“เมื่อก่อนรั้วของอาคารศาลากลางกินบริเวณจนชิดถนนพระปกเกล้าเลย จนสมัยผู้ว่าฯ ชัยยา พูนศิริวงศ์ ถึงมีการขยับรั้วให้ชิดเข้ามาอยู่หน้าอาคาร พอรั้วเข้าไป เชียงใหม่ก็ได้จัตุรัสของเมือง เป็นพื้นที่สาธารณะแห่งแรกของเชียงใหม่” อาจารย์จุลทัศน์ กิติบุตร ศิลปินแห่งชาติและคณะกรรมการบริหารเครือข่ายพิพิธภัณฑ์กลางเวียงเชียงใหม่ กล่าว

ในสวนด้านหลังสำนักงาน Chaing Mai Architects Collaborative สำนักงานสถาปนิกของอาจารย์จุลทัศน์ใจกลางเมืองเก่าเชียงใหม่ อาจารย์รำลึกความหลังถึงพื้นที่ก่อนจะมาเป็นข่วงอนุสาวรีย์สามกษัตริย์ที่คนเชียงใหม่คุ้นเคย

“เมื่อก่อนผมพักที่นี่ (สำนักงานฯ-ผู้เขียน) มีธุระกับทางราชการก็เดินจากบ้านเลียบถนนราชดำเนิน เลี้ยวขวาไปนิดเดียวก็ถึงศาลากลางเชียงใหม่ ที่จำได้ดีไม่ใช่เพราะอยู่ใกล้บ้าน แต่อาคารหลังนี้เป็นอาคารทรงตะวันตกหลังแรกๆ ของเมือง คนเมืองเรียกกันในชื่อ ‘ตึกฝรั่ง’ เป็นอาคารที่สัดส่วนสวยและน่าประทับใจมาก ขณะเดียวกัน จัตุรัสด้านหน้าในยุคต่อมาก็กลายมาเป็นสถานที่ท่องเที่ยว สถานที่จัดงาน รวมไปถึงพื้นที่ทางการเมืองของคนเชียงใหม่” อาจารย์จุลทัศน์กล่าว

จากสำนักงาน ผมเดินไปตามเส้นทางที่อาจารย์บอก หันหน้าไปทางดอยสุเทพ เลียบถนนราชดำเนิน เลี้ยวขวาบริเวณสี่แยกกลางเวียงสู่ถนนพระปกเกล้า เดินต่ออีกไม่ถึง 5 นาที จะพบลานโล่งสุดสายตา เป็นที่ตั้งของอนุสาวรีย์พญามังราย พญางำเมือง และพ่อขุนรามคำแหง หนึ่งกษัตริย์ผู้ก่อตั้งเมืองเชียงใหม่ และอีก 2 สหายกษัตริย์ที่ปรึกษาในการตั้งเมืองตามพงศาวดาร  

ผู้คนรู้จักพื้นที่ดังกล่าวในชื่อ ‘ข่วงอนุสาวรีย์สามกษัตริย์’ ส่วนอาคารฝรั่งที่อาจารย์จุลทัศน์พูดถึงคือ ‘อาคารหอศิลปวัฒนธรรมเมืองเชียงใหม่’ หรือ ‘หอศิลป์สามกษัตริย์’ ที่อยู่ด้านหลัง กระนั้นคนในท้องที่ที่มีอายุ 30 ปีขึ้นไปจะคุ้นปากเรียกว่า ศาลากลางเก่า ตามหน้าที่ดั้งเดิมของมัน

ศาลากลางหลังเก่าถูกเปลี่ยนมาเป็นพิพิธภัณฑ์ทางศิลปวัฒนธรรมหลังใหม่และแห่งแรกของเมือง เมื่อ พ.ศ. 2545 หากตามราชกิจจานุเบกษา ระบุว่าอาคารหลังดังกล่าวแรกเริ่มถูกสร้างเป็นศาลาว่าการรัฐบาลมณฑลพายัพ ในยุคก่อนเปลี่ยนแปลงการปกครองของสยาม เปิดทำการครั้งแรกเมื่อวันที่ 30 มิถุนายน พ.ศ. 2462

อาคารศาลากลางหลังเก่า ก่อนมีการขยับรั้วเข้าไปด้านในเพื่อสร้างข่วงอนุสาวรีย์สามกษัตริย์ ถ่ายโดยบุญเสริม สาตราภัย พ.ศ. 2512

แน่นอนว่า พ.ศ. 2562 นี้ อาคารมีอายุครบ 100 ปีพอดี  

ถ้าเทียบกับสิ่งปลูกสร้างในเมืองที่สถาปนาขึ้นเมื่อกว่า 700 ปี มาแล้วอย่างเชียงใหม่ อาคารอายุ 100 ปี ดูจะไปวัดไปวากับวัดวาอายุอย่างน้อยๆ ก็ 500 ปี ที่ตั้งอยู่โดยรอบไม่ได้ กระนั้น ถ้ามองในมุมกลับ จะมีอาคารที่สร้างขึ้นในยุคสมัยใหม่สักกี่หลังที่ยังคงตระหง่านข้ามเวลามาได้ถึงศตวรรษ และยังคงมีการใช้งานอยู่จนถึงทุกวันนี้ ยังไม่นับรวมความหมายเชิงพื้นที่ที่อาคารหลังนี้ตั้งอยู่ ซึ่งเกาะเกี่ยวกับความเป็นเมืองเชียงใหม่มาเกินกว่าอายุของอาคาร ไม่รู้ต่อกี่เท่า 

ครับ, บทความนี้ผมจะพาไปสำรวจประวัติศาสตร์ของอาคารหลังนี้กัน ประวัติศาสตร์ของที่ดินก่อนอาคารจะปลูกสร้าง ก่อนจะกลายมาเป็นพิพิธภัณฑ์ พื้นที่ประชุม และห้องรับแขกกลางเวียงของคนเชียงใหม่

1

ณ ที่ที่เป็นศูนย์กลาง 

เมื่อพิมพ์คำว่าหอศิลปวัฒนธรรมเมืองเชียงใหม่ใน Google Maps แผนที่ดาวเทียมจะเผยให้เห็นทำเลที่ตั้งอยู่ใกล้จุดศูนย์กลางเขตเมืองเก่า ที่ล้อมรอบด้วยคูน้ำและแนวกำแพงเมืองเก่าในรูปทรงสี่เหลี่ยมคางหมู เสาหลักเมืองเชียงใหม่ หรือ ‘อินทขิล’ จึงรประดิษฐานไว้ ณ วัดสะดือเมือง (วัดอินทขิล-ชื่อปัจจุบัน) วัดที่ว่ากันว่าตั้งอยู่ในพื้นที่สะดือ หรือจุดศูนย์กลางของเมืองเชียงใหม่ ซึ่งอยู่ห่างจากหอศิลปวัฒนธรรมเมืองเชียงใหม่เพียงเดินข้ามถนน 

ในแผนที่เมืองเชียงใหม่ฉบับ พ.ศ. 2436 ซึ่งเป็นแผนที่ทางการฉบับแรกๆ ของเมือง ทำเลของหอศิลป์สามกษัตริย์ในปัจจุบันยังปรากฏอยู่ในชื่อ หอพระแก้วร้าง สอดคล้องไปกับตำนานพระแก้วมรกตที่ระบุว่าเมื่อพระเจ้าติโลกราช กษัตริย์แห่งราชวงศ์มังรายลำดับที่ 9 อัญเชิญพระแก้วมรกตมาจากเขลางค์นคร (ลำปาง) มายังเชียงใหม่ พระองค์ทรงสร้างโลหะปราสาทสำหรับประดิษฐานพระแก้วมรกตไว้ ก่อนจะมีการอัญเชิญไปประดิษฐาน ณ วัดเจดีย์หลวงระหว่าง พ.ศ. 2011 – 2096

สำรวจประวัติศาสตร์ในรอบหนึ่งศตวรรษของเมือง ผ่านอาคาร หอศิลปวัฒนธรรมเมืองเชียงใหม่
ภาพอาคารศาลาว่าการรัฐบาลมณฑลพายัพ เมื่อครั้งใช้รับเสด็จพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 7) พ.ศ. 2468

ปัจจุบันพระแก้วมรกตประดิษฐานอยู่ที่กรุงเทพฯ โลหะปราสาทที่เชียงใหม่ไม่มีอยู่แล้ว เช่นเดียวกับหอพระแก้วร้างที่ปรากฏเพียงชื่อบนแผนที่โบราณ กระนั้นก็มีข้อสันนิษฐานหนึ่งที่ว่า แนวกำแพงโบราณที่ถูกขุดพบและจัดแสดงอยู่ชั้นใต้ดินหอประวัติศาสตร์เมืองเชียงใหม่ (พิพิธภัณฑ์ประวัติศาสตร์ที่สร้างขึ้นภายหลัง) ด้านหลังอาคารหอศิลปวัฒนธรรมฯ อาจเป็นแนวกำแพงของโลหะปราสาท สถานที่ที่เคยใช้ประดิษฐานพระแก้วมรกต  

ใช่เพียงความสำคัญในฐานะศูนย์กลางทางภูมิศาสตร์และความเชื่อ พื้นที่ดังกล่าวยังเป็นศูนย์บัญชาการทางการเมืองและจุดเริ่มต้นของความทันสมัยของเชียงใหม่ ความที่ว่าในประวัติศาสตร์ยุคใกล้ ก่อนที่มณฑลพายัพ (ชื่อเรียกเชียงใหม่และจังหวัดภาคเหนืออื่นๆ ระหว่าง พ.ศ. 2442 – 2476) จะเป็นจังหวัดของสยาม ปรากฏหลักฐานของการสร้างคุ้มหลวงหรือสถานที่พำนักและว่าราชการของเจ้าผู้ครองนครในละแวกดังกล่าวหลายต่อหลายครั้ง ภายหลังโรงเรียนรัฐบาลแห่งแรกของภาคเหนืออย่างโรงเรียนยุพราชวิทยาลัย ถือกำเนิดจากเจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ประทานพื้นที่คุ้มหลวงบางส่วนสำหรับสร้างโรงเรียน โดยพื้นที่ที่ว่าอยู่เยื้องกับข่วงอนุสาวรีย์สามกษัตริย์ในปัจจุบัน

สำรวจประวัติศาสตร์ในรอบหนึ่งศตวรรษของเมือง ผ่านอาคาร หอศิลปวัฒนธรรมเมืองเชียงใหม่
แนวกำแพงโบราณที่มีการค้นพบด้านหลังหอศิลปวัฒนธรรมเมืองเชียงใหม่

และนั่นเป็นช่วงเวลาไม่นานก่อนที่เชียงใหม่จะเข้าเป็นส่วนหนึ่งของสยาม และมีการจัดสร้างและเปิดใช้ อาคารศาลาว่าการรัฐบาลมณฑลพายัพ ใน พ.ศ. 2462 อาคารก่ออิฐถือปูนความสูง 2 ชั้น ครอบด้วยหลังคาทรงปั้นหยา มีคอร์ตกลางอยู่ภายใน นี่คืออาคารทรงโคโลเนียลหลังแรกๆ หนึ่งในสถาปัตยกรรมที่สะท้อนให้เห็นการเปลี่ยนผ่านสู่ความเป็นสมัยใหม่ของอดีตเมืองหลวงแห่งอาณาจักรล้านนา

ศาลาว่าการรัฐบาลมณฑลพายัพเปิดทำการอยู่ได้เพียง 13 ปี ภายหลังคณะราษฎรเปลี่ยนแปลงการปกครอง สยามเข้าสู่ระบอบประชาธิปไตยเมื่อปี 2475 อาคารหลังเดิมถูกเปลี่ยนนามให้เป็นที่รู้กันในเจเนเรชันหลังว่า ศาลากลางเชียงใหม่ 

เสี้ยวหนึ่งของความเคลื่อนไหวบนพื้นที่อันเป็นศูนย์กลางนครโบราณที่ยังคงมีชีวิต เป็นเช่นนี้

2

ย้ายศูนย์ราชการ

“แต่เดิมเกือบทุกสำนักงานของรัฐรวมอยู่ในอาคารนี้หมด แต่พอเมืองขยายขึ้น มีผู้คนมาใช้ชีวิตอยู่มากขึ้น พื้นที่เดิมจึงไม่อาจรองรับได้พอ” สุวารี วงศ์กองแก้ว ผู้อำนวยการหอศิลปวัฒนธรรมเมืองเชียงใหม่ ชี้ให้ผมดูตราสำนักงานคลังและตราสำนักงานสรรพากร ซึ่งประดับอยู่บนผนังด้านหลังของอาคารหอศิลปวัฒนธรรมเมืองเชียงใหม่ หลักฐานของการเคยมีอยู่ของสำนักงานราชการ

แม้ไม่ใช่อาคารทรงโคโลเนียลหลังแรก หากความที่ว่านี่เป็นอาคารทรงโคโลเนียลที่เปิดให้ประชาชนเข้ามาใช้งานภายในได้ การมีอยู่ของอาคารหลังนี้ในยุคแรกจึงเป็นเรื่องน่าตื่นตาสำหรับคนเชียงใหม่เป็นพิเศษ

สอดคล้องกับความเห็นของอาจารย์จุลทัศน์ ที่ชวนผมย้อนคิดถึงสภาพเมืองเมื่อศตวรรษที่แล้ว เนื่องจากผู้คนส่วนใหญ่มีความเชื่อว่าการลอดใต้ถุนเรือนเป็นสิ่งอัปมงคล คนเชียงใหม่จึงใช้ชีวิตอยู่ในเรือนไม้ชั้นเดียวเป็นหลัก กระทั่งช่วงรัชกาลที่ 4 ที่เริ่มมีชาวต่างชาติเข้ามาทำการค้า และนำเทคโนโลยีและค่านิยมการสร้างอาคารก่ออิฐถือปูน 2 ชั้นเข้ามา เหล่าเจ้าผู้ครองนคร ข้าหลวง และเศรษฐี จึงนิยมสร้างบ้านเรือนแบบตะวันตกเพื่อสะท้อนให้เห็นความมั่งคั่งและทันสมัย สิ่งเหล่านี้ค่อยๆ เข้ามาเปลี่ยนความคิดและความเชื่อของผู้คนเกี่ยวกับที่อยู่อาศัย กระนั้นสิ่งปลูกสร้างเกือบทั้งหมดก็ล้วนเป็นพื้นที่เฉพาะของอภิสิทธิ์ชน หรือไม่ก็สำนักงานของบริษัทเอกชน มีเพียงอาคารศาลากลางหลังนี้ที่เป็นพื้นที่สาธารณะหนึ่งในไม่กี่แห่งที่เปิดให้บุคคลทั่วไปเข้าชมพื้นที่ภายในได้ 

กระทั่งผ่านไปเกินครึ่งศตวรรษ ราวทศวรรษ 2520 ภายหลังที่เชียงใหม่เปลี่ยนสถานะจากจังหวัดทางภาคเหนือของประเทศไทยสู่เมืองท่องเที่ยวชั้นนำ รวมไปถึงการก่อตั้งมหาวิทยาลัยรัฐระดับภูมิภาคแห่งแรกของประเทศ อย่างมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ เชียงใหม่เริ่มก้าวเข้าสู่การเป็นเมืองขนาดใหญ่ ที่มีศูนย์ราชการบรรจุรวมกันอยู่ในอาคารทรงโคโลเนียลความสูง 2 ชั้นเพียงหลังเดียว ซึ่งไม่พอรองรับประชาชนผู้มาใช้บริการ 

“น่าจะเป็นช่วงต้นทศวรรษ 2520 ที่ผู้ว่าฯ ชัยยาริเริ่มแนวคิดในการย้ายศูนย์ราชการจังหวัดไปตั้งอยู่นอกเมือง และความที่พื้นเพของผู้ว่าฯ เป็นสถาปนิกผังเมืองมาก่อน ทศวรรษนั้นจึงถือเป็นการเปลี่ยนผ่านกายภาพเมืองครั้งสำคัญของเชียงใหม่” 

สุวารีพูดถึงชัยยา พูนศิริวงศ์ อดีตผู้ว่าราชการจังหวัดเชียงใหม่ (ดำรงตำแหน่งระหว่าง พ.ศ. 2523 – 2530) ผู้ว่าฯ คนเดียวกับที่อาจารย์จุลทัศน์บอกว่า เป็นผู้ดำริให้มีการขยับแนวรั้วของศาลากลาง ก่อนมีการจัดสร้างข่วงอนุสาวรีย์สามกษัตริย์ใน พ.ศ. 2526 ซึ่งนอกจากผลงานที่ว่า เขายังเป็นหัวเรี่ยวหัวแรงให้มีการบูรณะโบราณสถานภายในและรอบสี่เหลี่ยมคูเมือง โดยเฉพาะประตูท่าแพที่มีการสร้างแนวกำแพงและประตูขึ้นใหม่พร้อมกับลานอเนกประสงค์ด้านหน้าในปี 2528 ทั้งยังมีการทำทางเท้ารอบคูเมือง เปลี่ยนผ่านจากเมืองที่เคยซ้อนทับกับซากปรัก สู่เมืองที่กลมกลืนไปกับโบราณสถาน กลายมาเป็นพิพิธภัณฑ์ประวัติศาสตร์ที่มีชีวิต

สำรวจประวัติศาสตร์ในรอบหนึ่งศตวรรษของเมือง ผ่านอาคาร หอศิลปวัฒนธรรมเมืองเชียงใหม่
ตราสัญลักษณ์สำนักงานคลังและสรรพากรเชียงใหม่

ข้อเสนอของผู้ว่าฯ ชัยยาในการย้ายศาลากลางออกไปนอกเมือง มาพร้อมกับคำถามที่ว่า แล้วอาคารโคโลเนียลหลังเดิมหลังนี้จะเปลี่ยนไปทำหน้าที่อะไร แนวคิดเรื่องการเปลี่ยนอาคารศาลากลางให้เป็นหอศิลปวัฒนธรรมเมืองเชียงใหม่จึงเกิดขึ้นด้วยความเห็นชอบจากภาคประชาคมในเชียงใหม่

“คุณูปการที่สำคัญของการก่อสร้างข่วงอนุสาวรีย์สามกษัตริย์คือ มันได้กลายมาเป็นพื้นที่กลางที่ให้ชาวเชียงใหม่ได้ออกมาแสดงความคิดเห็นร่วมกัน เห็นได้ชัดคือช่วง 6 ตุลาฯ นักศึกษาเชียงใหม่ออกมาประท้วงรัฐบาลในพื้นที่ดังกล่าว หรืออย่าง พ.ศ. 2529 ที่เกิดการเสนอโครงการก่อสร้างกระเช้าขึ้นดอยสุเทพ คนเชียงใหม่ก็รวมตัวกันคัดค้านกันที่นี่

“การมีพื้นที่สาธารณะแบบนี้มันเอื้อให้เกิดเครือข่ายภาคประชาชนที่เข้มแข็ง อย่างการระดมความเห็นในการเปลี่ยนศาลากลางหลังเก่าให้เป็นหอศิลปวัฒนธรรมฯ รวมไปถึงการขับเคลื่อนให้ภาครัฐย้ายเรือนจำหญิงที่สร้างทับคุ้มหลวงเวียงแก้วในอดีต เพื่อปรับพื้นที่ให้เป็นสวนสาธารณะ ก็เกิดขึ้นที่นี่” สุวารีกล่าว

ผ่านการเคลื่อนไหวทั้งในภาคประชาชนและการผลักดันผ่านร่างนโยบายในรัฐสภามาเกือบทศวรรษ ท้ายที่สุด พ.ศ. 2539 จึงจัดได้ว่าเป็นหมุดหมายสำคัญในฐานะปีที่ครบรอบ 700 ปี ของการก่อตั้งเมืองเชียงใหม่ หากยังเป็นปีที่สำนักงานราชการทั้งหมดได้ย้ายออกจากอาคารศาลากลางหลังเดิม และเริ่มต้นการบูรณะอาคารหลังนี้ให้เป็นพิพิธภัณฑ์ทางศิลปะและวัฒนธรรมระดับภูมิภาคหลังแรกของประเทศไทย

3

เปลี่ยนผ่านอย่างมีวัฒนธรรม

“ก่อนหน้านี้ในเชียงใหม่แทบไม่มีโครงการบูรณะอาคารเก่าให้เป็นพิพิธภัณฑ์เลย ทุกอย่างจึงเหมือนต้องเรียนรู้ใหม่หมด” ปานเทพ วิริยานนท์ วิศวกรผู้ควบคุมการบูรณะอาคารศาลากลางหลังเก่า กล่าว

ต้นทศวรรษ 2540 ภายหลังสำนักงานราชการทั้งหมดย้ายไปตั้ง ณ ศูนย์ราชการแห่งใหม่บนถนนโชตนา ชานเมืองทางทิศเหนือของเทศบาลนครเชียงใหม่ ในฐานะเจ้าของโครงการได้ทำการว่าจ้าง บริษัท มรดกโลก จำกัด ออกแบบอาคารพิพิธภัณฑ์หลังใหม่สวมทับเข้าไปในอาคารศาลากลางหลังเก่า โดยมีห้างหุ้นส่วนจำกัด อลงกต ที่ปานเทพทำงานอยู่ รับหน้าที่บูรณะและก่อสร้าง

22 ปีให้หลัง วิศวกรรุ่นใหญ่ผู้นี้ได้กลับมายังอาคารที่เขาและทีมงานเคยใช้เวลาขลุกอยู่กับมันกว่า 4 ปี เปลี่ยนผ่านจากอาคารสำนักงานสู่พิพิธภัณฑ์ เขากำลังเดินนำผมสำรวจช่วงเวลาของการเปลี่ยนผ่านนั้น

สำรวจประวัติศาสตร์ในรอบหนึ่งศตวรรษของเมือง ผ่านอาคาร หอศิลปวัฒนธรรมเมืองเชียงใหม่
สำรวจประวัติศาสตร์ในรอบหนึ่งศตวรรษของเมือง ผ่านอาคาร หอศิลปวัฒนธรรมเมืองเชียงใหม่

ปานเทพเล่าว่าหนึ่งในความท้าทายของโครงการนี้คือโจทย์ที่กรมศิลาปากรขอให้ผู้ก่อสร้างเก็บอัตลักษณ์เดิมของอาคารไว้ให้มากที่สุด กระนั้นในยุคสมัยดังกล่าว องค์ความรู้เรื่องการอนุรักษ์อาคารเก่ายังไม่ได้แพร่หลายหรือมีการศึกษาลงลึกเช่นทุกวันนี้ แต่เคราะห์ดีที่ว่าเชียงใหม่ไม่เคยขาดแคลนช่างหัตถศิลป์มากฝีมือ และเขาได้รับความร่วมมือจากผู้รู้และสล่าเหล่านี้เป็นอย่างดี 

“แต่ก่อนอาคารไม่ได้มีแปลนอย่างที่เห็น จะมีแค่พื้นที่ส่วนหน้าอย่างเดียว แล้วค่อยมีการต่อเติมในยุคต่อมาเรื่อยๆ เช่น อาคารด้านหลังฝั่งทิศเหนือนี่สร้างขึ้นหลังอาคารส่วนหน้าราวสามสิบปี ส่วนบริเวณด้านข้างฝั่งเจดีย์แปดเหลี่ยม (อาคารฝั่งวัดอินทขิล-ผู้เขียน) เดิมเป็นลานโล่ง เพิ่งมีการก่อสร้างอาคารรูปตัวแอล (L) มาล้อมจนเกิดเป็นคอร์ตด้านหลังในช่วงเวลาห้าสิบปีให้หลังมานี้” นั่นคือกายภาพล่าสุดของอาคารศาลากลางก่อนที่ปานเทพจะเริ่มบูรณะ 

จากภายนอก ปานเทพชี้ให้ผมเห็นหลังคาที่เขาต้องเปลี่ยนกระเบื้องใหม่หมด เช่นเดียวกับกรอบประตู หน้าต่าง และฝ้า ทั้งนี้การเปลี่ยนใหม่ในความหมายของปานเทพ คือการถอดรื้อของเก่าออกจากอาคาร นำชิ้นส่วนที่ได้ไปตามหาช่างไม้พื้นเมืองที่สามารถแกะแบบ เพื่อผลิตซ้ำในเวอร์ชันที่สมบูรณ์ หรือใกล้เคียงกับของเดิมให้ได้มากที่สุด

“กลอนประตู กุญแจ กระเบื้องเซรามิก ปูนปั้น นี่ก็ทั้งหมด ต้องตระเวนไปทั่วภาคเหนือเพื่อหาสล่ามาผลิตให้ แต่ยังไม่ยากเท่างานผนัง ซึ่งเคยถึงกับถอดใจกันมาแล้ว” ปานเทพเล่าถึงส่วนที่ยากที่สุด คือการบูรณะผนังทั้งภายในและภายนอกอาคารที่ทรุดโทรมอย่างหนักจากความชื้นสะสม รวมไปถึงการทำตามข้อกำหนดกับกรมศิลปากรที่ว่าอาคารหลังนี้ต้องฉาบด้วยปูนโบราณ

เดินผ่านส่วนนิทรรศการที่อาคารด้านหน้า ปานเทพชี้ให้ผมมองไปยังปล่องระบายอากาศสีขาวที่ประทับอยู่บนผนังของทางเดินยาวในอาคารด้านหลัง ปล่องถูกวางเว้นระยะเท่าๆ กัน เรียงต่อกันยาวไปสุดผนัง เหล่านี้คือเทคนิคที่ทีมงานเลือกใช้ เจาะรูเนื้อคอนกรีตบนผนัง ต่อท่อออกมาเพื่อระบายอากาศและขับไล่ความชื้น จากนั้นนำตาข่ายเหล็กมาปิดพวกมันไว้ และหล่อปูนปั้นบริเวณขอบปล่องเพื่อความสวยงาม คอนกรีตถูกควบคุมอุณหภูมิด้วยวิธีดังกล่าว 

ปล่องระบายอากาศที่ใช้ระบายความชื้นภายหลังการบูรณะอาคาร

“พอจัดการความชื้นเสร็จ ต่อมาก็เรื่องการฉาบปูน ทีมงานต้องลงพื้นที่ไปสำรวจตามวัดเก่าแก่ต่างๆ ทั่วเชียงใหม่ เพื่อหาส่วนผสมของปูนโบราณตามข้อกำหนด แต่กลับไม่พบวัดแห่งไหนเพิ่งมีการบูรณะผนังปูนเลย จึงตามไปถึงช่างปูนที่มีองค์ความรู้เหล่านี้ไม่ได้ ซึ่งไม่ใช่แค่ในเชียงใหม่ เราเดินทางลงไปถึงวัดในจังหวัดเพชรบุรี แต่สุดท้ายก็ไม่พบอยู่ดี” 

หลังจากงมเข็มอยู่เป็นเดือนๆ ท้ายที่สุดปานเทพจึงปรึกษากรมศิลปากร และทดลองส่วนผสมปูนฉาบให้ได้บุคลิกแบบสิ่งปลูกสร้างโบราณในพื้นที่มากที่สุด ผ่านการทดลองอยู่หลายครั้ง เขาพบว่าหินที่เกิดจากการนำไปเผาเพื่อทำปูนขาวในอำเภอหางดง จังหวัดเชียงใหม่ เมื่อนำมาผสมกับทราย น้ำ และปูนขาว หมักทิ้งไว้ราว 3 เดือน กลายเป็นคำตอบที่ใกล้เคียงที่สุดสำหรับการฉาบผนัง และพิพิธภัณฑ์แห่งใหม่หลังนี้ก็มีพื้นผิวที่งดงามอย่างโบราณสมใจ

ปานเทพใช้เวลา 2 ปี (2540 – 2542) ในการบูรณะอาคาร และอีก 2 ปีให้หลัง (2542 – 2544) ในการทำงานร่วมกับนักออกแบบ นักวิชาการ และตัวแทนจากภาคประชาสังคมเชียงใหม่ จัดสร้างส่วนแสดงนิทรรศการภายใน โดยยังไม่ทันที่พิพิธภัณฑ์จะได้เปิดทำการ อาคารหลังนี้ก็ได้รับรางวัลอาคารอนุรักษ์ดีเด่น ประเภทที่ทำการสาธารณะ โดยสมาคมสถาปนิกสยาม ในพระบรมราชูปถัมภ์ เมื่อ พ.ศ. 2542  

สำรวจประวัติศาสตร์ในรอบหนึ่งศตวรรษของเมือง ผ่านอาคาร หอศิลปวัฒนธรรมเมืองเชียงใหม่

หอศิลปวัฒนธรรมเมืองเชียงใหม่เปิดทำการอย่างเป็นทางการในวันที่ 5 พฤศจิกายน พ.ศ. 2545 โดยได้รับพระมหากรุณาธิคุณจากสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี เป็นประธานในพิธีเปิด

“การที่อาคารที่เรามีส่วนในการบูรณะ ได้รับรางวัลจากสมาคมสถาปนิกสยามฯ ถือเป็นเกียรติอย่างยิ่ง แต่นั่นทำให้ผมปลื้มใจได้ไม่เท่าความประทับใจระหว่างการทำงานที่ได้รับความร่วมมืออย่างดีจากคนเชียงใหม่ เหมือนได้เห็นว่าทุกคนต่างเฝ้าคอยและตระหนักดีว่า อาคารหลังนี้คือสมบัติของเมือง คือสมบัติร่วมของพวกเขา 

สุวารี วงศ์กองแก้ว (ซ้าย) และปานเทพ วิริยานนท์ (ขวา) ขณะพูดคุยในงาน Curator Talk 100 ปี การเปลี่ยนผ่านสู่อาคารหอศิลปวัฒนธรรมเมืองเชียงใหม่

“ขณะเดียวกันเมื่อมารู้ภายหลังว่าหอศิลป์ฯ แห่งนี้จุดประกายให้เกิดการบูรณะอาคารราชการหลังเก่า เพื่อจัดสร้างเป็นพิพิธภัณฑ์ในจังหวัดต่างๆ ก็ยิ่งพบว่าโครงการที่เราทำมันมีคุณค่าต่อชีวิตเรามาก” วิศวกรที่ปัจจุบันย้ายไปใช้ชีวิตอยู่บนเกาะสมุย จังหวัดสุราษฎร์ธานี เล่าถึงหนึ่งในโครงการก่อสร้างที่สำคัญอันดับต้นๆ ในชีวิตการทำงาน และเขายังคงจดจำในทุกการเปลี่ยนผ่านได้ดี

4

มากกว่าพิพิธภัณฑ์ 

สุวารี วงศ์กองแก้ว เป็นหนึ่งในคนเชียงใหม่อีกหลายคนที่มีส่วนในการผลักดันให้เกิดหอศิลปวัฒนธรรมเมืองเชียงใหม่อย่างเป็นรูปธรรม หากแตกต่างก็ตรงที่ภายหลังหอศิลป์ฯ​ ได้รับการจัดสร้างแล้วเสร็จ เธอก็ได้รับมอบหมายให้เป็นผู้อำนวยการของที่นี่ ปัจจุบันสุวารีดำรงตำแหน่งนี้มา 17 ปี

พื้นเพจากการทำงานในภาคประชาชน ก่อนจะรับราชการในตำแหน่งหัวหน้ากลุ่มงานพัฒนาเมือง เทศบาลนครเชียงใหม่ ในบทบาทของผู้บริหารพิพิธภัณฑ์ โจทย์ของการบริหารจัดการจึงแตกต่างจากพิพิธภัณฑ์แห่งอื่นๆ ทั่วไป

“เชียงใหม่เป็นเมืองที่ผู้คนแอ็กทีฟต่อเรื่องเมืองมาก การเกิดขึ้นของหอศิลปวัฒนธรรมเมืองเชียงใหม่ก็มาจากกระบวนการการมีส่วนร่วม อันเป็นแรงขับเคลื่อนจากภาคประชาสังคม นี่คือบุคลิกสำคัญของการเกิดขึ้นของสถานที่แห่งนี้ เมื่อเราเข้ามาทำงานเราก็ต้องพยายามรักษาบุคลิกนี้ไว้” สุวารีกล่าว

บุคลิกที่ว่าคือการคงสถานะพื้นที่ส่วนกลาง หรือพื้นที่สาธารณะ ที่เปิดให้ภาคประชาสังคมเคลื่อนไหว แสดงออกและแลกเปลี่ยนความคิดเห็นต่อประเด็นสาธารณะของเมืองอย่างสม่ำเสมอ ทั้งนี้ยังรวมไปถึงการเป็นศูนย์กลางในการขับเคลื่อนการพัฒนาเมืองอย่างเป็นรูปธรรม

“แน่นอน ในฐานะหอศิลปวัฒนธรรม เราคือพื้นที่ที่รวบรวมและถ่ายทอดองค์ความรู้ทางศิลปวัฒนธรรมตามกรอบของพิพิธภัณฑ์ แต่ในขณะเดียวกัน ด้วยทำเลที่อยู่กลางเมืองและการมีพื้นที่อเนกประสงค์รองรับกิจกรรมอันหลากหลายเหล่านี้ ถือเป็นต้นทุนที่ดีในการมีส่วนนำการขับเคลื่อนการพัฒนาเมืองเชียงใหม่ ซึ่งเราเริ่มต้นและปฏิบัติเช่นนี้เสมอมานับตั้งแต่หอศิลป์ฯ เปิดทำการ”

สำรวจประวัติศาสตร์ในรอบหนึ่งศตวรรษของเมือง ผ่านอาคาร หอศิลปวัฒนธรรมเมืองเชียงใหม่
หอประวัติศาสตร์เมืองเชียงใหม่

ส่วนหนึ่งของการขับเคลื่อนดังกล่าว เช่น การเปิดเวทีระดมความคิดเห็นในการปรับปรุงทัณฑสถานหญิงที่สร้างทับคุ้มหลวงเวียงแก้วในอดีตให้กลายเป็นสวนสาธารณะ (ปัจจุบันข้อเสนอผ่านมติเห็นชอบจากรัฐมนตรี มีการย้ายทัณฑสถานหญิงออกไปได้สำเร็จ และพื้นที่อยู่ระหว่างการขุดค้นทางโบราณคดีโดยกรมศิลปากร)

การก่อตั้งโครงการ ‘ฟื้น บ้าน ย่าน เวียงเชียงใหม่’ ทำงานร่วมกับชาวบ้านในการอนุรักษ์ภูมิปัญญาและสิ่งแวดล้อมภายในเขตเมืองเก่าเชียงใหม่ การเปิดห้องสมุดฟื้นบ้านย่านเวียงเชียงใหม่บริเวณด้านหลังหอศิลป์ฯ ห้องสมุดที่ผู้เขียนมองว่าเป็นห้องสมุดชุมชนที่เป็นมิตรและดีที่สุดแห่งหนึ่งของประเทศ 

การจัดตลาดนัดเกษตรอินทรีย์ การจัดเสวนา Urban Talk เชื้อเชิญวิทยากรผู้มีความรู้เรื่องการพัฒนาเมืองหลากสาขามาแลกเปลี่ยนความเห็นกับผู้คนในชุมชน มีส่วนในการจัดทำเทศบัญญัติควบคุมการก่อสร้างอาคารในเขตพื้นที่เมืองเก่า รวมไปถึงเป็นหนึ่งในเรี่ยวแรงสำคัญในการขับเคลื่อนเชียงใหม่ (พื้นที่สี่เหลี่ยมคูเมืองและดอยสุเทพ) ให้เข้าไปอยู่ในลิสต์พิจารณาขึ้นทะเบียนเป็นเมืองมรดกโลกของยูเนสโก ฯลฯ

สำรวจประวัติศาสตร์ในรอบหนึ่งศตวรรษของเมือง ผ่านอาคาร หอศิลปวัฒนธรรมเมืองเชียงใหม่
พิพิธภัณฑ์พื้นถิ่นล้านนา (บูรณะจากอาคารศาลแขวงหลังเก่า)

“ทีมงานของหอศิลป์ฯ คอยตั้งโจทย์ใหม่ๆ อยู่เสมอ ทั้งโจทย์ที่เป็นพื้นฐานอย่างจะทำอย่างไรให้คนเข้าชมพิพิธภัณฑ์ของเรามากขึ้น ไปจนถึงกระบวนการในการขับเคลื่อนเมืองให้เท่าทันสถานการณ์และเห็นผล โดยไม่ได้จมอยู่แต่กับรูปแบบเดิมๆ ด้วยเหตุนี้หัวใจสำคัญของหอศิลป์ฯ จึงไม่ได้อยู่แค่การอนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรม แต่เราพยายามทำทุกช่องทาง ไม่ว่าจะเป็นพื้นที่สีเขียว สิ่งแวดล้อม ผังเมือง การส่งเสริมการอ่าน และอีกหลากหลายเพื่อเสริมสร้างบรรยากาศของการพัฒนา และทำให้เมืองเชียงใหม่น่าอยู่” สุวารีกล่าว

หอศิลปวัฒนธรรมเมืองเชียงใหม่ปิดปรับปรุงพื้นที่ส่วนนิทรรศการครั้งใหญ่ไปเมื่อ พ.ศ. 2559 ก่อนจะเปิดทำการอีกครั้งพร้อมนิทรรศการที่มีการอัพเดตเนื้อหาและนำเสนอเทคโนโลยีใหม่ๆ เมื่อปลาย พ.ศ. 2561 ที่ผ่านมา ปัจจุบันหอศิลป์ฯ เปิดทำการ พร้อมกับหอประวัติศาสตร์เมืองเชียงใหม่ (ตั้งอยู่ด้านหลัง) และพิพิธภัณฑ์พื้นถิ่นล้านนา (ซึ่งเกิดจากการบูรณะอาคารศาลแขวงเก่า ฝั่งตรงข้ามข่วงอนุสาวรีย์สามกษัตริย์) ในนามเครือข่ายพิพิธภัณฑ์กลางเวียงเชียงใหม่ ภายใต้การบริหารจัดการโดยคณะกรรมการเครือข่ายฯ ซึ่งเกิดจากการรวมตัวของตัวแทนจากภาครัฐ นักวิชาการ สื่อมวลชน และตัวแทนจากภาคประชาชนหลากวิชาชีพ 

จากศูนย์กลางทางความเชื่อและศาสนาแต่ดั้งเดิม สู่ศูนย์กลางการเมืองตัวแทนจากสยาม และการปกครองส่วนท้องถิ่น ตลอด 1 ศตวรรษ อาคารทรงโคโลเนียลหลังเดิมยังคงตระหง่านเด่นท่ามกลางการเปลี่ยนผ่านจากความสัมพันธ์แบบบนลงล่าง (Top Down) มาสู่ศูนย์กลางร่วมของเครือข่ายภาคประชาชนในสังคมประชาธิปไตยร่วมสมัย ในฐานะที่ผู้เขียนเป็นคนรักในการเดินพิพิธภัณฑ์

กล่าวตามตรง แม้มีนิทรรศการที่จัดแสดงได้มาตรฐาน ก็ไม่อาจบอกได้ว่าหอศิลปวัฒนธรรมเมืองเชียงใหม่ คือพิพิธภัณฑ์ที่ดีที่สุดในประเทศ

กระนั้น หากมองในเชิงบทบาทของการมีส่วนร่วม และสถานะของการเป็นสถาบันที่มีส่วนในการขับเคลื่อนและพัฒนาเมือง พูดได้เต็มคำว่า พิพิธภัณฑ์ของคนเชียงใหม่ในอาคารที่เพิ่งมีอายุ 100 ปี ไปหมาดๆ หลังนี้ ไม่เป็นสองรองใคร

Writer

จิรัฏฐ์​ ประเสริฐทรัพย์

ประกอบอาชีพรับจ้างทำหนังสือ แปลหนังสือ และผลิตสื่อ ใช้ชีวิตอยู่ที่จังหวัดเชียงใหม่ มีงานอดิเรกคือเขียนเรื่องสั้นและนวนิยาย ผลงานล่าสุดคือรวมเรื่องสั้น ประวัติศาสตร์ที่เพิ่งเศร้า

Photographer

กรินทร์ มงคลพันธ์

ช่างภาพอิสระชาวเชียงใหม่ ร่ำเรียนมาทางศิลปะจากคณะที่ได้ชื่อว่ามีวงดนตรีลูกทุ่งแสนบันเทิงของเมืองเหนือ มีความสุขกับการกดชัตเตอร์ในแสงเงาธรรมชาติ ชอบแมว หมา และบ้าจักรยานไม่แพ้กิจกรรมกลางแจ้งอื่น ๆ

Scoop

ความเคลื่อนไหวสร้างสรรค์และน่าจับตาจากหลากวงการที่เราอยากให้คุณรู้

“ไตรรงค์ธงไทย ปลิวไสวสวยงามสง่า สีแดงหมายถึงชาติ สีขาวศาสนา สีน้ำเงินหมายว่าพระมหากษัตริย์ไทย” – เพลง ไตรรงค์ธงไทย (ไม่ปรากฏชื่อผู้ประพันธ์)

ไม่ว่าคุณจะอยู่แห่งหนไหน หากเกิดและโตบนผืนแผ่นดินไทย เราเชื่อว่าโรงเรียนแห่งแรกของคุณน่าจะเคยสอนให้ท่องเนื้อความทำนองดังกล่าว ตั้งแต่คุณยังอ่านคำร้องข้างต้นไม่ออกด้วยซ้ำ

น่าเสียดายที่คนไทยส่วนใหญ่ท่องจำจนเข้าใจแค่ความหมาย แต่กลับไม่ทราบที่มาของริ้วสีทั้ง 3 บนแถบทั้ง 5 ของผืนผ้าที่โบกสะบัดอยู่ทุกสารทิศในประเทศนี้ ตั้งแต่หน้าบ้านคน บนเสาธงสถานศึกษา ตามบริษัทห้างร้าน ยันสนามกีฬาที่ตัวแทนของชาติร่วมลงแข่ง

พฤฒิพล ประชุมผล ผู้ก่อตั้งและผู้อำนวยการพิพิธภัณฑ์ธงชาติไทย

ทั้งหมดนี้คือความรู้สึกที่เกิดขึ้นในใจ พฤฒิพล ประชุมผล ผู้ก่อตั้งและผู้อำนวยการพิพิธภัณฑ์ธงชาติไทย เมื่อตอนที่เขาบินลัดฟ้าไปศึกษาต่อที่สหรัฐอเมริกา

จุดเริ่มต้นความสนใจในธงไตรรงค์ของพฤฒิพลนับหนึ่งด้วยคำถามทิ่มกระดองใจของมิตรรักชาวต่างชาติที่ฉุกใจอยากรู้เรื่อง Flag of Thailand เลยนำความมาถามเพื่อนเกลอชาวไทยเช่นเขา

“ผมไปเรียนปริญญาโท เพื่อนฝรั่งก็ถามผมว่าทำไมธงชาติไทยของเรามี 3 สี ผมก็ตอบตามที่เรียนมาว่า เพราะเรามี 3 สถาบัน ชาติ ศาสน์ กษัตริย์ เขาบอกว่าไม่ใช่ เขาไม่ได้ถามถึงความหมาย เขาถามถึงที่มาว่าทำไมถึงเป็น 3 สีนี้ ทำไมไม่เป็น 3 สีอื่น”

คุยกับผู้ก่อตั้ง 'พิพิธภัณฑ์ธงชาติไทย' ถอดรหัสธงไทยในเรื่องที่โรงเรียนไม่เคยสอน

นักศึกษาหนุ่มชาวสยามประเทศถึงกับหน้าม้าน เขาไม่รู้จะตอบเพื่อนอย่างไร

“ตอนนั้นเราก็อายมากเลยที่เราตอบไม่ได้ เหมือนเราไปถามคนอเมริกันว่า ทำไมธงชาติของยูมีดาว 50 ดวง ถ้าเขาตอบไม่ได้ เขาก็ไม่น่าจะเป็นคนอเมริกันใช่มั้ย ผมก็รู้สึกว่าผมไม่น่าจะเป็นคนไทยได้เลย”

ความอัปยศอดสูนั้นพฤฒิพลจดจำขึ้นใจ ก่อนจะเปลี่ยนมันเป็นแรงฮึดเฮือกสำคัญในการศึกษาและสะสมทุก ๆ สิ่งที่เกี่ยวข้องกับธงชาติไทย ทั้งสืบค้นเอกสารเก่าในหอสมุดแห่งชาติ หมุนไมโครฟิล์มดูภาพเก่า ทำทุกวิถีทางเพื่อสลายความคาใจที่ตนมีต่อสัญลักษณ์ของชาติไทยชนิดนี้ จนได้ชื่อว่าเป็นผู้รอบรู้เรื่องธงชาติมากที่สุดคนหนึ่งใต้น่านฟ้าเมืองไทย

คุยกับผู้ก่อตั้ง 'พิพิธภัณฑ์ธงชาติไทย' ถอดรหัสธงไทยในเรื่องที่โรงเรียนไม่เคยสอน

รวมระยะเวลากว่าครึ่งชีวิตที่อุทิศให้กับธงประจำชาติ พฤฒิพลค้นพบว่าเพื่อนร่วมชาติของเราอีกมหาศาลยังขาดความเข้าใจเรื่องธงไทยอย่างถ่องแท้ คนทั่วไปจนถึงครูบาอาจารย์ส่วนมากอาศัยการท่องจำตาม ๆ กันมา ซึ่งมีทั้งข้อมูลที่ถูกต้องและผิดมหันต์จากความเป็นจริง

28 กันยายน พ.ศ. 2565 ในวาระที่ธงไตรรงค์ได้รับพระราชทานจาก พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ครบรอบ 105 ปี เราจึงบุกไปถึงพิพิธภัณฑ์ธงชาติไทย ซอยลาดพร้าว 43 เพื่อทบทวนความรู้และความเข้าใจใหม่เกี่ยวกับธงของชาติ รวมทั้งรับฟังข้อเท็จจริงที่ไม่มีวันหาได้จากตำราเรียนเล่มไหน ๆ !

ก่อนมีธงชาติ

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554 ให้คำจำกัดความของ ‘ธงชาติ’ ไว้ว่า “น. ธงที่มีความหมายถึงประเทศและชาติใดชาติหนึ่ง”

ต้นกำเนิดของธงชาติผืนแรกมีที่มาจากอะไร นักวิชาการยังไม่พบหลักฐานมายืนยันได้แน่ชัด แต่เป็นไปได้ว่ามีมาพร้อม ๆ กับที่มนุษย์เริ่มรู้จักการแบ่งฝักแบ่งฝ่าย และจัดทัพเข้าโรมรันกัน สัญลักษณ์ต่าง ๆ ที่บ่งชี้ถึงคนฝ่ายเดียวกัน และสร้างความแตกต่างจากฝ่ายตรงข้ามจึงได้รับการคิดค้นขึ้นเพื่อการสงครามเป็นลำดับแรก ก่อนที่จะกลายเป็นสื่อแทนชาติและคนในชาติทั้งหมด

แหล่งอารยธรรมโบราณมากมายได้ปรากฏหลักฐานว่า มีการใช้ผืนผ้าแสดงสัญลักษณ์แทนกองทัพของฝ่ายตนมาตั้งแต่ 3,000 ปีก่อนเป็นอย่างน้อย ไม่ว่าจะเป็นอียิปต์ โรมัน หรือจีนโบราณ ส่วนธงที่แสดงความเป็นชาติสยามเพิ่งถูกประดิษฐ์ขึ้นเมื่อไม่กี่ร้อยปีมานี้ เพราะธรรมเนียมการใช้ ‘ธง’ และความเป็น ‘ชาติ’ ล้วนถือกำเนิดในความรับรู้ของชาวสยามในอดีตหลังจากนั้นอีกนานแสนนาน

คุยกับผู้ก่อตั้ง 'พิพิธภัณฑ์ธงชาติไทย' ถอดรหัสธงไทยในเรื่องที่โรงเรียนไม่เคยสอน

“ก่อนจะเกิดการเปลี่ยนแปลงทางการปกครอง พ.ศ. 2475 บริบทของความเป็นชาติคือพระมหากษัตริย์ รัฐธรรมนูญก็ไม่มี เรามีแต่พระมหากษัตริย์ที่ทรงอำนาจสูงสุด พระราชอำนาจของพระองค์ชี้ขาดถึงความเป็นชาติ อะไรที่แสดงสัญลักษณ์ความเป็นชาติจะต้องมีการพระราชทานลงมา ประชาชนเราจะทึกทักทำเองได้ไหม… ไม่ได้ ขืนทำก็คอขาดกันพอดี”

พฤฒิพลไม่วายพูดติดตลก ยามอธิบายให้เราเข้าใจมโนทัศน์ของผู้คนในอดีต

“ก่อนรัชกาลที่ 1 บริบทความเป็นชาติแบบปัจจุบันก็ไม่มี เราไม่รู้จะแสดงความเป็นชาติกันไปทำไม ประเทศข้าง ๆ อย่างลาวก็เคยเป็นของเรา ไทรบุรี กลันตัน ตรังกานู พวกนี้ก็เคยเป็นของสยาม ชายแดนไทย-พม่าในอดีตก็ไม่มีสะพาน ไม่มีด่าน ตม. ผู้คนก็ข้ามกันไปกันมาได้ คนมอญจากพม่าก็มาตั้งรกรากในบ้านเราเยอะ เพราะฉะนั้นจุดเริ่มต้นคือไม่มีสัญลักษณ์ใด ๆ แสดงความเป็นชาติครับ”

ธงแดงเกลี้ยงของสยาม

ล่วงมาสมัยรัตนโกสินทร์ สิ่งที่พออนุโลมเรียกว่า ‘ธงชาติสยาม’ ก็ถือกำเนิดขึ้น

หากย้อนดูแผนผังประวัติธงชาติไทย จะเห็นว่าก่อนมีธงไตรรงค์ใช้ในสมัยรัชกาลที่ 6 ลักษณะธงที่แสดงความเป็นชาติสยามหรือไทยในสมัยโบราณล้วนมีพื้นหลังเป็นสีแดง หลายแหล่งนิยมนับธงพื้นหลังสีแดงเกลี้ยงเป็นธงชาติแบบแรก ทั้งที่ธงดังกล่าวเป็นเพียงธงที่ใช้ในการเดินเรือ

“เวลาคนสยามสมัยก่อนเอาเรือออกไป เขาจะมีธงแดง” ผู้เชี่ยวชาญด้านธงตอบโดยอิงตามหลักวิทยาศาสตร์ “คลื่นแสงของสีแดงเป็นสีที่สายตามนุษย์เราเห็นชัดที่สุด นี่คือเหตุผลว่าทำไมเฮลิคอปเตอร์บินต้องเป็นไฟสีแดง ทำไมไฟเบรกรถยนต์ถึงต้องเป็นสีแดง เพราะเวลาสีแดงวาบเข้าตาเรา เราจะกดเบรกทัน แต่สีอื่นไม่ทัน

“เพราะฉะนั้น เขาก็เอาเรือออกไปพร้อมธงสีแดง เวลาเรือมันล่มหรือเกิดเหตุอะไร ก็จะเห็นไกล ๆ ว่าเป็นเรือ แต่ไม่ใช่ว่ามันเป็นธงชาติสยามนะ เพราะไม่ได้พระราชทานลงมา ธงสีแดงล้วน ๆ นี่จะเรียกธงชาติยังไม่ได้ เราเรียกมันว่า ‘ธงอาณัติสัญญาณ’ ครับ”

ธงลายจักรสมัยรัชกาลที่ 1

คุยกับผู้ก่อตั้ง 'พิพิธภัณฑ์ธงชาติไทย' ถอดรหัสธงไทยในเรื่องที่โรงเรียนไม่เคยสอน

เมื่อธงแดงเกลี้ยงยังไม่นับเป็นธงชาติ ธงชาติสยามรูปแบบแรกสุดตามนิยามของพฤฒิพลก็จะเป็นธงพื้นแดงที่มีรูปวงจักรอยู่ตรงกลาง

พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ท่านสถาปนาราชวงศ์จักรี จักร สังข์ คทา ธรณี พวกนี้เป็นอาวุธขององค์พระนารายณ์ พระมหากษัตริย์ทรงเป็นอวตารของพระนารายณ์ รัชกาลที่ 1 ท่านเลยนำวงจักรที่อยู่ในพระกรมาวางกลางผืนผ้าแดง จึงเป็นที่มาของธงรัชกาลที่ 1

“ธงนี้จะประดับอยู่บนเรือหลวง เรือหลวงคือเรือของพระองค์ท่าน เรือราษฎร์ก็ยังใช้ธงแดงเกลี้ยง จะไปเอาธงวงจักรมาใช้ก็ไม่ได้ เพราะเป็นนามราชวงศ์ ไปใช้ก็มีโทษ แล้วอย่างที่ผมเรียนว่าสิ่งใดก็แล้วแต่ที่แสดงสถานะของพระมหากษัตริย์ก็คือความเป็นชาติไปโดยปริยาย ธงบนเรือหลวงก็คือธงชาติ ส่วนราษฎรก็ใช้ธงธรรมดา เป็นธงอาณัติสัญญาณต่อไป”

ธงช้างเผือกไม่ได้เพิ่งมีสมัยรัชกาลที่ 4

ความเข้าใจผิดประการแรกที่ผู้อำนวยการพิพิธภัณฑ์ธงชาติไทยพบได้บ่อย คือคำบอกเล่าที่กล่าวต่อ ๆ กันมาว่า ธงช้างเผือกเป็นธงชาติสยามตั้งแต่รัชกาล พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทั้งที่หลักฐานการใช้ธงช้างเผือกมีมาก่อนหน้านั้น ตัวเขาเองก็พบตัวอย่างที่เก่ากว่า พ.ศ. 2394 อันเป็นปีแรกในรัชสมัยของพระองค์อยู่หลายชิ้น

“เชื่อไหมครับว่าผมค้นคว้าจนพบมากกว่า 10 หลักฐานทั่วโลก เรามีธงช้างเผือกมาตั้งแต่รัชกาลที่ 3” กระแสเสียงของเขาพูดแทนความตื่นเต้นทั้งมวลในอก “มีหลักฐานชิ้นสำคัญจาก เฟรเดอริค อาร์เธอร์ นีล (Frederick Arthur Neale) เป็นฝรั่งอังกฤษที่มารับราชการทหารเรือสมัยรัชกาลที่ 3 เขาก็เห็นแล้วว่าสยามใช้ธงช้างเผือก หลักฐานเก่าสุดที่ผมพบคือผังธงจากฝรั่งเศส อายุประมาณ พ.ศ. 2380 ก็ยิ่งชัดเจนว่าธงสยามเป็นลายช้างเผือกมาตั้งแต่นั้นแล้ว”

คุยกับผู้ก่อตั้ง 'พิพิธภัณฑ์ธงชาติไทย' ถอดรหัสธงไทยในเรื่องที่โรงเรียนไม่เคยสอน

สาเหตุที่ช้างเผือกเริ่มมาอยู่บนผืนธงสยามได้นั้น พฤฒิพลเล่าว่าน่าจะเป็นเพราะสมัยรัชกาลที่ 2 มีการค้นพบช้างเผือกถึง 3 ช้าง ซึ่งเป็นเรื่องที่เกิดขึ้นได้ยากยิ่งในช่วงรัชกาลเดียว

“พอขึ้นรัชกาลที่ 2 พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ท่านทรงได้ช้างเผือก 3 ช้าง มีพระเศวตกุญชร พระเศวตไอยรา และพระเศวตคชลักษณ์ ปกติช้างเผือกก็ไม่ได้มาง่าย ๆ นะ จะมีช้างเผือกเอก ช้างเผือกโท นี่ก็เป็นช้างเผือกเอก ถือเป็นนิมิตหมายของแผ่นดิน เรียกว่ามีบุญญาธิการสูงมาก

“พระองค์ท่านจึงนำช้างเผือกมาวางกลางวงจักร เป็นที่มาของธงสยามในสมัยรัชกาลที่ 2 ถามว่าเรารู้ได้ยังไงว่าข้อมูลเหล่านี้มันถูกไหม เรามีอ้างอิงอยู่ชุดเดียวคือพระราชบัญญัติธงรัตนโกสินทรศก 129 เท่านั้น เราก็อ้างอิงข้อมูลจากตรงนี้ก่อน ส่วนไหนที่เจอเพิ่มเติม เราค่อยค้นคว้าแล้วมาประมวลใหม่”

วันบรมราชาภิเษกไม่ใช่วันเปลี่ยนธง

หลังจากที่องค์ความรู้จากการค้นคว้าของพฤฒิพลได้รับการเผยแพร่ออกไป ความเข้าใจว่าธงช้างเผือกเริ่มใช้สมัยรัชกาลที่ 4 ก็เริ่มได้รับการขจัดไปทีละน้อย อย่างไรเสีย ก็มีอีกประเด็นหนึ่งซึ่งทำให้เขายังต้องเดินหน้าปรับความรับรู้ของผู้คนในสังคมไทยอยู่เนือง ๆ คือความหลงผิดคิดว่าการเปลี่ยนธงชาติแต่ละรูปแบบ ทำกันในวันคล้ายวันพระราชสมภพและวันบรมราชาภิเษกของพระเจ้าแผ่นดิน

“หน่วยงานหลายหน่วยงานชอบเขียนว่ารัชกาลที่ 1 ทรงทำพิธีบรมราชาภิเษกวันนี้ใช้ธงนี้ พอเสด็จสวรรคตก็ใช้อีกธง ซึ่งมันไม่ใช่ เพราะเวลาที่กษัตริย์แต่ละพระองค์ท่านขึ้นครองราชย์ ธงมันไม่ได้เปลี่ยนวันนั้น มันถูกเปลี่ยนหลังจากที่ท่านทรงเห็นสมควร วันที่ท่านเสด็จขึ้นครองราชย์ พระราชพิธีมีเยอะขนาดไหน พระองค์จะทรงมีเวลาว่างมาออกแบบธงผืนใหม่อีกเหรอ

“ดังนั้น ควรใช้คำว่า ‘ช่วงรัชกาล’ สมมติว่ารัชกาลที่ 1 เสด็จสวรรคต รัชกาลที่ 2 จะเปลี่ยนมาใช้ธงช้างเผือกในวันที่ขึ้นครองราชย์เลย มันไม่ใช่ เพราะช้างเผือกก็ยังไม่เจอ คิดดูว่ามันจะเป็นไปได้หรือที่เปลี่ยนธงทันทีเลย วิธีพูดจึงควรใช้คำว่า ‘ช่วงรัชกาล’ เช่น ธงช้างเผือกในวงจักรเป็นช่วงรัชกาลที่ 2”

ความไม่ตายตัวของธงช้างเผือก

เข้าสู่แผ่นดิน พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 3 แห่งราชวงศ์จักรี พระองค์ได้โปรดเกล้าฯ ให้นำวงจักรอันเป็นตัวแทนของราชวงศ์จักรีออก เหลือเพียงรูปช้างเผือกอย่างเดียวทั้งบนเรือหลวงและเรือราษฎร์ พฤฒิพลมองว่าทรงทำไปเพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันของคนในชาติ ไม่ก่อความสับสนให้ต่างชาติที่พากันแห่แหนเข้ามาในสยามมากขึ้นทุกขณะ

“ผมอุปมาอุปไมยนะ ว่าช้างเผือกเป็นเสมือนหน้าตาของพระองค์ท่าน และไม่ใช่นามแห่งราชวงศ์ เราเห็นช้างเผือกก็เหมือนเห็นพระองค์ท่าน เมื่อชักธงสู่เสากระโดงเรือ ก็หมายความว่าเราอยู่ใต้ร่มพระบรมโพธิสมภารของพระองค์ เราล่องเรือไปที่ไหนพระองค์ท่านก็ไปที่นั่นในฐานะผู้เป็นใหญ่ในแผ่นดิน

คุยกับผู้ก่อตั้ง 'พิพิธภัณฑ์ธงชาติไทย' ถอดรหัสธงไทยในเรื่องที่โรงเรียนไม่เคยสอน

“เพราะอย่างนี้ในสมัยรัชกาลที่ 3 เราเลยมีธงชาติแค่แบบเดียว เรือหลวงก็เป็นธงช้างเผือกธรรมดา ไม่มีวงจักร แค่นี้ก็ชัดเจนแล้วสำหรับการแสดงตัวตนของสยาม ไม่ต้องไปแบ่งหลายแบบ เพราะยิ่งแบ่งเยอะฝรั่งก็ยิ่งงง ก็ใช้มาจนกระทั่งรัชกาลที่ 6 ปี ร.ศ. 129 (ตรงกับ พ.ศ. 2453)”

แต่แล้วปัญหาที่ตามมาคือการทำธงในยุคนั้นเป็นไปด้วยความยากเย็นแสนเข็ญ แม้แท่นพิมพ์จะถูกนำเข้ามาตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 3 แต่การพิมพ์แต่ละครั้งมีราคาค่างวดสูงมาก การจะประดิษฐ์ธงขึ้นใช้แต่ละผืนต้องใช้วิธีนำผ้ามาเย็บต่อกัน ส่วนการพิมพ์นั้น พฤฒิพลบอกกับเราว่าบางผืนถึงกับต้องสั่งมาจากยุโรป สร้างความยุ่งยากแก่ชาวสยามในอดีตเป็นอย่างมาก

และเนื่องจากเป็นการทำมือ ไม่มีแบบเป็นบล็อก รูปช้างเผือกจึงมีรูปแบบที่ต่างกันสุดกู่

คุยกับผู้ก่อตั้ง 'พิพิธภัณฑ์ธงชาติไทย' ถอดรหัสธงไทยในเรื่องที่โรงเรียนไม่เคยสอน

“ตอนที่รัชกาลที่ 3 ทรงให้ยุติการใช้วงจักรเหลือแต่ช้างเผือก ยุคนั้นยังไม่มี พ.ร.บ. ธง ชาวบ้านรู้อยู่อย่างเดียวว่าเป็นธงช้างเผือก มันก็เลยมีการทำธงช้างเผือกหลายรูปแบบ ทั้งอ้วน ผอม ยกงวง ยกหาง ฯลฯ จนกระทั่ง ร.ศ. 110 มีการออกกฎหมายธงเล่มแรกในประวัติศาสตร์ชาติไทย เล่มนี้ได้ระบุชัดเจนว่าห้ามยกงวงขึ้น หลังจากปีนั้นเลยมีการปรับรูปแบบดีขึ้น”

ถึงจะมีการออกกฎหมายเป็นเรื่องเป็นราว แต่ความรับทราบของประชาชนยังอยู่ในวงจำกัด ด้วยพระราชบัญญัติดังกล่าวได้รับการพิมพ์แค่ 1,000 เล่ม และเกือบครึ่งที่พิมพ์มายังถูกส่งไปยังทวีปยุโรป เพื่อรอรับการเสด็จประพาสยุโรปของ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

“พ.ร.บ. พวกนี้ 1 เล่มพิมพ์ 4 ภาษา เขาต้องการให้ฝรั่งรู้ว่าพระองค์ท่านจะเสด็จเยือน ให้ทำธงรับเสด็จให้ถูก ก็ไปที่สถานทูตฝรั่งเศสเพียบเลย แต่คนไทยจำนวนมากก็ยังไม่รู้เรื่อง ไทยก็เลยประดับแบบงวงลง งวงขึ้น อะไรไม่รู้อีกไม่จบสิ้น แม้ว่าจะมี พ.ร.บ. ออกมาแล้วก็ตาม”

จึงนำไปสู่การเปลี่ยนแปลงธงอีกครั้งในสมัยรัชกาลที่ 6

ธงช้างเผือกไม่ได้เลิกใช้เพราะราษฎรติดกลับหัว

ย้อนหลังไปเมื่อหลายสิบปีก่อน พฤฒิพลยังจำได้ว่าคนไทยยังเชื่อฝังหัวตามกันมาว่า พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระราชดำริให้เปลี่ยนธงชาติสยามจากธงช้างเผือกเป็นธงไตรรงค์ เนื่องจากชาวเมืองอุทัยธานีติดธงช้างเผือกกลับหัวในการรับเสด็จ ส่งผลให้เท้าช้างชี้ขึ้น ดูเป็นลางไม่ดีต่อองค์พระมหากษัตริย์ จึงโปรดเกล้าฯ ให้เปลี่ยนแบบธงเป็นธงแถบที่ดูเหมือนกันทั้งบนทั้งล่าง

เรื่องราวนี้พบครั้งแรกในงานเขียนของ จมื่นอมรดรุณารักษ์ (แจ่ม สุนทรเวช) ซึ่งได้บันทึกลงในหนังสือ วชิราวุธานุสรณ์ โดยระบุว่าวันที่ 13 กันยายน ในหลวงรัชกาลที่ 6 ได้เสด็จประพาสอุทัยธานีเพื่อเยี่ยมราษฎรที่ประสบอุทกภัยแม่น้ำสะแกกรัง ก่อนที่พระองค์จะทอดพระเนตรเห็นธงช้างเผือกติดกลับหัว ดูเหมือนช้างล้ม ทำให้ทรงตระหนักว่าควรเปลี่ยนแบบธงได้แล้ว

คุยกับผู้ก่อตั้ง 'พิพิธภัณฑ์ธงชาติไทย' ถอดรหัสธงไทยในเรื่องที่โรงเรียนไม่เคยสอน

ศาสตราจารย์พิเศษธงทอง จันทรางศุ ค้นคว้าแล้วมาแจ้งผมว่า ค้นพบหลักฐานที่เป็นลายพระหัตถ์ของพระองค์ท่านเลย ว่าวันที่ 13 กันยายน ท่านประทับอยู่ที่บางกอก พระราชทานถ้วยรางวัลให้ทีมฟุตบอลสยามที่แข่งกัน ราชกิจจานุเบกษาที่มีลายพระหัตถ์ก็ระบุตรงกันว่าท่านอยู่ที่บางกอก พระนคร แล้ววันรุ่งขึ้นท่านก็เสด็จฯ บางปะอิน สรุปว่าเรื่องทั้งหมดมันไม่ใช่เลย ท่านจมื่นแกอาจจะจำอะไรไม่ได้แล้วไปเขียนแบบนั้น แล้วด้วยความที่แกเป็นราชองครักษ์ของในหลวง เลยทำให้คนเชื่อว่าเป็นหลักฐานสำคัญ

“แล้วทำไมถึงไปเปลี่ยน มันก็ไประบุอยู่ในพระราชบัญญัติ ร.ศ. 129 พระองค์ท่านทรงระบุชัดเจนว่าเพราะมองไกล ๆ ไม่รู้ว่าเป็นอะไร อย่าลืมว่าธงช้างมองใกล้ ๆ รู้ แต่มองไกล ๆ มันเป็นก้อน”

ธง 2 แบบที่ใช้พร้อมกัน

เราอาจจะทราบกันมาก่อนว่า รัชกาลที่ 6 ได้พระราชทานธงชาติไทยในปัจจุบัน ทว่าธงไตรรงค์ที่ใช้ในปัจจุบันก็ยังไม่ได้เริ่มใช้ทันทีที่เปลี่ยนแบบธงใหม่ อีกทั้งธงช้างเผือกก็ไม่ได้ถูกเลิกใช้เมื่อเกิดธงแถบ

“อย่างที่บอกว่าธงช้างเผือกมันมองไกล ๆ เห็นอะไรเป็นก้อน ๆ ไม่รู้เรื่องใช่ไหม ตอนนั้นเรือใหญ่เต็มไปหมด ค้าขายเต็มทะเลแล้วนะ ผลที่ตามมาคือพระองค์ท่านมีรับสั่งให้ทำธงให้ชัดเสีย ทำให้ชัดด้วยการละลายเป็นแถบ ส่วนธงของหน่วยงานราชการ ราชการทุกคนยังทำงานให้พระองค์ ก็ใช้ช้างเผือกต่อไป แต่เป็นช้างเผือกทรงเครื่องยืนแท่น”

คุยกับผู้ก่อตั้ง 'พิพิธภัณฑ์ธงชาติไทย' ถอดรหัสธงไทยในเรื่องที่โรงเรียนไม่เคยสอน

พระราโชบายนั้นส่งผลให้เกิดการใช้ธงชาติสยาม 2 แบบในเวลาเดียวกัน ซึ่งใครต่อใครพากันเข้าใจผิดต่อไปว่าธงหนึ่งมีมาก่อนอีกธง ทั้งที่ความเป็นจริงธงทั้งคู่ประกาศใช้ในวันที่ 21 พฤศจิกายน พ.ศ. 2459 พร้อมกัน แต่ให้ใช้งานต่างวาระกันเท่านั้น

ธงช้างเผือกทรงเครื่องยืนแท่น มีลักษณะคล้ายธงเก่า แค่เติมแท่นกับเครื่องทรงบนช้าง ใช้สำหรับหน่วยงานราชการ ขณะที่ธงพื้นริ้วแดงขาวเกิดจากการ ‘ละลายแถบสี’ คือนำสีแดงและสีขาวบนพื้นธงและลายช้างเผือกเดิมมาวาดเป็นแถบสีแนวนอนทั้ง 5 แถบ ใช้สำหรับพลเรือนทั่วไป

เรียนรู้ประวัติของผืนธงชาติที่ 'พิพิธภัณฑ์ธงชาติไทย' กับ พฤฒิพล ประชุมผล กูรูผู้ศึกษาธงชาติไทยมานานกว่าค่อนชีวิต

“แยกใช้ยังไง สมมติคุณอยู่กระทรวงกลาโหม อยู่ที่ทำงานคุณก็ประดับธงช้างเผือกทรงเครื่องยืนแท่น พอกลับมาที่บ้าน วันนี้ในหลวงเสด็จผ่านหน้าบ้าน ก็ประดับธง 5 แถบ… ธงหนึ่งเป็นธงราชการ อีกธงเป็นธงพลเรือน คู่นี้มันเป็นครั้งแรกเลยนะที่ธงชาติคู่ออกวันเดียวกัน ใช้งานร่วมกัน”

เติมสีน้ำเงินตรงกลาง

ไม่กี่ปีหลังจากที่ธงสยามแบ่งการใช้งานระหว่างราชการและพลเรือน มหาสงครามที่ปะทุขึ้นในซีกโลกตะวันตกก็ชักนำให้สยามประเทศต้องเข้าไปพัวพันด้วยอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ ทั้งยังส่งผลให้เกิดธงชาติแบบใหม่ที่ออกแบบตามริ้วสีของมหาอำนาจฝ่ายเดียวกัน

ข้อมูลทั่วไปมักจะบอกว่าธงชาติสยามเพิ่มสีน้ำเงินลงไปตรงแถบกลางธง เพราะต้องการเข้าร่วมกับฝ่ายสัมพันธมิตรอย่างสหราชอาณาจักร ฝรั่งเศส และสหรัฐอเมริกา ทุกชาติที่กล่าวมามีธงชาติเป็น Tricolor หรือธง 3 สี ประกอบด้วยสีแดง ขาว และน้ำเงิน จึงเป็นแบบอย่างให้สยามเปลี่ยนสีธงตาม กระนั้นก็ไม่ได้หมายความว่าธงชาติสยามจะเติมสีน้ำเงินลงไปในบัดดลที่ประกาศสงคราม

เรียนรู้ประวัติของผืนธงชาติที่ 'พิพิธภัณฑ์ธงชาติไทย' กับ พฤฒิพล ประชุมผล กูรูผู้ศึกษาธงชาติไทยมานานกว่าค่อนชีวิต

“สยามเข้าร่วมสงครามโลกครั้งที่ 1 เมื่อวันที่ 22 กรกฎาคม พ.ศ. 2460 แล้วธงไตรรงค์นี่เริ่มใช้ในการเข้าร่วมสงครามโลกครั้งที่ 1 เลยหรือเปล่า มันก็ยังไม่ใช่

“ธงไตรรงค์ของไทยเพิ่งได้รับพระราชทานมาวันที่ 28 กันยายน พ.ศ. 2460 ตอนที่ส่งทหารไปรบ ธงของกองทัพสยามก็ยังเป็นแบบเก่าอยู่ หลักฐานของทางฝรั่งเศสก็จะวาดธงสยามเป็นแบบเก่า มีหลักฐานให้ดู คนไทยที่ไม่รู้ก็จะหาว่าฝรั่งเศสเซ่อซ่า ซึ่งเราอย่าไปว่าเขาอย่างนั้น เพราะตอนเริ่มสงคราม ธงสยามยังมีสีแดง 3 ริ้ว พอช่วงกลางสงครามเราถึงมาใช้ธงไตรรงค์ รัชกาลที่ 6 ก็ได้ทรงประกาศใน พ.ร.บ. 2460 ให้ชัดเจนเลยว่าเราอยู่กับฝ่ายสัมพันธมิตรครับ”

เมื่อเป็นเช่นนี้ รัชกาลที่ 6 จึงทรงเป็นพระมหากษัตริย์ที่ทรงมีแบบธงชาติมากที่สุดในรัชกาลเดียว ประกอบไปด้วยธงช้างเผือก ธงช้างเผือกทรงเครื่องยืนแท่น ธงพื้นริ้วแดงขาว และธงไตรรงค์

ไม่เปลี่ยนแบบธงมาร้อยกว่าปี แม้เคยมีความคิดจะเปลี่ยน

นับจากวันพระราชทานธงไตรรงค์เมื่อ 28 กันยายน พ.ศ. 2460 ถึงวันที่ลงบทความนี้ ธงชาติไทยก็ยังเป็นรูปแบบเดิม ไม่เคยเปลี่ยนเป็นอื่นใดอีก ผิดกับเพลงชาติ วันชาติ ตลอดจนชื่อประเทศที่ทยอยเปลี่ยนไปตามระบอบการปกครองและขั้วอำนาจของผู้ปกครองรัฐ

“ผมมองว่าเรื่องนี้เป็นความโชคดีมากกว่า รู้ไหมครับว่าอย่างเพลงสรรเสริญพระบารมีเคยโดนเปลี่ยน เคยลงในพระราชกิจจานุเบกษาสมัย จอมพล ป. พิบูลสงคราม ให้ร้องแค่ฉบับสั้น 4 ท่อน แล้วไม่เคยมีการเปลี่ยนกฎหมายกลับคืนเป็นฉบับยาวเลย แต่ที่ทุกวันนี้เราร้องเป็นฉบับยาว เพราะว่าหลังจากจอมพล ป. หมดสิ้นอำนาจแล้ว ประชาชนมาร้องกันเอง

พฤฒิพล ประชุมผล ผู้ก่อตั้งและผู้อำนวยการพิพิธภัณฑ์ธงชาติไทย

“เพลงสรรเสริญพระบารมี เปลี่ยน ชื่อประเทศก็เปลี่ยนจากสยามมาเป็นไทย เพลงชาติไทยก็เปลี่ยน แต่มีสิ่งหนึ่งที่จอมพล ป. ไม่เคยแตะเลยคือเรื่องธงชาติ ในส่วนลึกของผม ผมมองว่ามันอาจจะเป็นเรื่องยุ่งยากเกินไป เพราะมันจะไปกระทบกับ Flag Chart ของอีกหลาย ๆ ประเทศ คือจะเปลี่ยนทีนี่ คุณต้องตรวจดูให้ดีจริง ๆ เลยว่าต่างชาติเขายอมรับคุณหรือเปล่า บางทีมันไปซ้ำ ไปใกล้เคียงกับชาติอื่นเขา”

อย่างไรก็ดี ความคิดที่จะเปลี่ยนแบบธงชาติจากธงไตรรงค์ก็เคยเกิดขึ้นมาก่อน ไม่ใช่ในสมัยรัฐบาลคณะราษฎรหรือจอมพล ป. พิบูลสงคราม แต่เป็นยุครัชกาลที่ 7 นี่เอง

“มีคนบอกว่ามันเหมือนธงร่าเริงของสหรัฐอเมริกาเกินไป คือธงทิว หรือ Bunting Flag เป็นประเด็นใหญ่โตจนถึงขนาดที่ต้องลงมติกันในสำนักพระราชวัง มีการออกเสียงว่าจะให้กลับไปใช้ธงช้างแบบเดิม สุดท้ายก็ไม่เป็นเอกฉันท์ พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ท่านก็ตัดสินพระทัยเด็ดขาดว่า เพื่อเป็นการน้อมรำลึกถึงรัชกาลที่ 6 ที่พระราชทานธงไตรรงค์ไว้ จึงถือว่ามีการประกาศใช้เป็นครั้งที่ 2 ครับ”

สีขาบไม่ใช่น้ำเงินสด

ทราบที่มาของริ้วสีบนธงไตรรงค์ไปแล้ว แต่ยังมีอีกหนึ่งประเด็นที่หลายคนยังไม่กระจ่าง คือแถบสีน้ำเงินตรงกลางที่มีความกว้างมากกว่าสีอื่น ขณะที่หลายคนลงสีน้ำเงินบนธงชาติเป็นสีสด พฤฒิพลให้ข้อมูลว่าสีที่ถูกคือสีขาบ หรือสีน้ำเงินแก่ น้ำเงินอมม่วง

“ที่ถูกจะต้องเป็นสีขาบ” กูรูธงชาติไทยยืนยัน “สีขาบเป็นสีประจำพระองค์ เป็นสีของพระราชประสงค์ และเป็นสีน้ำเงินเก่าแก่ของสยาม ต่างชาติเรียกว่าสี Royal Blue ดูเหมือนว่าสี Royal Blue ของแต่ละประเทศก็จะเป็นสีน้ำเงินแบบนี้เหมือนกัน แต่ต่างเฉดกันเล็กน้อย ธงชาติไทยของเก่าเขาก็จะทำสีขาบหมด เข้มขาบทั้งนั้น พ.ร.บ. ธง 2478 ก็ระบุชัดอยู่ว่าต้องเป็นสีขาบ”

พฤฒิพล ประชุมผล ผู้ก่อตั้งและผู้อำนวยการพิพิธภัณฑ์ธงชาติไทย

ความภาคภูมิใจสูงสุดอย่างหนึ่งในชีวิตของชายไทยที่ชื่อ พฤฒิพล ประชุมผล คือการที่เขาได้มีบทบาทสำคัญกับการกำหนดโทนสีของธงชาติในวโรกาสครบรอบ 100 ปี พระราชทานธงไตรรงค์

“พ.ร.บ.ธง 2522 ออกมาแล้วไม่ระบุสี ระบุแค่ว่ากว้าง 6 ส่วน ยาว 9 ส่วน แบ่งออกเป็น 5 แถบนะ คุณลองจินตนาการดูว่าน้ำเงินมันมีกี่แถบ ขาวไม่ต้องเถียงกัน ขอให้มันขาวจั๊วะ แดงนี่มันแดงร้อยตามภาษา CMYK อะไรก็ว่าไป แต่น้ำเงินนี่มันเยอะมาก

“ผมเลยเข้าไปคุยกับบุคคลหนึ่งซึ่งทำให้เกิดมาตรฐานสีธงชาติไทย คือ หม่อมหลวงปนัดดา ดิศกุล ตอนนั้นท่านเป็นรัฐมนตรีประจำสำนักนายกรัฐมนตรี พ.ศ. 2560 ผมก็ได้ไปกราบเรียนท่านเรื่องนี้ เรื่องของการฉลอง 100 ปีธงชาติไทย และบอกท่านว่ามีสิ่งสำคัญนะครับ ร้อยปีที่ผ่านมามีคนทะเลาะกันตลอดเวลาเรื่องทำยังไงให้ธงชาติสีเหมือนกันทั้งประเทศ เราไม่เคยทำสำเร็จเลย ขอให้ยุคของท่านและผมทำสำเร็จได้ไหม ท่านก็เอาสิ่งที่ผมเสนอไปเข้า ครม. กลายเป็นส่วนเสริมของ พ.ร.บ. ธง 2522 ออกมาในเดือนตุลาคม พ.ศ. 2560

“นี่คือสิ่งที่ผมผลักดันจนสำเร็จ เข้าประชุมทุกคราว จนกระทั่งออกมา นี่เป็นความภูมิใจอีกสิ่งหนึ่งที่ผมได้ทำให้กับประเทศนี้ จนออกมาเป็นสีขาบตามพระราชประสงค์ของรัชกาลที่ 6 ไม่ใช่สีฟ้าบ้าง หรือดำบ้างจนมืด เพราะฉะนั้น สีขาบจะเป็นสีแบบนี้”

ผู้หลงใหลในธงไตรรงค์เอามือลูบคลำโทนสีบนธงชาติที่ร่วมกำหนดมาตรฐานโดยตัวเขาเอง พลางเอ่ย “วิธีการดูสีขาบคือเวลามันเหลื่อมเนี่ย มันจะมีสีแดงพริ้ว ๆ ม่วง ๆ จะสลัดม่วงออกมานิดหนึ่ง เวลาโดนแดดมันจะม่วงขึ้นมา มันใช่แบบเข้มปี๋จนดำ นี่คือขาบครับ”

เรียนรู้ประวัติของผืนธงชาติที่ 'พิพิธภัณฑ์ธงชาติไทย' กับ พฤฒิพล ประชุมผล กูรูผู้ศึกษาธงชาติไทยมานานกว่าค่อนชีวิต

ในห้องจัดแสดงเล็ก ๆ บนตึกชั้น 2 ของสะสมที่เกี่ยวข้องกับธงชาติไทยจำนวนเหลือจะคณนาแข่งกันประชันโฉมอยู่ทั้งในและนอกตู้กระจก ทั้งหมดทั้งมวลนี้ซื้อหามาได้จากทุนทรัพย์ส่วนตัวของคุณพฤฒิพลที่สูญเงินไปหลายล้านบาทเพื่อสร้างแหล่งเรียนรู้เรื่องสัญลักษณ์ของชาติไทย

“หลังจากที่เราค้นคว้าแล้วพบว่ามันมีข้อมูลคลาดเคลื่อนเยอะ ในชีวิตนี้ที่ผมยังมีลมหายใจอยู่ ผมก็อยากจะทำให้มันถูกต้อง แต่คำว่าถูกต้องอย่างเดียวมันก็คงจะต้องมีหลักฐานที่ชัดเจนด้วย เพราะอย่างนี้ผมเลยพยายามควานหาหลักฐานจากทุกมุมโลก

“คือผมมั่นใจว่าลูกหลานของเราก็ต้องเรียนในสิ่งที่ผมหามา เหนือกว่านั้นคือลูกหลานของเราก็จะภูมิใจว่าเรามีธงชาติของเราเอง เราเป็น 1 ใน 3 หรือ 4 ประเทศเอเชียที่ไม่ตกเป็นเมืองขึ้นตะวันตกและถูกสั่งให้เปลี่ยนธง อย่างพม่าสมัยราชวงศ์คองบอง เขาใช้ธงนกยูงมาตั้งแต่รัชกาลที่ 3 แต่ก็โดนอังกฤษเปลี่ยนมาให้ใช้ธงยูเนียนแจ็กกับนกยูง นั่นคือการสิ้นสุดของความเป็นชาติเอกราช มีธงชาติของตัวเอง แต่ของเราไม่ครับ เราใช้มาตลอด มีการเปลี่ยนแปลงก็จากพระมหากษัตริย์ไทยเอง ยังคงความเป็นไทยอยู่ ตอนนี้มีหลักฐาน 205 ปีที่ยืนยันว่าเรามีธงชาติของตัวเอง เป็นธงพระราชทานทั้งหมด สิ่งนี้ผมก็จะพยายามสร้างความภูมิใจกับคนรุ่นใหม่ หลายคนเขาไม่รู้ว่าภูมิใจยังไง แต่วันหนึ่งเขาก็จะรู้สึกภูมิใจเองแหละผมว่า”

เรียนรู้ประวัติของผืนธงชาติที่ 'พิพิธภัณฑ์ธงชาติไทย' กับ พฤฒิพล ประชุมผล กูรูผู้ศึกษาธงชาติไทยมานานกว่าค่อนชีวิต

ถ้อยคำของผู้อำนวยการพิพิธภัณฑ์ธงชาติไทยชวนให้เราระลึกถึงเสียงประกาศทุกเช้าเย็น…

ธงชาติและเพลงชาติไทย เป็นสัญลักษณ์ของความเป็นไทย เราจงร่วมใจยืนตรงเคารพธงชาติ ด้วยความภาคภูมิใจในเอกราช และความเสียสละของบรรพบุรุษไทย”

หากหัวใจของพฤฒิพลเปล่งเสียงได้ ทั้ง 4 ห้องหัวใจเขาคงกู่ร้องเป็นเสียงนี้

พิพิธภัณฑ์ธงชาติไทย

เลขที่ 15 ซอย ลาดพร้าว 43 แขวง สามเสนนอก เขตห้วยขวาง กรุงเทพมหานคร 10310 (แผนที่)

Facebook : พิพิธภัณฑ์ธงชาติไทย

Writer

พัทธดนย์ กิจชัยนุกูล

ชอบอ่านเขียนตั้งแต่จำความได้ สนใจวิชาสังคมศึกษาตั้งแต่จบอนุบาล ใฝ่รู้ประวัติศาสตร์ตั้งแต่อยู่ประถม หัดแต่งนวนิยายตั้งแต่เรียนมัธยม เขียนงานสารพัดด้วยนามปากกา “แพทริก เหล่า” ตั้งแต่เข้ามหา’ลัย

Photographer

ผลาณุสนธิ์ ผดุงทศ

ช่างภาพที่โตมาจากเมืองทอง รักแมว ชอบฤดูฝน และฝันอยากไปดูบอลที่แมนเชสเตอร์

อ่านต่อ

Loading...

End of content

No more pages to load