“เมื่อก่อนรั้วของอาคารศาลากลางกินบริเวณจนชิดถนนพระปกเกล้าเลย จนสมัยผู้ว่าฯ ชัยยา พูนศิริวงศ์ ถึงมีการขยับรั้วให้ชิดเข้ามาอยู่หน้าอาคาร พอรั้วเข้าไป เชียงใหม่ก็ได้จัตุรัสของเมือง เป็นพื้นที่สาธารณะแห่งแรกของเชียงใหม่” อาจารย์จุลทัศน์ กิติบุตร ศิลปินแห่งชาติและคณะกรรมการบริหารเครือข่ายพิพิธภัณฑ์กลางเวียงเชียงใหม่ กล่าว

ในสวนด้านหลังสำนักงาน Chaing Mai Architects Collaborative สำนักงานสถาปนิกของอาจารย์จุลทัศน์ใจกลางเมืองเก่าเชียงใหม่ อาจารย์รำลึกความหลังถึงพื้นที่ก่อนจะมาเป็นข่วงอนุสาวรีย์สามกษัตริย์ที่คนเชียงใหม่คุ้นเคย

“เมื่อก่อนผมพักที่นี่ (สำนักงานฯ-ผู้เขียน) มีธุระกับทางราชการก็เดินจากบ้านเลียบถนนราชดำเนิน เลี้ยวขวาไปนิดเดียวก็ถึงศาลากลางเชียงใหม่ ที่จำได้ดีไม่ใช่เพราะอยู่ใกล้บ้าน แต่อาคารหลังนี้เป็นอาคารทรงตะวันตกหลังแรกๆ ของเมือง คนเมืองเรียกกันในชื่อ ‘ตึกฝรั่ง’ เป็นอาคารที่สัดส่วนสวยและน่าประทับใจมาก ขณะเดียวกัน จัตุรัสด้านหน้าในยุคต่อมาก็กลายมาเป็นสถานที่ท่องเที่ยว สถานที่จัดงาน รวมไปถึงพื้นที่ทางการเมืองของคนเชียงใหม่” อาจารย์จุลทัศน์กล่าว

จากสำนักงาน ผมเดินไปตามเส้นทางที่อาจารย์บอก หันหน้าไปทางดอยสุเทพ เลียบถนนราชดำเนิน เลี้ยวขวาบริเวณสี่แยกกลางเวียงสู่ถนนพระปกเกล้า เดินต่ออีกไม่ถึง 5 นาที จะพบลานโล่งสุดสายตา เป็นที่ตั้งของอนุสาวรีย์พญามังราย พญางำเมือง และพ่อขุนรามคำแหง หนึ่งกษัตริย์ผู้ก่อตั้งเมืองเชียงใหม่ และอีก 2 สหายกษัตริย์ที่ปรึกษาในการตั้งเมืองตามพงศาวดาร  

ผู้คนรู้จักพื้นที่ดังกล่าวในชื่อ ‘ข่วงอนุสาวรีย์สามกษัตริย์’ ส่วนอาคารฝรั่งที่อาจารย์จุลทัศน์พูดถึงคือ ‘อาคารหอศิลปวัฒนธรรมเมืองเชียงใหม่’ หรือ ‘หอศิลป์สามกษัตริย์’ ที่อยู่ด้านหลัง กระนั้นคนในท้องที่ที่มีอายุ 30 ปีขึ้นไปจะคุ้นปากเรียกว่า ศาลากลางเก่า ตามหน้าที่ดั้งเดิมของมัน

ศาลากลางหลังเก่าถูกเปลี่ยนมาเป็นพิพิธภัณฑ์ทางศิลปวัฒนธรรมหลังใหม่และแห่งแรกของเมือง เมื่อ พ.ศ. 2545 หากตามราชกิจจานุเบกษา ระบุว่าอาคารหลังดังกล่าวแรกเริ่มถูกสร้างเป็นศาลาว่าการรัฐบาลมณฑลพายัพ ในยุคก่อนเปลี่ยนแปลงการปกครองของสยาม เปิดทำการครั้งแรกเมื่อวันที่ 30 มิถุนายน พ.ศ. 2462

อาคารศาลากลางหลังเก่า ก่อนมีการขยับรั้วเข้าไปด้านในเพื่อสร้างข่วงอนุสาวรีย์สามกษัตริย์ ถ่ายโดยบุญเสริม สาตราภัย พ.ศ. 2512

แน่นอนว่า พ.ศ. 2562 นี้ อาคารมีอายุครบ 100 ปีพอดี  

ถ้าเทียบกับสิ่งปลูกสร้างในเมืองที่สถาปนาขึ้นเมื่อกว่า 700 ปี มาแล้วอย่างเชียงใหม่ อาคารอายุ 100 ปี ดูจะไปวัดไปวากับวัดวาอายุอย่างน้อยๆ ก็ 500 ปี ที่ตั้งอยู่โดยรอบไม่ได้ กระนั้น ถ้ามองในมุมกลับ จะมีอาคารที่สร้างขึ้นในยุคสมัยใหม่สักกี่หลังที่ยังคงตระหง่านข้ามเวลามาได้ถึงศตวรรษ และยังคงมีการใช้งานอยู่จนถึงทุกวันนี้ ยังไม่นับรวมความหมายเชิงพื้นที่ที่อาคารหลังนี้ตั้งอยู่ ซึ่งเกาะเกี่ยวกับความเป็นเมืองเชียงใหม่มาเกินกว่าอายุของอาคาร ไม่รู้ต่อกี่เท่า 

ครับ, บทความนี้ผมจะพาไปสำรวจประวัติศาสตร์ของอาคารหลังนี้กัน ประวัติศาสตร์ของที่ดินก่อนอาคารจะปลูกสร้าง ก่อนจะกลายมาเป็นพิพิธภัณฑ์ พื้นที่ประชุม และห้องรับแขกกลางเวียงของคนเชียงใหม่

1

ณ ที่ที่เป็นศูนย์กลาง 

เมื่อพิมพ์คำว่าหอศิลปวัฒนธรรมเมืองเชียงใหม่ใน Google Maps แผนที่ดาวเทียมจะเผยให้เห็นทำเลที่ตั้งอยู่ใกล้จุดศูนย์กลางเขตเมืองเก่า ที่ล้อมรอบด้วยคูน้ำและแนวกำแพงเมืองเก่าในรูปทรงสี่เหลี่ยมคางหมู เสาหลักเมืองเชียงใหม่ หรือ ‘อินทขิล’ จึงรประดิษฐานไว้ ณ วัดสะดือเมือง (วัดอินทขิล-ชื่อปัจจุบัน) วัดที่ว่ากันว่าตั้งอยู่ในพื้นที่สะดือ หรือจุดศูนย์กลางของเมืองเชียงใหม่ ซึ่งอยู่ห่างจากหอศิลปวัฒนธรรมเมืองเชียงใหม่เพียงเดินข้ามถนน 

ในแผนที่เมืองเชียงใหม่ฉบับ พ.ศ. 2436 ซึ่งเป็นแผนที่ทางการฉบับแรกๆ ของเมือง ทำเลของหอศิลป์สามกษัตริย์ในปัจจุบันยังปรากฏอยู่ในชื่อ หอพระแก้วร้าง สอดคล้องไปกับตำนานพระแก้วมรกตที่ระบุว่าเมื่อพระเจ้าติโลกราช กษัตริย์แห่งราชวงศ์มังรายลำดับที่ 9 อัญเชิญพระแก้วมรกตมาจากเขลางค์นคร (ลำปาง) มายังเชียงใหม่ พระองค์ทรงสร้างโลหะปราสาทสำหรับประดิษฐานพระแก้วมรกตไว้ ก่อนจะมีการอัญเชิญไปประดิษฐาน ณ วัดเจดีย์หลวงระหว่าง พ.ศ. 2011 – 2096

สำรวจประวัติศาสตร์ในรอบหนึ่งศตวรรษของเมือง ผ่านอาคาร หอศิลปวัฒนธรรมเมืองเชียงใหม่
ภาพอาคารศาลาว่าการรัฐบาลมณฑลพายัพ เมื่อครั้งใช้รับเสด็จพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 7) พ.ศ. 2468

ปัจจุบันพระแก้วมรกตประดิษฐานอยู่ที่กรุงเทพฯ โลหะปราสาทที่เชียงใหม่ไม่มีอยู่แล้ว เช่นเดียวกับหอพระแก้วร้างที่ปรากฏเพียงชื่อบนแผนที่โบราณ กระนั้นก็มีข้อสันนิษฐานหนึ่งที่ว่า แนวกำแพงโบราณที่ถูกขุดพบและจัดแสดงอยู่ชั้นใต้ดินหอประวัติศาสตร์เมืองเชียงใหม่ (พิพิธภัณฑ์ประวัติศาสตร์ที่สร้างขึ้นภายหลัง) ด้านหลังอาคารหอศิลปวัฒนธรรมฯ อาจเป็นแนวกำแพงของโลหะปราสาท สถานที่ที่เคยใช้ประดิษฐานพระแก้วมรกต  

ใช่เพียงความสำคัญในฐานะศูนย์กลางทางภูมิศาสตร์และความเชื่อ พื้นที่ดังกล่าวยังเป็นศูนย์บัญชาการทางการเมืองและจุดเริ่มต้นของความทันสมัยของเชียงใหม่ ความที่ว่าในประวัติศาสตร์ยุคใกล้ ก่อนที่มณฑลพายัพ (ชื่อเรียกเชียงใหม่และจังหวัดภาคเหนืออื่นๆ ระหว่าง พ.ศ. 2442 – 2476) จะเป็นจังหวัดของสยาม ปรากฏหลักฐานของการสร้างคุ้มหลวงหรือสถานที่พำนักและว่าราชการของเจ้าผู้ครองนครในละแวกดังกล่าวหลายต่อหลายครั้ง ภายหลังโรงเรียนรัฐบาลแห่งแรกของภาคเหนืออย่างโรงเรียนยุพราชวิทยาลัย ถือกำเนิดจากเจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ประทานพื้นที่คุ้มหลวงบางส่วนสำหรับสร้างโรงเรียน โดยพื้นที่ที่ว่าอยู่เยื้องกับข่วงอนุสาวรีย์สามกษัตริย์ในปัจจุบัน

สำรวจประวัติศาสตร์ในรอบหนึ่งศตวรรษของเมือง ผ่านอาคาร หอศิลปวัฒนธรรมเมืองเชียงใหม่
แนวกำแพงโบราณที่มีการค้นพบด้านหลังหอศิลปวัฒนธรรมเมืองเชียงใหม่

และนั่นเป็นช่วงเวลาไม่นานก่อนที่เชียงใหม่จะเข้าเป็นส่วนหนึ่งของสยาม และมีการจัดสร้างและเปิดใช้ อาคารศาลาว่าการรัฐบาลมณฑลพายัพ ใน พ.ศ. 2462 อาคารก่ออิฐถือปูนความสูง 2 ชั้น ครอบด้วยหลังคาทรงปั้นหยา มีคอร์ตกลางอยู่ภายใน นี่คืออาคารทรงโคโลเนียลหลังแรกๆ หนึ่งในสถาปัตยกรรมที่สะท้อนให้เห็นการเปลี่ยนผ่านสู่ความเป็นสมัยใหม่ของอดีตเมืองหลวงแห่งอาณาจักรล้านนา

ศาลาว่าการรัฐบาลมณฑลพายัพเปิดทำการอยู่ได้เพียง 13 ปี ภายหลังคณะราษฎรเปลี่ยนแปลงการปกครอง สยามเข้าสู่ระบอบประชาธิปไตยเมื่อปี 2475 อาคารหลังเดิมถูกเปลี่ยนนามให้เป็นที่รู้กันในเจเนเรชันหลังว่า ศาลากลางเชียงใหม่ 

เสี้ยวหนึ่งของความเคลื่อนไหวบนพื้นที่อันเป็นศูนย์กลางนครโบราณที่ยังคงมีชีวิต เป็นเช่นนี้

2

ย้ายศูนย์ราชการ

“แต่เดิมเกือบทุกสำนักงานของรัฐรวมอยู่ในอาคารนี้หมด แต่พอเมืองขยายขึ้น มีผู้คนมาใช้ชีวิตอยู่มากขึ้น พื้นที่เดิมจึงไม่อาจรองรับได้พอ” สุวารี วงศ์กองแก้ว ผู้อำนวยการหอศิลปวัฒนธรรมเมืองเชียงใหม่ ชี้ให้ผมดูตราสำนักงานคลังและตราสำนักงานสรรพากร ซึ่งประดับอยู่บนผนังด้านหลังของอาคารหอศิลปวัฒนธรรมเมืองเชียงใหม่ หลักฐานของการเคยมีอยู่ของสำนักงานราชการ

แม้ไม่ใช่อาคารทรงโคโลเนียลหลังแรก หากความที่ว่านี่เป็นอาคารทรงโคโลเนียลที่เปิดให้ประชาชนเข้ามาใช้งานภายในได้ การมีอยู่ของอาคารหลังนี้ในยุคแรกจึงเป็นเรื่องน่าตื่นตาสำหรับคนเชียงใหม่เป็นพิเศษ

สอดคล้องกับความเห็นของอาจารย์จุลทัศน์ ที่ชวนผมย้อนคิดถึงสภาพเมืองเมื่อศตวรรษที่แล้ว เนื่องจากผู้คนส่วนใหญ่มีความเชื่อว่าการลอดใต้ถุนเรือนเป็นสิ่งอัปมงคล คนเชียงใหม่จึงใช้ชีวิตอยู่ในเรือนไม้ชั้นเดียวเป็นหลัก กระทั่งช่วงรัชกาลที่ 4 ที่เริ่มมีชาวต่างชาติเข้ามาทำการค้า และนำเทคโนโลยีและค่านิยมการสร้างอาคารก่ออิฐถือปูน 2 ชั้นเข้ามา เหล่าเจ้าผู้ครองนคร ข้าหลวง และเศรษฐี จึงนิยมสร้างบ้านเรือนแบบตะวันตกเพื่อสะท้อนให้เห็นความมั่งคั่งและทันสมัย สิ่งเหล่านี้ค่อยๆ เข้ามาเปลี่ยนความคิดและความเชื่อของผู้คนเกี่ยวกับที่อยู่อาศัย กระนั้นสิ่งปลูกสร้างเกือบทั้งหมดก็ล้วนเป็นพื้นที่เฉพาะของอภิสิทธิ์ชน หรือไม่ก็สำนักงานของบริษัทเอกชน มีเพียงอาคารศาลากลางหลังนี้ที่เป็นพื้นที่สาธารณะหนึ่งในไม่กี่แห่งที่เปิดให้บุคคลทั่วไปเข้าชมพื้นที่ภายในได้ 

กระทั่งผ่านไปเกินครึ่งศตวรรษ ราวทศวรรษ 2520 ภายหลังที่เชียงใหม่เปลี่ยนสถานะจากจังหวัดทางภาคเหนือของประเทศไทยสู่เมืองท่องเที่ยวชั้นนำ รวมไปถึงการก่อตั้งมหาวิทยาลัยรัฐระดับภูมิภาคแห่งแรกของประเทศ อย่างมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ เชียงใหม่เริ่มก้าวเข้าสู่การเป็นเมืองขนาดใหญ่ ที่มีศูนย์ราชการบรรจุรวมกันอยู่ในอาคารทรงโคโลเนียลความสูง 2 ชั้นเพียงหลังเดียว ซึ่งไม่พอรองรับประชาชนผู้มาใช้บริการ 

“น่าจะเป็นช่วงต้นทศวรรษ 2520 ที่ผู้ว่าฯ ชัยยาริเริ่มแนวคิดในการย้ายศูนย์ราชการจังหวัดไปตั้งอยู่นอกเมือง และความที่พื้นเพของผู้ว่าฯ เป็นสถาปนิกผังเมืองมาก่อน ทศวรรษนั้นจึงถือเป็นการเปลี่ยนผ่านกายภาพเมืองครั้งสำคัญของเชียงใหม่” 

สุวารีพูดถึงชัยยา พูนศิริวงศ์ อดีตผู้ว่าราชการจังหวัดเชียงใหม่ (ดำรงตำแหน่งระหว่าง พ.ศ. 2523 – 2530) ผู้ว่าฯ คนเดียวกับที่อาจารย์จุลทัศน์บอกว่า เป็นผู้ดำริให้มีการขยับแนวรั้วของศาลากลาง ก่อนมีการจัดสร้างข่วงอนุสาวรีย์สามกษัตริย์ใน พ.ศ. 2526 ซึ่งนอกจากผลงานที่ว่า เขายังเป็นหัวเรี่ยวหัวแรงให้มีการบูรณะโบราณสถานภายในและรอบสี่เหลี่ยมคูเมือง โดยเฉพาะประตูท่าแพที่มีการสร้างแนวกำแพงและประตูขึ้นใหม่พร้อมกับลานอเนกประสงค์ด้านหน้าในปี 2528 ทั้งยังมีการทำทางเท้ารอบคูเมือง เปลี่ยนผ่านจากเมืองที่เคยซ้อนทับกับซากปรัก สู่เมืองที่กลมกลืนไปกับโบราณสถาน กลายมาเป็นพิพิธภัณฑ์ประวัติศาสตร์ที่มีชีวิต

สำรวจประวัติศาสตร์ในรอบหนึ่งศตวรรษของเมือง ผ่านอาคาร หอศิลปวัฒนธรรมเมืองเชียงใหม่
ตราสัญลักษณ์สำนักงานคลังและสรรพากรเชียงใหม่

ข้อเสนอของผู้ว่าฯ ชัยยาในการย้ายศาลากลางออกไปนอกเมือง มาพร้อมกับคำถามที่ว่า แล้วอาคารโคโลเนียลหลังเดิมหลังนี้จะเปลี่ยนไปทำหน้าที่อะไร แนวคิดเรื่องการเปลี่ยนอาคารศาลากลางให้เป็นหอศิลปวัฒนธรรมเมืองเชียงใหม่จึงเกิดขึ้นด้วยความเห็นชอบจากภาคประชาคมในเชียงใหม่

“คุณูปการที่สำคัญของการก่อสร้างข่วงอนุสาวรีย์สามกษัตริย์คือ มันได้กลายมาเป็นพื้นที่กลางที่ให้ชาวเชียงใหม่ได้ออกมาแสดงความคิดเห็นร่วมกัน เห็นได้ชัดคือช่วง 6 ตุลาฯ นักศึกษาเชียงใหม่ออกมาประท้วงรัฐบาลในพื้นที่ดังกล่าว หรืออย่าง พ.ศ. 2529 ที่เกิดการเสนอโครงการก่อสร้างกระเช้าขึ้นดอยสุเทพ คนเชียงใหม่ก็รวมตัวกันคัดค้านกันที่นี่

“การมีพื้นที่สาธารณะแบบนี้มันเอื้อให้เกิดเครือข่ายภาคประชาชนที่เข้มแข็ง อย่างการระดมความเห็นในการเปลี่ยนศาลากลางหลังเก่าให้เป็นหอศิลปวัฒนธรรมฯ รวมไปถึงการขับเคลื่อนให้ภาครัฐย้ายเรือนจำหญิงที่สร้างทับคุ้มหลวงเวียงแก้วในอดีต เพื่อปรับพื้นที่ให้เป็นสวนสาธารณะ ก็เกิดขึ้นที่นี่” สุวารีกล่าว

ผ่านการเคลื่อนไหวทั้งในภาคประชาชนและการผลักดันผ่านร่างนโยบายในรัฐสภามาเกือบทศวรรษ ท้ายที่สุด พ.ศ. 2539 จึงจัดได้ว่าเป็นหมุดหมายสำคัญในฐานะปีที่ครบรอบ 700 ปี ของการก่อตั้งเมืองเชียงใหม่ หากยังเป็นปีที่สำนักงานราชการทั้งหมดได้ย้ายออกจากอาคารศาลากลางหลังเดิม และเริ่มต้นการบูรณะอาคารหลังนี้ให้เป็นพิพิธภัณฑ์ทางศิลปะและวัฒนธรรมระดับภูมิภาคหลังแรกของประเทศไทย

3

เปลี่ยนผ่านอย่างมีวัฒนธรรม

“ก่อนหน้านี้ในเชียงใหม่แทบไม่มีโครงการบูรณะอาคารเก่าให้เป็นพิพิธภัณฑ์เลย ทุกอย่างจึงเหมือนต้องเรียนรู้ใหม่หมด” ปานเทพ วิริยานนท์ วิศวกรผู้ควบคุมการบูรณะอาคารศาลากลางหลังเก่า กล่าว

ต้นทศวรรษ 2540 ภายหลังสำนักงานราชการทั้งหมดย้ายไปตั้ง ณ ศูนย์ราชการแห่งใหม่บนถนนโชตนา ชานเมืองทางทิศเหนือของเทศบาลนครเชียงใหม่ ในฐานะเจ้าของโครงการได้ทำการว่าจ้าง บริษัท มรดกโลก จำกัด ออกแบบอาคารพิพิธภัณฑ์หลังใหม่สวมทับเข้าไปในอาคารศาลากลางหลังเก่า โดยมีห้างหุ้นส่วนจำกัด อลงกต ที่ปานเทพทำงานอยู่ รับหน้าที่บูรณะและก่อสร้าง

22 ปีให้หลัง วิศวกรรุ่นใหญ่ผู้นี้ได้กลับมายังอาคารที่เขาและทีมงานเคยใช้เวลาขลุกอยู่กับมันกว่า 4 ปี เปลี่ยนผ่านจากอาคารสำนักงานสู่พิพิธภัณฑ์ เขากำลังเดินนำผมสำรวจช่วงเวลาของการเปลี่ยนผ่านนั้น

สำรวจประวัติศาสตร์ในรอบหนึ่งศตวรรษของเมือง ผ่านอาคาร หอศิลปวัฒนธรรมเมืองเชียงใหม่
สำรวจประวัติศาสตร์ในรอบหนึ่งศตวรรษของเมือง ผ่านอาคาร หอศิลปวัฒนธรรมเมืองเชียงใหม่

ปานเทพเล่าว่าหนึ่งในความท้าทายของโครงการนี้คือโจทย์ที่กรมศิลาปากรขอให้ผู้ก่อสร้างเก็บอัตลักษณ์เดิมของอาคารไว้ให้มากที่สุด กระนั้นในยุคสมัยดังกล่าว องค์ความรู้เรื่องการอนุรักษ์อาคารเก่ายังไม่ได้แพร่หลายหรือมีการศึกษาลงลึกเช่นทุกวันนี้ แต่เคราะห์ดีที่ว่าเชียงใหม่ไม่เคยขาดแคลนช่างหัตถศิลป์มากฝีมือ และเขาได้รับความร่วมมือจากผู้รู้และสล่าเหล่านี้เป็นอย่างดี 

“แต่ก่อนอาคารไม่ได้มีแปลนอย่างที่เห็น จะมีแค่พื้นที่ส่วนหน้าอย่างเดียว แล้วค่อยมีการต่อเติมในยุคต่อมาเรื่อยๆ เช่น อาคารด้านหลังฝั่งทิศเหนือนี่สร้างขึ้นหลังอาคารส่วนหน้าราวสามสิบปี ส่วนบริเวณด้านข้างฝั่งเจดีย์แปดเหลี่ยม (อาคารฝั่งวัดอินทขิล-ผู้เขียน) เดิมเป็นลานโล่ง เพิ่งมีการก่อสร้างอาคารรูปตัวแอล (L) มาล้อมจนเกิดเป็นคอร์ตด้านหลังในช่วงเวลาห้าสิบปีให้หลังมานี้” นั่นคือกายภาพล่าสุดของอาคารศาลากลางก่อนที่ปานเทพจะเริ่มบูรณะ 

จากภายนอก ปานเทพชี้ให้ผมเห็นหลังคาที่เขาต้องเปลี่ยนกระเบื้องใหม่หมด เช่นเดียวกับกรอบประตู หน้าต่าง และฝ้า ทั้งนี้การเปลี่ยนใหม่ในความหมายของปานเทพ คือการถอดรื้อของเก่าออกจากอาคาร นำชิ้นส่วนที่ได้ไปตามหาช่างไม้พื้นเมืองที่สามารถแกะแบบ เพื่อผลิตซ้ำในเวอร์ชันที่สมบูรณ์ หรือใกล้เคียงกับของเดิมให้ได้มากที่สุด

“กลอนประตู กุญแจ กระเบื้องเซรามิก ปูนปั้น นี่ก็ทั้งหมด ต้องตระเวนไปทั่วภาคเหนือเพื่อหาสล่ามาผลิตให้ แต่ยังไม่ยากเท่างานผนัง ซึ่งเคยถึงกับถอดใจกันมาแล้ว” ปานเทพเล่าถึงส่วนที่ยากที่สุด คือการบูรณะผนังทั้งภายในและภายนอกอาคารที่ทรุดโทรมอย่างหนักจากความชื้นสะสม รวมไปถึงการทำตามข้อกำหนดกับกรมศิลปากรที่ว่าอาคารหลังนี้ต้องฉาบด้วยปูนโบราณ

เดินผ่านส่วนนิทรรศการที่อาคารด้านหน้า ปานเทพชี้ให้ผมมองไปยังปล่องระบายอากาศสีขาวที่ประทับอยู่บนผนังของทางเดินยาวในอาคารด้านหลัง ปล่องถูกวางเว้นระยะเท่าๆ กัน เรียงต่อกันยาวไปสุดผนัง เหล่านี้คือเทคนิคที่ทีมงานเลือกใช้ เจาะรูเนื้อคอนกรีตบนผนัง ต่อท่อออกมาเพื่อระบายอากาศและขับไล่ความชื้น จากนั้นนำตาข่ายเหล็กมาปิดพวกมันไว้ และหล่อปูนปั้นบริเวณขอบปล่องเพื่อความสวยงาม คอนกรีตถูกควบคุมอุณหภูมิด้วยวิธีดังกล่าว 

ปล่องระบายอากาศที่ใช้ระบายความชื้นภายหลังการบูรณะอาคาร

“พอจัดการความชื้นเสร็จ ต่อมาก็เรื่องการฉาบปูน ทีมงานต้องลงพื้นที่ไปสำรวจตามวัดเก่าแก่ต่างๆ ทั่วเชียงใหม่ เพื่อหาส่วนผสมของปูนโบราณตามข้อกำหนด แต่กลับไม่พบวัดแห่งไหนเพิ่งมีการบูรณะผนังปูนเลย จึงตามไปถึงช่างปูนที่มีองค์ความรู้เหล่านี้ไม่ได้ ซึ่งไม่ใช่แค่ในเชียงใหม่ เราเดินทางลงไปถึงวัดในจังหวัดเพชรบุรี แต่สุดท้ายก็ไม่พบอยู่ดี” 

หลังจากงมเข็มอยู่เป็นเดือนๆ ท้ายที่สุดปานเทพจึงปรึกษากรมศิลปากร และทดลองส่วนผสมปูนฉาบให้ได้บุคลิกแบบสิ่งปลูกสร้างโบราณในพื้นที่มากที่สุด ผ่านการทดลองอยู่หลายครั้ง เขาพบว่าหินที่เกิดจากการนำไปเผาเพื่อทำปูนขาวในอำเภอหางดง จังหวัดเชียงใหม่ เมื่อนำมาผสมกับทราย น้ำ และปูนขาว หมักทิ้งไว้ราว 3 เดือน กลายเป็นคำตอบที่ใกล้เคียงที่สุดสำหรับการฉาบผนัง และพิพิธภัณฑ์แห่งใหม่หลังนี้ก็มีพื้นผิวที่งดงามอย่างโบราณสมใจ

ปานเทพใช้เวลา 2 ปี (2540 – 2542) ในการบูรณะอาคาร และอีก 2 ปีให้หลัง (2542 – 2544) ในการทำงานร่วมกับนักออกแบบ นักวิชาการ และตัวแทนจากภาคประชาสังคมเชียงใหม่ จัดสร้างส่วนแสดงนิทรรศการภายใน โดยยังไม่ทันที่พิพิธภัณฑ์จะได้เปิดทำการ อาคารหลังนี้ก็ได้รับรางวัลอาคารอนุรักษ์ดีเด่น ประเภทที่ทำการสาธารณะ โดยสมาคมสถาปนิกสยาม ในพระบรมราชูปถัมภ์ เมื่อ พ.ศ. 2542  

สำรวจประวัติศาสตร์ในรอบหนึ่งศตวรรษของเมือง ผ่านอาคาร หอศิลปวัฒนธรรมเมืองเชียงใหม่

หอศิลปวัฒนธรรมเมืองเชียงใหม่เปิดทำการอย่างเป็นทางการในวันที่ 5 พฤศจิกายน พ.ศ. 2545 โดยได้รับพระมหากรุณาธิคุณจากสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี เป็นประธานในพิธีเปิด

“การที่อาคารที่เรามีส่วนในการบูรณะ ได้รับรางวัลจากสมาคมสถาปนิกสยามฯ ถือเป็นเกียรติอย่างยิ่ง แต่นั่นทำให้ผมปลื้มใจได้ไม่เท่าความประทับใจระหว่างการทำงานที่ได้รับความร่วมมืออย่างดีจากคนเชียงใหม่ เหมือนได้เห็นว่าทุกคนต่างเฝ้าคอยและตระหนักดีว่า อาคารหลังนี้คือสมบัติของเมือง คือสมบัติร่วมของพวกเขา 

สุวารี วงศ์กองแก้ว (ซ้าย) และปานเทพ วิริยานนท์ (ขวา) ขณะพูดคุยในงาน Curator Talk 100 ปี การเปลี่ยนผ่านสู่อาคารหอศิลปวัฒนธรรมเมืองเชียงใหม่

“ขณะเดียวกันเมื่อมารู้ภายหลังว่าหอศิลป์ฯ แห่งนี้จุดประกายให้เกิดการบูรณะอาคารราชการหลังเก่า เพื่อจัดสร้างเป็นพิพิธภัณฑ์ในจังหวัดต่างๆ ก็ยิ่งพบว่าโครงการที่เราทำมันมีคุณค่าต่อชีวิตเรามาก” วิศวกรที่ปัจจุบันย้ายไปใช้ชีวิตอยู่บนเกาะสมุย จังหวัดสุราษฎร์ธานี เล่าถึงหนึ่งในโครงการก่อสร้างที่สำคัญอันดับต้นๆ ในชีวิตการทำงาน และเขายังคงจดจำในทุกการเปลี่ยนผ่านได้ดี

4

มากกว่าพิพิธภัณฑ์ 

สุวารี วงศ์กองแก้ว เป็นหนึ่งในคนเชียงใหม่อีกหลายคนที่มีส่วนในการผลักดันให้เกิดหอศิลปวัฒนธรรมเมืองเชียงใหม่อย่างเป็นรูปธรรม หากแตกต่างก็ตรงที่ภายหลังหอศิลป์ฯ​ ได้รับการจัดสร้างแล้วเสร็จ เธอก็ได้รับมอบหมายให้เป็นผู้อำนวยการของที่นี่ ปัจจุบันสุวารีดำรงตำแหน่งนี้มา 17 ปี

พื้นเพจากการทำงานในภาคประชาชน ก่อนจะรับราชการในตำแหน่งหัวหน้ากลุ่มงานพัฒนาเมือง เทศบาลนครเชียงใหม่ ในบทบาทของผู้บริหารพิพิธภัณฑ์ โจทย์ของการบริหารจัดการจึงแตกต่างจากพิพิธภัณฑ์แห่งอื่นๆ ทั่วไป

“เชียงใหม่เป็นเมืองที่ผู้คนแอ็กทีฟต่อเรื่องเมืองมาก การเกิดขึ้นของหอศิลปวัฒนธรรมเมืองเชียงใหม่ก็มาจากกระบวนการการมีส่วนร่วม อันเป็นแรงขับเคลื่อนจากภาคประชาสังคม นี่คือบุคลิกสำคัญของการเกิดขึ้นของสถานที่แห่งนี้ เมื่อเราเข้ามาทำงานเราก็ต้องพยายามรักษาบุคลิกนี้ไว้” สุวารีกล่าว

บุคลิกที่ว่าคือการคงสถานะพื้นที่ส่วนกลาง หรือพื้นที่สาธารณะ ที่เปิดให้ภาคประชาสังคมเคลื่อนไหว แสดงออกและแลกเปลี่ยนความคิดเห็นต่อประเด็นสาธารณะของเมืองอย่างสม่ำเสมอ ทั้งนี้ยังรวมไปถึงการเป็นศูนย์กลางในการขับเคลื่อนการพัฒนาเมืองอย่างเป็นรูปธรรม

“แน่นอน ในฐานะหอศิลปวัฒนธรรม เราคือพื้นที่ที่รวบรวมและถ่ายทอดองค์ความรู้ทางศิลปวัฒนธรรมตามกรอบของพิพิธภัณฑ์ แต่ในขณะเดียวกัน ด้วยทำเลที่อยู่กลางเมืองและการมีพื้นที่อเนกประสงค์รองรับกิจกรรมอันหลากหลายเหล่านี้ ถือเป็นต้นทุนที่ดีในการมีส่วนนำการขับเคลื่อนการพัฒนาเมืองเชียงใหม่ ซึ่งเราเริ่มต้นและปฏิบัติเช่นนี้เสมอมานับตั้งแต่หอศิลป์ฯ เปิดทำการ”

สำรวจประวัติศาสตร์ในรอบหนึ่งศตวรรษของเมือง ผ่านอาคาร หอศิลปวัฒนธรรมเมืองเชียงใหม่
หอประวัติศาสตร์เมืองเชียงใหม่

ส่วนหนึ่งของการขับเคลื่อนดังกล่าว เช่น การเปิดเวทีระดมความคิดเห็นในการปรับปรุงทัณฑสถานหญิงที่สร้างทับคุ้มหลวงเวียงแก้วในอดีตให้กลายเป็นสวนสาธารณะ (ปัจจุบันข้อเสนอผ่านมติเห็นชอบจากรัฐมนตรี มีการย้ายทัณฑสถานหญิงออกไปได้สำเร็จ และพื้นที่อยู่ระหว่างการขุดค้นทางโบราณคดีโดยกรมศิลปากร)

การก่อตั้งโครงการ ‘ฟื้น บ้าน ย่าน เวียงเชียงใหม่’ ทำงานร่วมกับชาวบ้านในการอนุรักษ์ภูมิปัญญาและสิ่งแวดล้อมภายในเขตเมืองเก่าเชียงใหม่ การเปิดห้องสมุดฟื้นบ้านย่านเวียงเชียงใหม่บริเวณด้านหลังหอศิลป์ฯ ห้องสมุดที่ผู้เขียนมองว่าเป็นห้องสมุดชุมชนที่เป็นมิตรและดีที่สุดแห่งหนึ่งของประเทศ 

การจัดตลาดนัดเกษตรอินทรีย์ การจัดเสวนา Urban Talk เชื้อเชิญวิทยากรผู้มีความรู้เรื่องการพัฒนาเมืองหลากสาขามาแลกเปลี่ยนความเห็นกับผู้คนในชุมชน มีส่วนในการจัดทำเทศบัญญัติควบคุมการก่อสร้างอาคารในเขตพื้นที่เมืองเก่า รวมไปถึงเป็นหนึ่งในเรี่ยวแรงสำคัญในการขับเคลื่อนเชียงใหม่ (พื้นที่สี่เหลี่ยมคูเมืองและดอยสุเทพ) ให้เข้าไปอยู่ในลิสต์พิจารณาขึ้นทะเบียนเป็นเมืองมรดกโลกของยูเนสโก ฯลฯ

สำรวจประวัติศาสตร์ในรอบหนึ่งศตวรรษของเมือง ผ่านอาคาร หอศิลปวัฒนธรรมเมืองเชียงใหม่
พิพิธภัณฑ์พื้นถิ่นล้านนา (บูรณะจากอาคารศาลแขวงหลังเก่า)

“ทีมงานของหอศิลป์ฯ คอยตั้งโจทย์ใหม่ๆ อยู่เสมอ ทั้งโจทย์ที่เป็นพื้นฐานอย่างจะทำอย่างไรให้คนเข้าชมพิพิธภัณฑ์ของเรามากขึ้น ไปจนถึงกระบวนการในการขับเคลื่อนเมืองให้เท่าทันสถานการณ์และเห็นผล โดยไม่ได้จมอยู่แต่กับรูปแบบเดิมๆ ด้วยเหตุนี้หัวใจสำคัญของหอศิลป์ฯ จึงไม่ได้อยู่แค่การอนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรม แต่เราพยายามทำทุกช่องทาง ไม่ว่าจะเป็นพื้นที่สีเขียว สิ่งแวดล้อม ผังเมือง การส่งเสริมการอ่าน และอีกหลากหลายเพื่อเสริมสร้างบรรยากาศของการพัฒนา และทำให้เมืองเชียงใหม่น่าอยู่” สุวารีกล่าว

หอศิลปวัฒนธรรมเมืองเชียงใหม่ปิดปรับปรุงพื้นที่ส่วนนิทรรศการครั้งใหญ่ไปเมื่อ พ.ศ. 2559 ก่อนจะเปิดทำการอีกครั้งพร้อมนิทรรศการที่มีการอัพเดตเนื้อหาและนำเสนอเทคโนโลยีใหม่ๆ เมื่อปลาย พ.ศ. 2561 ที่ผ่านมา ปัจจุบันหอศิลป์ฯ เปิดทำการ พร้อมกับหอประวัติศาสตร์เมืองเชียงใหม่ (ตั้งอยู่ด้านหลัง) และพิพิธภัณฑ์พื้นถิ่นล้านนา (ซึ่งเกิดจากการบูรณะอาคารศาลแขวงเก่า ฝั่งตรงข้ามข่วงอนุสาวรีย์สามกษัตริย์) ในนามเครือข่ายพิพิธภัณฑ์กลางเวียงเชียงใหม่ ภายใต้การบริหารจัดการโดยคณะกรรมการเครือข่ายฯ ซึ่งเกิดจากการรวมตัวของตัวแทนจากภาครัฐ นักวิชาการ สื่อมวลชน และตัวแทนจากภาคประชาชนหลากวิชาชีพ 

จากศูนย์กลางทางความเชื่อและศาสนาแต่ดั้งเดิม สู่ศูนย์กลางการเมืองตัวแทนจากสยาม และการปกครองส่วนท้องถิ่น ตลอด 1 ศตวรรษ อาคารทรงโคโลเนียลหลังเดิมยังคงตระหง่านเด่นท่ามกลางการเปลี่ยนผ่านจากความสัมพันธ์แบบบนลงล่าง (Top Down) มาสู่ศูนย์กลางร่วมของเครือข่ายภาคประชาชนในสังคมประชาธิปไตยร่วมสมัย ในฐานะที่ผู้เขียนเป็นคนรักในการเดินพิพิธภัณฑ์

กล่าวตามตรง แม้มีนิทรรศการที่จัดแสดงได้มาตรฐาน ก็ไม่อาจบอกได้ว่าหอศิลปวัฒนธรรมเมืองเชียงใหม่ คือพิพิธภัณฑ์ที่ดีที่สุดในประเทศ

กระนั้น หากมองในเชิงบทบาทของการมีส่วนร่วม และสถานะของการเป็นสถาบันที่มีส่วนในการขับเคลื่อนและพัฒนาเมือง พูดได้เต็มคำว่า พิพิธภัณฑ์ของคนเชียงใหม่ในอาคารที่เพิ่งมีอายุ 100 ปี ไปหมาดๆ หลังนี้ ไม่เป็นสองรองใคร

Writer

Avatar

จิรัฏฐ์​ ประเสริฐทรัพย์

ประกอบอาชีพรับจ้างทำหนังสือ แปลหนังสือ และผลิตสื่อ ใช้ชีวิตอยู่ที่จังหวัดเชียงใหม่ มีงานอดิเรกคือเขียนเรื่องสั้นและนวนิยาย ผลงานล่าสุดคือรวมเรื่องสั้น ประวัติศาสตร์ที่เพิ่งเศร้า

Photographer

Avatar

กรินทร์ มงคลพันธ์

ช่างภาพอิสระชาวเชียงใหม่ ร่ำเรียนมาทางศิลปะจากคณะที่ได้ชื่อว่ามีวงดนตรีลูกทุ่งแสนบันเทิงของเมืองเหนือ มีความสุขกับการกดชัตเตอร์ในแสงเงาธรรมชาติ ชอบแมว หมา และบ้าจักรยานไม่แพ้กิจกรรมกลางแจ้งอื่น ๆ

Scoop

ความเคลื่อนไหวสร้างสรรค์และน่าจับตาจากหลากวงการที่เราอยากให้คุณรู้

For English Version,  Click Here

ในฐานะผู้สอนคนหนึ่ง ที่มีโอกาสได้พาผู้เรียนผ่านประสบการณ์การเรียนรู้มาบ้าง เราเชื่อเหลือเกินว่าหลักฐานความสำเร็จที่สำคัญที่สุดของการจัดการการศึกษา ต้องตรวจวัดจากการสะท้อนของผู้เรียน

หากแต่การศึกษาไทยในปัจจุบันนี้กลับมีการรับฟังเสียงของผู้เรียนน้อยเหลือเกิน และหลายครั้งที่แม้จะมีเสียงสะท้อนกลับมา เราที่เรียกตัวเองว่าเป็น ‘ผู้ใหญ่’ กลับไม่ใส่ใจกับความคิดเห็นของพวกเขาเท่าที่ควร ทั้งที่เราทุกคนต้องเคยได้ยินวลีติดหูที่ว่า เด็กคืออนาคตของชาติ

นั่นคือสาเหตุที่วงสนทนาวันนี้กับ King’s College International School Bangkok (King’s Bangkok) ถึงการจัดงาน King’s Bangkok Education Forum 2022  เวทีที่เชิญผู้นำทางความคิดจากหลากหลายวงการ มาส่งต่อประสบการณ์ของพวกเขาให้กับผู้ฟังที่เป็นนักเรียน ภายใต้ธีม Career. Life. Social Values. (อาชีพ ชีวิต และคุณค่าสู่สังคม) มีทั้ง ศาสตราจารย์พิเศษ ดร.สาคร สุขศรีวงศ์ ผู้บริหารและผู้ก่อตั้งโรงเรียนนานาชาติแห่งนี้ ร่วมด้วย คุณเบน-วิทวัส พันธ์พานิช ตัวแทนทีมงานของโรงเรียน รวมถึงนักเรียน Year 11 อย่าง น้องมาร์ตี้-ยศพัทธ์ ศรีธนสกุลชัย และ น้องแจ๊ปเปอร์-ชนุดม อิ้มพัฒน์ ที่นั่งล้อมวงลงข้างกันเพื่อบอกเล่าสิ่งที่พวกเขาได้เรียนรู้

ถอดบทเรียน King’s Bangkok Education Forum ที่จัดโดยนักเรียน เพื่อตั้งใจส่งต่อโอกาสการศึกษาให้กับนักเรียนอีกกลุ่มในสังคม
King’s Bangkok Education Forum เวทีเสวนาเรื่องอาชีพและอนาคต จัดโดยนักเรียนเพื่อนักเรียน

นักเรียนทั้งสองที่มาร่วมวงกับเรานั้นไม่ได้มาในฐานะผู้ฟัง แต่เป็นหนึ่งในผู้จัดงานที่มีส่วนร่วมอย่างเข้มข้นตั้งแต่ต้นจนจบ ฟอรัมการศึกษานี้จึงเป็นงานที่จัดโดยนักเรียน เพื่อผู้ฟังที่เป็นนักเรียน และตั้งใจส่งต่อโอกาสทางการศึกษาให้กับนักเรียน ซึ่งเป็นทัศนะที่น่าสนใจไม่ใช่น้อย เพราะตั้งแต่แนวคิด กระบวนการจัดงาน ไปจนถึงการคัดเลือกคนมาสื่อสารเกี่ยวกับงานนั้น สะท้อนให้เห็นถึงการรับฟังเสียงของเด็กมาโดยตลอดทาง

ขอชวนมาฟังไปพร้อมกันกับเรา ว่าผู้บริหารและสตาฟของ King’s Bangkok หว่านเมล็ดพันธุ์แบบใดให้เติบโตในใจผู้เรียนของพวกเขาไปแล้วบ้างในการจัดงานครั้งนี้

King’s Bangkok Education Forum เวทีเสวนาเรื่องอาชีพและอนาคต จัดโดยนักเรียนเพื่อนักเรียน

Career

King’s Bangkok Education Forum เวทีเสวนาเรื่องอาชีพและอนาคต จัดโดยนักเรียนเพื่อนักเรียน

นิยามความสำเร็จแรก ๆ ในชีวิตของหลายคน คงหนีไม่พ้นความสำเร็จในหน้าที่การงาน

หากพิจารณาผลงานตลอดระยะเวลาการทำงานกว่า 30 ปีในวงการการศึกษาของ ศ.(พิเศษ) ดร.สาคร ก็น่าจะเรียกได้ว่าประสบความสำเร็จไปแล้วอย่างไม่ต้องสงสัย แต่ในใจของคนเป็นครู มีช่องว่างหนึ่งที่เขาอยากจะถมให้เต็ม

“ประเทศไทยเรามีบุคลากร หรือผู้นำทางความคิดที่มีศักยภาพอยู่มากมาย ทั้งในแง่วิชาการ การศึกษา หรือสายอาชีพ บางท่านทำงานอยู่ในองค์กรข้ามชาติ หลายท่านเป็นนักพูดที่สื่อสารกับสังคมอยู่แล้ว แต่กลับมีแค่คนที่เรียนจบมหาวิทยาลัย หรือทำงานแล้วเท่านั้นจึงจะมีโอกาสได้ฟังคนที่ประสบความสำเร็จพูด กลุ่มผู้ฟังที่เป็นนักเรียนกลับเข้าไม่ถึงโอกาสที่จะได้ฟัง นี่จึงเป็นเรื่องที่ผมอยากผลักดันตลอดมา” ศ.(พิเศษ) ดร.สาครรับหน้าที่เปิดบทสนทนาให้เราได้มองเห็นภาพรวม และที่มาของฟอรั่มการศึกษาในครั้งนี้

“การที่ผมได้สอนหนังสืออยู่ที่จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ผมได้มีโอกาสทำ Mentoring Program เชื่อมคนที่ประสบความสำเร็จมาแบ่งปันความคิดกับผู้เรียนระดับอุดมศึกษาเป็นครั้งแรก จนได้รับรางวัล Innovation of the Year จาก Association to Advance Collegiate Schools of Business (AASCB) ประเทศสหรัฐอเมริกา นั่นทำให้ผมเริ่มคิดว่า ทำไมนักเรียนจะมีโอกาสแบบนั้นบ้างไม่ได้”

และเมื่อจังหวะเวลาลงตัว อาจารย์กับทีมงานของ King’s Bangkok จึงไม่รอช้า ได้ชักชวนตัวแทนนักเรียนอย่างมาร์ตี้และกลุ่มเพื่อนมาจัดตั้งคณะกรรมการนักเรียนชุดเฉพาะกิจ เพื่อจัดฟอรั่มการศึกษาร่วมกัน และรายได้ทั้งหมดจากการจำหน่ายตั๋ว โดยไม่หักค่าใช้จ่ายจะมอบให้กับนักเรียนมัธยมปลายที่ขาดแคลนทุนทรัพย์เพื่อเป็นทุนการศึกษา โดยมีข้อแม้ว่าเด็กๆ ของ King’s Bangkok จะต้องมีส่วนร่วมในกระบวนการจัดงานอย่างเต็มที่ตั้งแต่ต้นจนจบ

“งานอีเวนต์แบบนี้ไม่ได้ยากเกินความสามารถของสตาฟโรงเรียนที่จะจัดเองหรอกครับ” ผู้บริหารของโรงเรียนเล่า พลางยิ้มอย่างสบาย ๆ “แต่โรงเรียนของเราให้ความสำคัญกับปรัชญา 3 ข้อ ซึ่งยึดเป็นคุณค่าของโรงเรียนเลย นั่นก็คือ มารยาทที่งดงาม ความเมตตา และความใฝ่รู้สู่ปัญญา อีเวนต์นี้มีวัตถุประสงค์หลักคือเตรียมพร้อมนักเรียนมัธยมปลายที่สนใจเป็นการแนะแนวเส้นทางอาชีพ การทำงาน และการใช้ชีวิตในอนาคต และเปิดโอกาสให้นักเรียนได้ทำงานเรียนรู้การจัดงานไปพร้อมๆ กัน

“แต่ที่มากไปกว่านั้นคือโอกาสในการเรียนรู้คุณค่าเรื่องการมีเมตตา เราอยากสอนให้เด็ก ๆ ของเรามีเมตตาต่อตนเอง และต่อผู้อื่นในสังคมด้วย”

“แต่เรื่องแบบนี้เราสอนกันด้วยปาก ให้ท่องจำกันอย่างเดียวไม่ได้ใช่ไหมครับ” อาจารย์ถามกลับ “เด็ก ๆ ต้องซึมซับความรู้สึกนั้นด้วยใจ และสะท้อนความคิดให้ได้ด้วยตัวเองนั่นคือเหตุผลที่ฟอรั่มการศึกษาในครั้งนี้ถูกสร้างให้เป็นเหมือนสนามทดลอง ให้พวกเขาได้สัมผัสความเมตตาด้วยใจของตัวเอง”

“และที่สำคัญ เนื้อหาที่วิทยากรได้ถ่ายทอด ไม่ว่าจะเป็นเรื่องอิคิไก หรือการใช้ชีวิตให้มีคุณค่าตามปรัชญาแบบญี่ปุ่น เรื่องการสร้างคุณค่าให้ชีวิตผ่านวัฒนธรรม เรื่องวิถีผู้นำในองค์กรระดับโลก ตลอดจนการเสวนาเคล็ดลับการเรียน การทำงาน และการใช้ชีวิตอย่างมีคุณค่า ได้ช่วยปูทางให้เด็กๆ ได้มีรากฐานที่สำคัญก่อนออกก้าวเดินในชีวิตการทำงานต่อไป”

มาร์ตี้นั้นถูกชวนเข้ามาเป็นคนแรก ก่อนที่เขาจะรับหน้าที่ออกตามหาเพื่อน ๆ ผู้ร่วมอุดมการณ์ จนได้ทีมงานทั้งหมด 21 คน หนึ่งในนั้นคือแจ๊ปเปอร์ ผู้ร่วมวงสนทนาอีกคนในวันนี้ ที่รับบทเป็นพิธีกรร่วมบทเวที ที่มีสปีกเกอร์มากประสบการณ์ให้รับมือพร้อมถึง 4 คน

โลกของเด็กนักเรียนYear 11 กำลังจะเปลี่ยนไป ผ่านกระบวนการทำงานแบบผู้ใหญ่ครั้งแรกในชีวิต

King’s Bangkok Education Forum เวทีเสวนาเรื่องอาชีพและอนาคต จัดโดยนักเรียนเพื่อนักเรียน
King’s Bangkok Education Forum เวทีเสวนาเรื่องอาชีพและอนาคต จัดโดยนักเรียนเพื่อนักเรียน

Life

“ตอนแรกผมแค่คิดว่าโอกาสที่จะได้ฟังบุคคลที่ผ่านการศึกษาระดับโลก อาทิ มหาวิทยาลัยฮาวาร์ด สแตนฟอร์ด ชิคาโก้ เยลล์ แล้วก็บุคคลที่ประสบความสำเร็จในเวทีระดับโลกจริง ๆ เป็นเรื่องยากมากสำหรับผมและเพื่อน ๆ ผมเลยคิดว่าอยากจะลองมามีส่วนร่วมดู จึงชวนเพื่อน ๆ มาด้วยกัน แต่ไม่เคยคิดว่าจะได้รับผิดชอบและเรียนรู้มากขนาดนี้ครับ” มาร์ตี้กล่าวย้อนความรู้สึกแรกที่ได้ทราบว่าทางโรงเรียนจะมีโครงการนี้ 

“ในการประชุมครั้งแรก พวกเขานั่งกันตาแป๋วมากครับ” คุณเบน มหาบัณฑิตจากเคมบริดจ์และเป็น หนึ่งในทีมการตลาดของ King’s Bangkok ผู้รับหน้าที่ประสานงานกับคณะกรรมการนักเรียน เล่าติดตลก “สตาฟก็พยายามอธิบายให้เด็ก ๆ ฟังว่า การจัดอีเวนต์ในครั้งนี้มีประโยชน์อย่างไรกับตัวพวกเขาเองบ้าง แต่สิ่งที่จุดประกายไฟในตาของเด็ก ๆ มากที่สุดกลับเป็นตอนที่ผมอธิบายว่า สิ่งนี้จะมีประโยชน์กับคนอื่นอย่างไรบ้าง”

“เราพยายามจะวางแผนกันอย่างดี แล้วก็มีดร.สาครกับทีมการตลาดคอยสนับสนุนด้วย ผมก็เลยรู้สึกมั่นใจ” มาร์ตี้เล่าถึงความรู้สึกหลังจากเขาและเพื่อน ๆ เห็นประโยชน์ของการจัดงานครั้งนี้เมื่อได้รู้ว่าจะได้จัดงานอีเวนต์ใหญ่ “แต่แจ๊ปเปอร์นี่ตื่นเต้นมาก”

“แน่นอนสิ” แจ๊ปเปอร์โต้กลับอย่างออกรสชาติ “ผมจะได้เป็นพิธีกรบนเวทีเลยนะ ใครจะไม่ตื่นเต้นไหว แต่นี่เป็นโอกาสที่ดีมากสำหรับผมเลย แล้วนักเรียนทุกคนที่ได้เข้ามาเป็นทีมงานก็กลายเป็นต้นแบบให้กับรุ่นน้อง ๆ ไปด้วยเลยครับ อีเวนต์นี้มันมีพลังมาก”

การเข้ามามีส่วนร่วมกับการจัดงาน นั่นหมายถึงการตั้งเป้าหมายในการระดมทุน สร้างกลยุทธ์ในการขายบัตร การโปรโมทงาน ไปจนถึงการรันคิวงานในวันจริงด้วยตัวเอง

สำหรับผู้ใหญ่อย่างเราแล้ว อาจฟังดูเป็นเรื่องธรรมดา แต่ลองนั่งไทม์แมชชีนย้อนกลับไปในครั้งแรกที่เราต้องจัดการงานที่มีคนจำนวนมากเข้ามาเกี่ยว อย่างงานกีฬาสี งานเลี้ยงรุ่น แล้วจินตนาการดูสิว่า นี่คือประสบการณ์ที่ใหญ่ขนาดไหนสำหรับเด็กมัธยมปลาย

“มันยากตั้งแต่เริ่มหาทีมงานแล้วครับ” มาร์ตี้เกริ่น “เราเริ่มกันที่การออกแบบโลโก้ งานอาร์ตต่าง ๆ ร่วมกับทีมการตลาดของโรงเรียน แต่การจะหาเวลามาทำงานด้วยกันก็ไม่ใช่เรื่องง่าย เพราะพวกผมมีเวลาว่างเฉพาะช่วงพักเที่ยงและหลังเลิกเรียน เราก็เลยมักประชุมกันระหว่างช่วงพักและทานข้าวเที่ยงกันไปด้วย”

“ผมชอบการประชุมช่วงพักเที่ยงนะ เวลาที่เราได้มานั่งล้อมวง ทานอาหารอร่อย ๆ และคุยงานไปด้วย สำหรับผมมันดีกว่าประชุมออนไลน์เยอะครับ เพราะมีอาหารอร่อยไง” แจ๊ปเปอร์เล่าต่อจากเพื่อนอย่างร่าเริง

“การขายบัตรก็ท้าทาย เราโพสต์คอนเทนต์ออนไลน์ด้วยเหมือนกันครับ วิทยากรที่เชิญมาก็ช่วยโปรโมตด้วย แต่ส่วนใหญ่ก็คุณพ่อคุณแม่เรานี่แหละครับที่ช่วยกันโปรโมต ทั้งที่เราตั้งเป้าหมายในการระดมทุนกันเอง ว่าเราอยากสนับสนุนทุนการศึกษาให้กับนักเรียนได้ถึง 7 คน ตอนแรกเราก็เลือกกันเพราะเลขสวยดี แต่เราทุกคนก็ดีใจมากที่เราทำได้เกินเป้าหมาย” 

แน่นอนว่าความยากไม่ได้จบแต่ช่วงวางแผน เมื่อถึงวันงานเอง ทั้งคนหน้าฉากอย่างแจ๊ปเปอร์ และคนหลังฉากอย่างมาร์ตี้ต่างก็ต้องแก้ปัญหาเฉพาะหน้ากันจนหัวหมุน

 “ภารกิจหลักของวันนี้คือการดูแลวิทยากรครับ” มาร์ตี้อธิบาย “แต่ในขณะที่ดูแลวิทยากรที่ให้เกียรติมาแชร์เรื่องราวกับเรา ผมก็ต้องดูแลทีมงานไปด้วยพร้อมกัน เพื่อให้มั่นใจว่าแต่ละคนทำหน้าที่ของตัวเอง และให้งานดำเนินไปอย่างราบรื่น”

แม้ว่างานนี้ไม่ใช่งานง่าย ใช้พลังตั้งแต่ต้นจนปลาย แต่พวกเขากลับพูดตรงกันว่า นี่แหละคือรสชาติของชีวิต

เพราะนอกเหนือจากเนื้อหาวิชาชีวิตที่วิทยากรทุกท่านมาแชร์ให้นักเรียนได้ฟังกันเป็นเรื่องที่เหมาะกับผู้ฟังที่เป็นนักเรียนโดยเฉพาะ ไม่ว่าจะเป็นประเด็นการค้นหาความหมายของชีวิตด้วยหลักการอิคิไก การทำความเข้าใจชีวิตผ่านการเข้าใจความหลากหลายของวัฒนธรรม ไปจนถึงประสบการณ์จริงจากรุ่นพี่ที่ประสบความสำเร็จ ว่าแล้วเขาเหล่านั้นผ่านช่วงเวลาการเตรียมตัวเข้ามหาวิทยาลัยมาอย่างไร ค้นหาตัวเองเจอได้อย่างไร ไปจนถึงหางานที่ใช่ได้อย่างไร นักเรียนอย่างพวกเขาก็ได้ฝึกออกแรงเปิดประตูบานแรกสู่ชีวิตผู้ใหญ่ ด้วยกระบวนการเบื้องหลังการจัดงานนั่นเอง

“การจัดอีเวนต์ครั้งนี้ทำให้เราได้ลิ้มรสชาติชีวิตผู้ใหญ่ครับ” แจ๊ปเปอร์ให้ความเห็นหลังจากนิ่งและตกผลึกความคิดได้ “เหมือนที่วิทยากรท่านหนึ่งของเราพูดบนเวทีว่า กำแพงที่กั้นระหว่างเขากับชีวิตจริงได้พังทลายลงในช่วงจังหวะที่เขาเพิ่งได้ไปเรียนมหาวิทยาลัยที่ต่างประเทศเป็นครั้งแรก นั่นเป็นครั้งแรกที่เขารู้สึกว่าต้องเผชิญหน้ากับความจริง อารมณ์ประมาณนั้นเลย แต่เวทีนี้ก็ช่วยให้เรากลัวชีวิตจริงน้อยลงด้วยเหมือนกัน”

“เมื่อมองเผิน ๆ เราอาจเห็นว่าเป็ดลอยน้ำได้อย่างสบาย ๆ แต่ใต้น้ำเป็ดต้องออกแรง เตะเท้าอย่างหนักเพื่อให้ลอยบนน้ำได้” มาร์ตี้พูดถึงสิ่งที่วิทยากรท่านหนึ่งได้กล่าวเอาไว้ “สำหรับผม มันเหมือนกับว่าวิทยากรที่มาบรรยายทุกคนในวันนี้เป็นเป็ดตามนิยามนี้เลย เพราะภายใต้ความสำเร็จของทุกคนล้วนเป็นเรื่องราวของความมุ่งมั่น การทำงานหนัก และความไม่ยอมแพ้”

“ที่น่าสนใจอีกอย่างคือ เราได้เห็นทีมการตลาดของเราทำงานจริงอย่างใกล้ชิดด้วยครับ” แจ๊ปเปอร์เสริม “ตอนแรกผมก็สงสัยนะว่าพวกผู้ใหญ่ทำงานกันเยอะขนาดนี้ได้ยังไง แต่ตอนนี้เข้าใจแล้ว”

“เราจะหาโอกาสได้ทำงานจริงแบบนี้ได้จากที่ไหนอีก ถ้าไม่ใช่โรงเรียนมอบให้ละครับ” มาร์ตี้พยักหน้าเห็นด้วย “ผมว่าทีมงานหลายคนเติบโตขึ้นจากกระบวนการทำงานนี้ ตอนแรกพวกเขาก็เก่งอยู่แล้ว แต่ก็พัฒนาขึ้นไปอีกได้”

“ถึงนายจะบ่นอยู่ตลอดว่าวิ่งทั้งงานจนขาพังไปหมดแล้วน่ะหรอ” แจ๊ปเปอร์แซวขึ้นมาได้จังหวะ เล่นเอาทั้งวงหัวเราะกันท้องแข็ง

Social Values

แม้ช่วงเวลาในการฟังมาร์ตี้และแจ๊ปเปอร์เล่าประสบการณ์เปลี่ยนชีวิตของพวกเขานั้นจะแสนสั้น แต่เราก็ได้เห็นภาพสะท้อนการเติบโตทางความคิดของนักเรียนทั้ง 2 คนที่ขยับเข้าใกล้ความเป็นคนของสังคมมากขึ้นอีกนิด

การเติบโตที่เกิดขึ้นผ่านกระบวนการการเรียนรู้ด้วยการลงมือทำ และห้อมล้อมไปด้วยการสนับสนุนของบุคลากรทางการศึกษาที่เฝ้ารอดูพวกเขาผลิดอกออกผล

และ ดร.สาครยังสะท้อนให้เรามองเห็นภาพใหญ่ต่อไป การจัดงานสำหรับคนกลุ่มเล็ก ๆ ในครั้งนี้มีบทบาทอย่างไรต่อระบบการศึกษาและภาพรวมของประเทศว่า

“หากเราถอยออกมามองภาพกว้าง เด็กกลุ่มนี้ของเราเป็นเด็กที่เรียกได้ว่าโชคดี เขามีศักยภาพที่จะทำอะไรมากมาย เราจึงต้องหว่านเมล็ดพันธุ์ทางความคิดในการสร้างคุณค่าให้กับสังคมให้เขามีโอกาสได้คิดเรื่องนี้ และวิทยากรที่มาพูดให้กับฟอรั่มนี้ต่างเป็นข้อพิสูจน์ที่มีชีวิตว่า เมื่อเรามอบอะไรให้ผู้อื่น เราก็จะได้สิ่งนั้นกลับมา”

เพราะการศึกษาไม่ใช่แค่เรื่องการเสริมพลังทางปัญญาเท่านั้น การเติมเต็มความเป็นมนุษย์ ให้ตระหนักถึงบทบาทของตนเองต่อสังคมคือเรื่องที่สำคัญไม่แพ้กัน

“เราพยายามที่จะสร้างผู้นำการเปลี่ยนแปลงรุ่นใหม่ด้วยกระบวนการเรียนรู้ เพื่อสร้างคนที่มองเห็นเป้าหมายที่ถูกต้อง ยึดถือคุณค่าที่เหมาะสม และนั่นคือสิ่งที่การศึกษาไทยควรจะมอบให้กับผู้เรียน ไม่ใช่แค่ความเป็นเลิศทางวิชาการ

“ปรัชญาการศึกษาของประเทศอังกฤษ ซึ่งเป็นต้นแบบของโรงเรียน King’s Bangkok บอกกับเราว่านอกจากความเป็นเลิศทางวิชาการแล้วยังมีส่วนผสมอีก 2 อย่างที่สำคัญในการปั้นทรัพยากรมนุษย์ที่สร้างความเป็นคนอย่างสมบูรณ์ นั่นคือ ความใส่ใจอย่างครบถ้วนรอบด้านและหลักสูตรร่วมผสมอย่างดนตรี ศิลปะ กีฬา และอื่น ๆ ในขณะที่กิจกรรมเสริมจะช่วยสร้างสังคมและความชื่นชอบเฉพาะบุคคลให้ชัดเจน การการใส่ใจอย่างครบถ้วนรอบด้านจะประคองให้เด็กเติบโตเป็นผู้ใหญ่ได้อย่างมีความสุข และเรียนรู้ที่จะก้าวข้ามอุปสรรค” อาจารย์นักบริหารกล่าวสรุปปิดท้าย

แต่แจ๊ปเปอร์ผู้พลังงานล้นก็อดไม่ได้ที่จะเติมต่อว่า

“ผมว่าเด็กหลายคนไม่รู้หรอกว่าคุณค่าทางสังคมสำคัญยังไง แต่หลังจากที่ได้ฟังประสบการณ์ของวิทยากรทุกท่านบนเวที ผมเข้าใจแล้วว่า ความสำเร็จไม่ใช่แค่เรื่องของการมีคนนับหน้าถือตา แต่เป็นเรื่องของการมอบบางอย่างคืนสู่ผู้อื่นด้วยเหมือนกัน”

บทสรุปจากปากของแจ๊ปเปอร์ทำให้เรารู้สึกว่า การเรียนแบบไม่เน้นจำ แต่ให้ลงมือทำ ได้ไปสะกิดใจใครบางคนให้เติบโตไปในทิศทางที่งดงามได้จริง ๆ

และการให้โอกาสเด็ก ๆ ได้พูด ทำ ส่งเสียง อย่างที่คุณครูและบุคลากรของ King’s Bangkok ได้ทดลองและมาแชร์ผลลัพธ์ให้เราเห็นผ่านบทสัมภาษณ์นี้ ก็น่าจะเป็นตัวอย่างที่ดีไม่น้อยสำหรับผู้ใหญ่หรือแม้แต่ครูในประเทศ ที่จะเปิดใจรับฟัง และเปิดโอกาสให้ผู้เรียนของตนเองได้ลงมือ ล้มลุก และเรียนรู้จากความผิดพลาด

เพราะแม้ผลลัพธ์จะเป็นอย่างไร การเรียนรู้จากการลงมือทำที่เกิดขึ้นตลอดกระบวนการก็เป็นพื้นฐานที่สำคัญในการเตรียมความพร้อมให้เด็ก ๆ ขยับเข้าใกล้มหาวิทยาลัยในฝัน ชีวิตที่มีเป้าหมาย และความสำเร็จที่ไม่ใช่แค่การ ‘ได้’ แต่เป็นการ ‘ให้’ ด้วยเช่นกัน

Writer

Avatar

เกวลิน ศักดิ์สยามกุล

นักออกแบบ-สื่อสารเพื่อความยั่งยืน ที่อยากเล่าเรื่องสิ่งแวดล้อมผ่านชีวิต บทสนทนา และแบรนด์ยาสีฟันเม็ดเล็กๆ ของตัวเอง

Photographer

Avatar

ปฏิพล รัชตอาภา

ช่างภาพอิสระที่สนใจอาหาร วัฒนธรรมและศิลปะร่วมสมัย มีความฝันว่าอยากทำงานศิลปะเล็กๆ ไปเรื่อยๆ

อ่านต่อ

Loading...

End of content

No more pages to load