กับรักษาชีวิตสัตว์ไม่เหมือนกันนะครับ”

สืบ นาคะเสถียร, วันสืบนาคะเสถียร, สัตว์ป่าไทย, การล่าสัตว์ป่า, ปริญญากร วรวรรณ

นกยูง ผ่านมาร่วม 30 ปี นกยูงมีประชากรเพิ่มขึ้นมาก

ครั้งที่ ‘ยังอยู่’ สืบ นาคะเสถียร พูดเช่นนี้เสมอ เขาเชื่อว่า แหล่งอาศัยของสัตว์ป่าในพื้นที่อนุรักษ์ สัตว์อยู่อย่างสามารถปรับตัวไปตามธรรมชาติ คือการรักษาสายพันธุ์สัตว์ป่าให้ดำรงอยู่ต่อไป

“จะช่วยสัตว์ป่าไม่ให้สูญพันธุ์ มีประชากรเพิ่มขึ้น ในกรงเลี้ยงหรืออะไรก็ตาม ถ้าเราไม่สามารถปล่อยคืนกลับเข้าป่าให้มันปรับตัว เพิ่มประชากรโดยตัวของพวกมันเองได้ นั่นไม่ถือว่าเป็นการอนุรักษ์นะครับ”

สืบย้ำเช่นนี้ทุกครั้งเมื่อมีโอกาสพูดในที่ต่างๆ

“สัตว์ที่เกิดขึ้นตามธรรมชาติมันมีวิวัฒนาการ ปรับตัวให้อยู่ได้ ในสภาพที่อาศัย แต่การที่เอามันออกมาทำให้มันเพิ่มขึ้น แต่พันธุ์ไม่ได้รับการพัฒนา สัตว์ถูกจำกัดให้อยู่ในพื้นที่เล็กๆ มันจะผสมกันเอง เกิดลักษณะด้อยลงไปเรื่อยๆ โอกาสสูญพันธุ์ก็ง่ายขึ้น”

กระทั่งถึงวันนี้ ผ่านไป 28 ปี สัตว์ป่าส่วนใหญ่ต่างมีชีวิตดังเช่นที่สืบพูดไว้ แม้ว่าพวกมันจะได้ใช้ชีวิตอยู่ในป่า แต่ป่าซึ่งโดนตัดขาดมีสภาพคล้ายเป็นเกาะ ก็ทำให้พวกมันประสบชะตากรรมไม่ต่างจากการอยู่ในกรงแคบๆ

“พูดได้เลยว่ามีการยิงกันทุกวัน ไปตามนี่เจอแต่กองไฟ เจอซากเน่าๆ” นี่เป็นอีกข้อความที่สืบเคยให้สัมภาษณ์ไว้ในหนังสือ

ป่าเหลือไม่มากหรอก แต่สำหรับคนที่อยู่ในนั้น ทำงานเพื่อปกป้องชีวิตสัตว์ป่าก็ดูคล้ายจะกว้างมหาศาลเกินกว่าจะดูแลได้ทั่ว

เรามีป่าอนุรักษ์ มีพื้นที่ให้สัตว์ป่าได้พักอาศัย สืบทอดสายพันธุ์ แต่การ ‘รักษา’ ชีวิตพวกมันนั้นเป็นอีกเรื่องหนึ่ง    

สืบ นาคะเสถียร, วันสืบนาคะเสถียร, สัตว์ป่าไทย, การล่าสัตว์ป่า, ปริญญากร วรวรรณ

ลูกเสือโคร่ง นักล่าหมายเลขหนึ่งอย่างเสือโคร่งมีโอกาสได้ใช้ชีวิตที่ดีในผืนป่าด้านตะวันตก

สืบ นาคะเสถียร จากไปแล้ว 28 ปี แต่หลายคนรู้ดีว่าหลายสิ่งที่เขาเคยพูดไว้ไม่ได้เปลี่ยนแปลงมากนัก ในป่ายัง มีเสียงปืน การล่าเปลี่ยนแปลงไปบ้าง ความต้องการอวัยวะสัตว์ป่ามากขึ้น มีมูลค่าสูง ด้วยปัจจัยเท่าที่มีอยู่ คนในป่าไม่เคยหยุด พวกเขาทำ ‘เกิน’ กว่าสิ่งที่มี สัตว์ถูกฆ่าด้วยคมกระสุนในป่า ซากบางส่วนที่ถูกทิ้งไว้เป็นภาพที่เห็นแล้วน่าเวทนา

ป่าอนุรักษ์ โดยเฉพาะผืนป่าด้านตะวันตก เป็นแหล่งอาศัยอันเป็นความหวังที่ดีของเหล่าสัตว์ป่า มีคนจำนวนไม่น้อยอาสาเข้ามาช่วยหนุนให้การดูแลสัตว์ป่าเป็นไปได้ การลาดตระเวนเชิงคุณภาพที่สนับสนุนโดยสมาคมอนุรักษ์สัตว์ป่า (WCS) ประเทศไทย คือเครื่องมือที่ได้ผล มีเจ้าหน้าที่มูลนิธิสืบนาคะเสถียรฝังตัวอยู่กับชาวบ้าน เพื่อจะได้รู้และช่วยตอบสนองในสิ่งที่พอทำได้

ป่าเหลือไม่มาก และน้อยกว่าที่ควรเป็น

แต่ป่าก็กว้างเกินกว่าจะยืนอยู่เพียงลำพัง

สืบ นาคะเสถียร ‘ไม่อยู่’ มา 28 ปี แล้ว มีคนมากมายสืบทอดความมุ่งมั่นของเขา คนจำนวนมากทำงานอย่าง เอาจริง ทำไปเงียบๆ หลายคน พบกับความอึดอัดกับปัญหาเดิมๆ อย่างที่สืบเคยพบ

จากวันที่ลุงอ๊อดพาผมไปมีโอกาส ‘เห็น’ กระทิงครั้งแรกจนกระทั่งถึงวันนี้ ผมเห็นคนเอาจริงกับการรักษาชีวิตสัตว์ มุ่งมั่นอย่างไม่ยอมแพ้

ไม่ยอม เพราะเมื่อ 28 ปีที่แล้วมีคนยอมแพ้

‘แพ้’ เพื่อหวังให้พวกเขาชนะ

Writer & Photographer

ปริญญากร วรวรรณ

ถ่ายทอดเรื่องราวของสัตว์ป่าและดงลึกทั่วประเทศไทยผ่านเลนส์และปลายปากกามากว่า 30 ปี มล. ปริญญากร ถือเป็นแบบอย่างสำคัญของการใช้ชีวิตอย่างเคารพธรรมชาติให้คนกิจกรรมกลางแจ้งและช่างภาพธรรมชาติรุ่นปัจจุบัน

Life on Earth

เรื่องราวสรรพชีวิตที่อยู่บนโลกใบเดียวกับเรา

18 พฤษภาคม 2565
1.02 K

ราว ๆ สิบกว่าปีที่แล้ว ไม่นานนักหรอก ผมจำได้ว่าขณะทำงานในป่า เรามีความรู้สึกคล้ายอยู่ ‘หลังเขา’ เหมือนตัดขาดออกจากโลกภายนอก ติดต่อผู้คนได้เพียงจากวิทยุสื่อสาร ซึ่งหลายครั้งเราก็อยู่ในที่อับสัญญาณ ห่างไกลความเจริญ สิ่งที่ทำให้รู้สึกว่าในป่าที่เราอยู่ไม่กันดารนัก คือ มีเครื่องบินผ่าน 

ตอนดึก ๆ ทุกคืน เมื่อต้องใช้เวลาในแคมป์นาน ๆ เพื่อเฝ้ารอสัตว์ป่า หลาย ๆ ครั้งเราไม่รู้หรอกว่าจะใช้เวลานานแค่ไหน เพราะการทำงานในป่านั้น สัตว์ป่าเป็นผู้กำหนดเวลา ไม่ใช่เรา นอกจากเครื่องมือ เครื่องใช้สำหรับทำงาน เสบียงและอื่น ๆ เพื่อการอยู่ในป่านาน ๆ แล้ว เรามีอุปกรณ์สำคัญซึ่งขาดไม่ได้อีกอย่างหนึ่ง นั่นคือ วิทยุทรานซิสเตอร์ ไม่ใช่วิทยุยี่ห้อใดก็ได้ คนทำงานในป่ารู้ดีว่า ต้องเป็นวิทยุยี่ห้อ ธานินทร์ เพราะยี่ห้อนี้พิสูจน์ให้เห็นว่า รับคลื่นได้ดีกว่า

เดินทางถึงแคมป์ บางคนหาที่ผูกเปล กางเต็นท์ เตรียมที่ประกอบอาหาร ที่วางเสบียง ห่างจากที่นอนอยู่หลายวัน ต้องหลีกเลี่ยงปัจจัยอันทำให้มดมารุม จะมีคนหนึ่งลากสายไฟปีนขึ้นต้นไม้เอาไปเกาะยอดไม้สูง ๆ เพื่อเป็นเสาอากาศวิทยุ อันจะเป็นสิ่งที่ทำให้เราไม่รู้สึกว่าอยู่หลังเขาเท่าใดนัก ไม่ได้ตัดขาดจากโลก

เรารับรู้เรื่องราวจากทั่วโลกด้วยคลื่นที่มาขาด ๆ หาย ๆ

ในตอนนั้น เป็นช่วงเวลาที่คนบนโลกรู้แล้วว่า โลกที่เราอยู่เริ่มเปลี่ยนแปลง มีการศึกษาวิจัยมีข้อมูลมากมาย อันทำให้รู้ว่าสาเหตุภัยพิบัติต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นนั่นเป็นเพราะเราทำลายสภาพแวดล้อม จนกระทั่งวงจรต่าง ๆ ขาดสะบั้น

คนบนโลกจำนวนไม่น้อยพยายามร่วมมือแก้ไข ปกป้อง

ความรู้ต่าง ๆ ไม่ใช่ข้อมูลลับ ไม่ใช่ข้อมูลใหม่ แต่ดูเหมือนคนจำนวนหนึ่งจะไม่ใส่ใจฟัง รวมทั้งเชื่อว่า วิถีการพัฒนาไปข้างหน้าอย่างรวดเร็วเท่านั้นจะทำให้มีชีวิตที่ดี

เป็นความจริงที่เชื่อว่าไกลตัว

แต่เมื่อรับฟังอยู่ในที่ไกล ๆ ในป่า เรารับรู้ได้ดีว่า หลายเรื่องราวไม่ไกลตัวเราเลย

หม่อมเชน-ม.ล.ปริญญากร วรวรรณ เข้าป่ากับวิทยุธานินทร์ และการค้นพบความจริงจากสัตว์
หมูป่า

ถึงวันนี้ ไม่น่าจะมีใครสงสัยอีกแล้วว่า ภาวะโลกร้อนเป็นปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้นจริง และส่งผลกระทบรุนแรงขึ้นเรื่อย ๆ และผลกระทบนี้ไม่ได้เดือดร้อนแค่คน ชีวิตต่าง ๆ ในป่าก็เลี่ยงไม่พ้น

ในความเป็นจริง คำว่า ‘ภาวะโลกร้อน’ หรือเรื่องของอุณหภูมิที่เพิ่มช้า ๆ ทั่วโลกนั้น เป็นเพียงหนึ่งในหลายสิ่งที่กำลังเปลี่ยนแปลงเท่านั้น รวมทั้งเป็นแค่ดัชนีหลักตัวหนึ่งที่ใช้วัดสถานการณ์ สภาพภูมิอากาศ ซึ่งกำลังเปลี่ยนแปลงไปทั้งระบบ ไม่ว่าจะเป็นกระแสลม กระแสคลื่นในมหาสมุทร การเกิดพายุ การกระจายของโรคระบาด คลื่นความร้อน การก่อตัว การละลายของหิมะบนยอดเขา ไฟป่า อุทกภัย และภัยแล้ง

อุณหภูมิจึงคล้ายเป็นแค่เศษเสี้ยวของปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้น

สภาพอากาศหนาวเย็น ฝนตกกลางฤดูแล้ง พืชอาหารออกผลน้อย ไม่มีไฟป่าเผาทุ่ง ไม่มีระบัดหรือหญ้าอ่อน ๆ ที่สัตว์กินพืชรอ

หม่อมเชน-ม.ล.ปริญญากร วรวรรณ เข้าป่ากับวิทยุธานินทร์ และการค้นพบความจริงจากสัตว์
ค่าง กินใบไม้มากกว่าผลไม้ และพวกมันใช้แสงแดดอุ่น ๆ ยามเช้าช่วยให้หายเปียกชื้น
หม่อมเชน-ม.ล.ปริญญากร วรวรรณ เข้าป่ากับวิทยุธานินทร์ และการค้นพบความจริงจากสัตว์
สมเสร็จ พวกมันเดินทางโดยมีแหล่งอาหารเป็นตัวกำหนด

ในป่า ชีวิตต่างต้องปรับตัว นกเงือกตัวเมียจำนวนมากเลือกออกจากโพรงที่ขังตัวเองไว้ ทิ้งไข่ พวกมันรู้ดีว่านี่ไม่ใช่ปีที่จะเลี้ยงลูกให้มีชีวิตที่ดีได้ หยุด เพื่อรอเวลาเหมาะสม เป็นสิ่งที่พวกมันเลือกทำ

ช่วงเวลาที่ฝนทิ้งช่วง ทั้งที่ควรเป็นเวลาแห่งฝน ช้างนำโขลงโดยตัวเมียอาวุโส พาสมาชิกในครอบครัวหยุดที่แอ่งน้ำเล็ก ๆ ใช้ตีนแข็งแรงขุดดินเป็นหลุมน้ำซึม ให้ดินทรายเป็นเครื่องกรองน้ำ 

สัตว์ป่ารับรู้ ยอมรับการปรับตัวเพื่ออยู่ให้รอด เป็นสิ่งหนึ่งในวิถี

วิทยุทรานซิสเตอร์ของ ม.ล.ปริญญากร วรวรรณ ช่างภาพสัตว์ป่า และพฤติกรรมของสัตว์ที่บอกเราว่า โลกไม่เหมือนเดิมอีกต่อไป
วิทยุทรานซิสเตอร์ของ ม.ล.ปริญญากร วรวรรณ ช่างภาพสัตว์ป่า และพฤติกรรมของสัตว์ที่บอกเราว่า โลกไม่เหมือนเดิมอีกต่อไป
ช้างโขลงที่มีลูกเล็ก ใช้แอ่งน้ำเล็ก ๆ บรรเทาความกระหาย ในวันที่ป่าควรชื้นด้วยสายฝน

การปรับตัวจำเป็น คนทำงานเกี่ยวข้องกับธรรมชาติ หากใครไม่พูดถึงภาวะโลกร้อน คล้ายจะตกขบวนรถ 

แต่งานก็ไม่ได้ง่ายขึ้นสักเท่าไหร่

โลกจะร้อนหรือเย็น มีความจริงอยู่ว่า สัตว์ป่ายังคงถูกล่า

13 พฤษภาคม พ.ศ. 2565 ลูกเสือโคร่ง ลูกนกเงือกกรามช้างจำนวนหนึ่ง ถูกพบขณะเตรียมส่งผู้ซื้อ การซื้อขายสัตว์ป่าทั้งเป็นซากและยังมีชีวิตเฟื่องฟู

อวัยวะสัตว์ ตั้งแต่ช้าง เสือโคร่ง ลิ่น เป็นที่ต้องการ สัตว์ที่ถูกพบเดินทางไปไม่ถึงปลายทาง กลายเป็น ‘ของกลาง’ คล้ายจะต้องติดอยู่ในกรงไปตลอดชีวิต

สัตว์ป่าที่ดีคือสัตว์ป่าที่ตายแล้ว ดูเหมือนจะเป็นความเชื่ออันไม่เปลี่ยนแปลง ไม่ว่าโลกจะเดินไปถึงไหน

ความเชื่อในเรื่องราวสัตว์ป่า ทำให้พวกมันสิ้นอนาคต แต่มีความจริงที่ทำให้พวกมันอยู่รอด 

มีชาวสวนส่วนหนึ่งใช้นกที่หลายคนเชื่อว่า พวกมันเป็นลางร้ายช่วยกำจัดหนูในสวน แมลงอย่างผึ้งนั้น เกษตรกรใช้พวกมันผสมเกสรต้นผลไม้ให้นานแล้ว

ถึงวันนี้ ทำงานในป่า วิทยุทรานซิสเตอร์ไร้ความสำคัญ สัญญาณโทรศัพท์ครอบคลุมไปเกือบทั่วทุกพื้นที่

มีข่าวสาร ข้อมูลมหาศาล ข้อมูลหาได้ง่ายดาย

กระนั้นก็เถอะ บางสิ่งคล้ายจะไม่เปลี่ยนแปลง

แววตาลูกเสือโคร่งที่ตกเป็น ‘ของกลาง’ ทำให้ผมต้องยอมรับว่า ในวันที่ความรู้ข้อมูลหาได้ง่ายเพียงแค่ปลายนิ้ว ยังมีคนจำนวนไม่น้อย ใช้ ‘ความเชื่อ’ ในการดำรงชีวิต

มีโอกาสได้อยู่ใกล้สัตว์ป่า พวกมันนี่แหละ สอนให้ผมรู้ว่า ความจริงบนโลกนี้เป็นอย่างไร

Writer & Photographer

ปริญญากร วรวรรณ

ถ่ายทอดเรื่องราวของสัตว์ป่าและดงลึกทั่วประเทศไทยผ่านเลนส์และปลายปากกามากว่า 30 ปี มล. ปริญญากร ถือเป็นแบบอย่างสำคัญของการใช้ชีวิตอย่างเคารพธรรมชาติให้คนกิจกรรมกลางแจ้งและช่างภาพธรรมชาติรุ่นปัจจุบัน

อ่านต่อ

Loading...

End of content

No more pages to load