ชามสีขาวขนาดย่อมถูกทยอยนำออกมาจากพื้นที่เก่าเก็บของมันทีละใบ ผมเฝ้ามองกระบวนการกลับคืนมามีชีวิตของมันอย่างตั้งใจ ชามแต่ละใบถูกผู้คนในบริเวณนั้นทำความสะอาด เริ่มจากการล้างน้ำขจัดฝุ่นผง ลงน้ำยาล้างจาน ขัดถูจนขึ้นเงาและเช็ดให้แห้ง มองในด้านหนึ่งมันแทบไม่ต่างจากการนำงานศิลปะล้ำค่าออกจากห้องนิรภัยในพิพิธภัณฑ์ใหญ่เพื่อทำการจัดแสดงให้สาธารณชนได้ประจักษ์ ทุกขั้นตอนเต็มไปด้วยความพิถีพิถัน ทุกกิจกรรมเต็มไปด้วยการปฏิบัติที่แน่นอน

ความแตกต่างมีเพียงว่าผู้ชมงานศิลปะในที่นี้มีแต่เพียงชาวบ้านในบริเวณวัดป่าศรีอุดร บ้านนาเวียงน้อย ที่มีจำนวนไม่กี่ร้อยคนเท่านั้นเอง

การลำเลียงชามเป็นจุดเริ่มต้นของงาน ส่วนจุดสิ้นสุดของพิธีกรรมในวันนี้ยังอีกยาวไกล

คนที่ตื่นเช้าที่สุดในวันสุดท้ายของงานบุญผะเหวด หรืองานเทศน์ 13 กัณฑ์จากเวสสันดรชาดก ไม่ใช่ภิกษุที่ทำหน้าที่ขึ้นธรรมมาสน์สวดกัณฑ์เทศน์ หากแต่เป็นเหล่าแม่ครัวที่ต้องตระเตรียมสำหรับมื้อเช้าหรือจังหัน

งานบุญผะเหวด

พวกเขาเข้าที่วัดป่าศรีอุดรตั้งแต่เวลาตี 3 ชามกระเบื้องตราไก่ที่อายุมากกว่าผมและใครทุกคนในที่นี้ (ว่ากันว่าบางใบมีอายุนับร้อยปี) ซึ่งถูกเก็บไว้ใช้เฉพาะงานพิธีกรรมสำคัญถูกเรียงอย่างเป็นระเบียบ เตาถ่าน 4 เตาถูกติดรอพร้อมสำหรับการปรุงอาหาร หากชามเหล่านั้นมีโอกาสอวดโฉมไม่บ่อยครั้งนัก การรวมตัวของเหล่าแม่ครัวในบริเวณนี้ก็เช่นกัน พวกเขามาพบกันในที่นี่แห่งนี้เพียงปีละ 2 ถึง 3 ครั้งเป็นอย่างมาก บางคนมีงานประจำอยุู่ที่เมืองหลวงและต้องลางานเดินทางไกลมา บางคนเป็นข้าราชการครูที่ต้องจัดสรรภาระการสอนเพื่อวันนี้ บางคนมีเรือกสวนไร่นาที่ต้องฝากผู้อื่นดูแล

งานบุญขนาดใหญ่เช่นนี้เรียกร้องการรวมตัวของพวกเขาไม่ต่างเสียงเรียกร้องให้รวมตัวทีมกู้โลกแบบ Avengers ในภาพยนตร์ยอดนิยม ทุกคนปรากฏตัว ทักทายกัน ก่อนจะพากันแบ่งงานกันทำ แบ่งรายการอาหารที่รับผิดชอบ แบ่งหน้าที่ทั้งประสานงาน จัดหาวัตถุดิบ ดูแลภาชนะและจำนวนอาหารให้เพียงพอกับจำนวนคน ทั้งหมดนี้ดำเนินไปภายใต้แสงนีออนและแสงจันทร์

อาหารชุดแรกสำเร็จเสร็จสิ้นในช่วงตี 5 กว่าๆ ก่อนฟ้าสาง เป็นแกงเขียวหวานไก่หม้อใหญ่ที่จัดลงชามพร้อมกับขนมจีนเส้นสีขาวสะอาด แม่อร หัวหน้าคนครัวหรือเชฟใหญ่ในที่นั่นบอกผมว่า เมื่อก่อนนั้นขนมจีนหรือเส้นข้าวปุ้นจะบีบเส้นกันสดๆ เพื่อให้ได้รสชาติที่อร่อย แต่ปัจจุบันการทำเช่นนั้นก่อให้เกิดความยุ่งยากทั้งการโม่แป้งและการต้มน้ำลวกเส้นซึ่งจะเปลืองกำลังคนขึ้นอีก ทางออกจึงลงเอยด้วยการใช้เส้นขนมจีนสำเร็จรูป

ดังนั้น ความยุ่งยากที่เหลือจึงไปอยู่ที่การทำแกงเขียวหวานแทน ไก่ที่ใช้ต้องเป็นไก่บ้านที่มีเนื้อแน่น กะทิที่ใช้จะต้องเป็นกะทิที่หาได้จากบริเวณนี้ทั้งรับบริจาคมาและทั้งไปซื้อหาเอาจากที่ตลาด เครื่องขูดกะทิไฟฟ้าที่นี่เก่าแก่ไม่น้อยแม้ว่าจะไม่เก่าถึงขนาดชามแกงก็ตาม มันเป็นก้านยาวสีดำที่พอเดาออกได้ว่าอาจเคยเป็นเพลาของรถอะไรมาก่อน ปลายเพลาติดตั้งลูกกลมที่มีหนาม ผู้ขูดซึ่งเป็นแม่ครัวคนหนึ่งที่อยู่ในหมู่บ้านจะใช้กะลากะทิวนไปรอบๆ ลูกกลมนั้น ความง่วงเหงาหาวนอนจะมีขึ้นไม่ได้ มิเช่นนั้นอาจพลาดไปให้เครื่องกินเลือดกินเนื้อจากมือ

งานบุญผะเหวด งานบุญผะเหวด

กะทิที่ว่านี้จะถูกนำไปคั้นเพื่อใช้แกงและที่เหลือจะเตรียมไปผสมกับข้าวทิพย์ซึ่งเป็นขนมที่หากินได้เฉพาะงานบุญ

ความเชื่อที่ว่าการกินขนมจีนเป็นการต่ออายุของผู้กินถูกหยิบยกขึ้นมาถกเถียงกัน

บางเสียงอ้างว่าการต่ออายุไม่ใช่ประเด็นหลักเท่ากับโอกาสที่จะได้ใช้ข้าวใหม่ทำเส้นแป้งอันเป็นการอวดศักดิ์ศรีของนาข้าวในบริเวณนั้นไปกลายๆ ดังมีคำกล่าวว่า “กินข้าวปุ้น บุญมหาชาติ” ดังมีคำเรียกงานบุญผะเหวดอีกอย่างว่า บุญข้าวปุ้น ส่วนบรรดาผู้ที่อ้างว่าการกินขนมจีนเป็นการต่ออายุก็อ้างตามความเชื่อที่ได้รับมาหลังการเข้าไปทำงานในกรุงเทพฯ แล้วหวนกลับมาบ้านเกิด

วัฒนธรรมการกินเส้นหมี่ เส้นก๋วยเตี๋ยว เส้นขนมจีน มักเกิดในงานมงคลของคนจีน ดังนั้น การกินขนมจีนน่าจะมาจากเรื่องราวที่ว่านี้เอง เพราะกลุ่มแม่ครัวที่เคยเป็นแรงงานพลัดถิ่นในกรุงเทพฯ มีจำนวนไม่น้อย

แม่อรก็เป็นหนึ่งในผู้คนเหล่านั้น 2 รอบกับชีวิตในกรุงเทพฯ ก่อนจะถึงวัย 40 ปีปลายๆ รอบแรกทำงานเป็นลูกจ้างร้านขนมแถวปทุมวัน ก่อนจะโยกย้ายไปประจำร้านอาหารตามสั่ง อยู่บริเวณนั้นหลายปี จากร้านสู่ร้าน นับตั้งแต่สลัดกระโปรงนักเรียนชั้นประถมปลาย ก่อนจะตัดสินใจกลับมาพักที่บ้านและได้พบรักกับหนุ่มในหมู่บ้าน ชักชวนกันกลับไปแสวงโชคในเมืองอีกครา ครานี้ตัดสินใจทำงานเป็นแม่บ้านประจำบ้านคหบดีท่านหนึ่งที่งานเบาสบายกว่าเดิม

งานบุญผะเหวด งานบุญผะเหวด

ประสบการณ์การทำงานร้านอาหารหลายปีทำให้แม่อรรับหน้าที่ทั้งแม่ครัวและแม่บ้านในบ้านหลังนั้น ชีวิตดีขึ้น มีที่พักโดยไม่ต้องเสียค่าเช่า มีอาหารครบ 3 มื้อ แม้จะต้องทนแยกกับคนรัก แต่การเก็บเงินได้เป็นกอบเป็นกำเป็นสิ่งที่ดึงดูดใจมากกว่า อยู่กรุงเทพฯ ครานี้อีกหลายปีและกลับมาอีกครั้งในวัย 30 ปลายและไม่จากไปไหนอีกเลย ทำไร่ ทำนา ปลูกบ้านที่ได้จากน้ำพักน้ำแรงตนเอง จนตอนนี้กลายเป็นบุคคลสำคัญในทุกงานสาธารณะประจำหมู่บ้าน

ว่ากันว่าหลายคนมุ่งหวังที่จะเห็นแม่อรสวมบทผู้ใหญ่บ้านซึ่งน่าจะเป็นจริงในไม่นานนี้

อาหารสำหรับจังหันถูกเตรียมใส่ถาดสังกะสีลายดอกไม้ นั่นคือกิจกรรมด้านล่าง ในขณะที่กิจกรรมด้านบนของศาลาการเปรียญไม้มีเสียงอาราธนาศีลก่อนการการขึ้นธรรมาสน์ของพระรูปแรก กัณฑ์ผะเหวดเทศน์มหาชาติทั้ง 13 กัณฑ์กำลังจะเริ่มต้นขึ้นในวันนี้ โดยเริ่มจากการเทศน์สังกาดอันเป็นการเทศนาเล่าเรื่องของอายุพุทธศาสนาหรือพุทธกาลตั้งแต่ต้นจนอวสาน ก่อนจะตามด้วยทศพรกัณฑ์อันเป็นกัณฑ์เทศน์กัณฑ์แรก ทศพรกัณฑ์นั้นเป็นกัณฑ์ที่เล่าถึงพร 10 ประการที่พระอินทร์ทรงมีให้แก่นางผุสดีผู้เป็นพระราชมารดาของพระเวสสันดรหรือผะเหวด

ช่วงเวลานั้นเองบริเวณลานหน้าวัดคึกคักขึ้น บรรดา อุบาสก อุบาสิกา ที่มีคำเรียกขานกันในภาษาอีสานว่า พ่อออก แม่ออก พากันหอบลูกจูงหลานเดินทางมาที่วัด รถมอเตอร์ไซค์ รถยนต์พากันหาที่จอดกันตามสะดวก แดดเริ่มร้อนแรงตามลำดับ หมดกัณฑ์แรกนี่น่าจะได้เวลาถวายจังหันเช้า บนศาลาการเปรียญเริ่มเนืองแน่นไปด้วยคนที่ลำเลียงอาหารจากการตระเตรียมมาของตนรวมกับอาหารจากครัว

งานบุญผะเหวด งานบุญผะเหวด

ในประเพณีงานบุญของอีสานที่เรียกกันว่า ฮีตสิบสอง คองสิบสี่ (ที่หมายถึงข้อปฏิบัติที่ถูกต้อง จารีตสิบสอง ครรลองสิบสี่) งานบุญผะเหวดถือว่าเป็นงานที่สำคัญที่สุด หมู่บ้านใดที่ขาดการจัดงานบุญผะเหวดจะถือว่าต้องประสบภัยพิบัติไม่ว่าจะฝนแล้ง ไฟป่า หรือเหตุหายนะต่างๆ ดังนั้น จึงไม่น่าแปลกใจที่ในงานนี้จึงเต็มไปด้วยผู้มาร่วมงานบุญอย่างเนืองแน่นที่สุด

หลังทศพรกัณฑ์อันเป็นกัณฑ์แรกจบลง ผู้คนบางส่วนลงจากศาลามาเหยียดแข้งเหยียดขาที่เบื้องล่าง หนุ่มสาวที่เพิ่งมางานเอาข้าวเหนียวที่ถูกจัดวางไว้ตามตระกร้าซึ่งผูกไว้กับต้นไม้เขวี้ยงใส่กันให้เกิดสิริมงคล

ข้าวเหนียวเหล่านั้นถูกทำทานมาจากหลายแหล่งและนำมาที่นี่ด้วยขบวนแห่เมื่อวาน มีคำเรียกขานข้าวเหนียวเหล่านี้ว่า ข้าวพันก้อน เป็นข้าวเหนียวที่ถูกปั้นเป็นก้อนเล็กๆ ให้มีจำนวนมากและนำมาใช้ในงานพิธี ถือว่าเป็นส่วนสำคัญหนึ่งของงานบุญผะเหวด

งานบุญผะเหวดนั้นมีด้วยกันทั้งหมด 3 วัน โดยในวันแรกนั้นเรียกว่า วันโฮม เป็นวันตระเตรียมการทำพิธี มีทั้งการเริ่มต้นห่อข้าวต้มมัดซึ่งใช้เป็นเสบียงในการฟังเทศน์ในวันที่ 3 บางคนที่ว่างก็มาจัดรอบๆ บริเวณวัดให้มีลักษณะคล้ายป่าที่ปรากฏในเวสสันดรชาดก วันที่ 2 เป็นวันที่ชาวบ้านที่ไม่ได้เป็นเจ้าภาพกัณฑ์เทศน์ทั้ง 13 กันฑ์จัดตั้งขบวนแห่กัณฑ์เทศน์พิเศษกันเองในแต่ละหมู่บ้าน ที่เรียกว่า กัณฑ์หลอน อันหมายถึงกัณฑ์ที่จัดทำขึ้นหลอกๆ หลังจากนั้นจะแห่กัณฑ์เทศน์นี้ไปรอบหมู่บ้านเพื่อรับเครื่องไทยทานทั้งหลายแล้วแห่กัณฑ์ที่ว่านี้มาไว้ที่วัด และจัดพื้นที่สำหรับใส่ข้าวพันก้อนตามมุมต่างๆ

วันสำคัญสูงสุดนั้นอยู่ที่วันที่ 3 อันเป็นวันที่มีเทศน์ผะเหวดและเป็นวันที่แขกซึ่งมาเยือนจากหมู่บ้านอื่นจะเดินทางมาถึง ในอดีตแขกเหล่านี้มักติดตามพระนักเทศน์ที่เดินทางมาจากถิ่นฐานของตน จึงจำต้องมีการจัดเตรียมที่พักให้กับแขกที่มาเยือน ไม่ว่าจะเป็นการสร้างซุ้มหรือปะรำชั่วคราวสำหรับผู้มาเยือน แต่ปัจจุบันเมื่อการเดินทางสะดวก แทบทุกคนมีรถปิคอัพอันเป็นพาหนะสัญจรเยี่ยงกระดูกสันหลังของอีสานไว้ใช้ การค้างคืนจึงหมดความสำคัญอีกต่อไป หลายอย่างที่เคยเห็นเคยทำจึงจากไปทีละสิ่ง

แต่นั่นไม่ได้หมายถึงอาหาร

งานบุญผะเหวด งานบุญผะเหวด งานบุญผะเหวด

ไม่ว่าพิธีกรรมในงานบุญผะเหวดจะถูกปรับเปลี่ยนอย่างไร ผ้าผะเหวดจะถูกเขียนสีด้วยสีเคมีแทนสีจากธรรมชาติ การเดินทางมาร่วมงานบุญด้วยเท้าเปลี่ยนเป็นพาหนะที่สะดวกกว่า ข้าวปุ้นถูกเปลี่ยนจากการทำเส้นสดด้วยมือเป็นข้าวปุ้นจากท้องตลาด

ทุกอย่างเปลี่ยนแปลงไป แต่งานบุญยังเป็นแหล่งชุมนุมของเหล่าแม่ครัวฝีมือดีเสมอ

เหตุผลข้อหนึ่งที่เล่าต่อๆ กันมาคือ เมื่อผู้ชายมีโอกาสบวช มีโอกาสประกอบบุญผ่านทางผ้าเหลืองได้ เหล่าผู้หญิงที่ขาดแคลนโอกาสดังที่ว่าจึงเหลือเพียงโอกาสเดียวที่จะได้ทำบุญเช่นนั้นนั่นคือการเข้าร่วมพิธีกรรมงานบุญผ่านทางกิจกรรมต่างๆ บางคนทอผ้าเพื่อใช้ทำผ้าผะเหวด บางคนรับตกแต่งของคายหรือของบูชา แต่หลายคนที่ไม่มีฝีมือทั้งด้านการทอและด้านศิลปะเลือกการทำอาหาร อย่างน้อยแรงงานในครัวมีที่ว่างเสมอ และอย่างน้อยทุกคนล้วนมีฝีมือด้านอาหารในทางใดก็ทางหนึ่ง

ขณะที่มื้อจังหันกำลังดำเนินไป มีคำขอพิเศษมาจากทางบนศาลา พระภิกษุนักเทศน์รูปหนึ่งร้องขอผ่านตัวแทนว่า อยากฉันส้มตำหรือหมากฮุ่งเป็นกรณีพิเศษ นัยว่าถ้าขาดไปจะทำให้การเทศน์ไม่คล่องปาก

เมื่อคำขอนั้นมาถึงครัว แม่อรหยิบครกที่คว่ำอยู่โดยไม่อิดออดก่อนจะตะโกนเรียกให้ใครสักคนในบริเวณใกล้เคียงไปขอหรือหาซื้อมะละกอดิบจากชาวบ้านแถวนี้มาโดยด่วน ราว 10 นาที เสียงรถเครื่องคันหนึ่งก็จอดลงที่ครัวพร้อมมะละกอสีเขียวนวลสามสี่ลูก แม่อรสับมะละกอ ปรุงน้ำปลาร้า ในขณะที่แม่ครัวคนอื่นแกะพริก เตรียมผักข้างเคียง

ไม่กี่อึดใจตำหมากฮุ่งแบบเร่งด่วนชนิดที่เรียกได้ว่า Fast Track ก็ถูกนำไปขึ้นบนศาลาก่อนที่วงฉันจังหันจะยุติลง

ไม่มีเวลาให้แม่ครัวเหล่านี้ได้หยุดพัก ผมยื่นน้ำส้มบรรจุขวดที่รู้ดีว่าหวานเกินพิกัดให้แม่อร อย่างน้อยมันก็เรียกกำลังวังชาก่อนที่อาหารมื้อเพลกำลังจะเริ่มต้นขึ้น แม่ครัวสองสามคนลงมือแล่ปลานิลสำหรับต้มปลา คนที่เหลือเอาแกงเขียวหวานขึ้นอุ่น ส่วนคนครัวที่เป็นชายลงมือทอดไก่ทอด เมนูโปรดของเด็กๆ ในขณะที่อีกคนทำของยาก คือการเอาข้าวเหนียวดำใส่น้ำแล้วตั้งไฟเพื่อทำการกวนข้าวทิพย์อันเป็นงานหนัก เพราะคนกวนจะต้องยืนกวนไปเรื่อยๆ จนกว่าข้าวเหนียวจะนิ่มพอจึงจะเติมกะทิและน้ำตาลลงไป

ของหวานที่เรียกว่าข้าวทิพย์นี้ทำในหม้อขนาดใหญ่เพื่อแบ่งกันกินให้ทั่วถึง อีกทั้งยังใช้เป็นของดับหิวหลังเพลสำหรับผู้ที่ตั้งใจฟังกัณฑ์เทศน์ให้ครบ 13 กัณฑ์ ทุกอย่างดูจะดำเนินไปด้วยดี ก่อนที่จะมีข่าวสำคัญว่าชาวบ้านอีกหมู่บ้านกำลังเดินทางมาสมทบในงานบุญ ความเป็นไปได้ที่อาหารจะไม่เพียงพอเกิดขึ้นในฉับพลัน แม่อรยกหูโทรศัพท์เรียกใครบางคนให้เพิ่มจำนวนปลานิลโดยด่วน

ต้มปลานิลจากหนึ่งหม้อถูกขยายเป็นสองหม้อใหญ๋ เตาถ่านที่ทำหน้าที่เต็มพิกัดกว่าสามเตาไม่สามารถรองรับงานที่มีได้อีกต่อไป เตาใหม่ถูกจุดเพิ่ม ถ่านและฟืนถูกลำเลียงมายังพื้นที่ เวลาเพิ่งผ่านรุ่งสางมาได้เพียง 3 ชั่วโมง กัณฑ์เทศน์ดำเนินต่อไปอย่างสงบเย็น แต่เบื้องล่างของศาลาทุกอย่างดูพลุกพล่านไปด้วยกำลังกายจากแม่ครัวทุกคน

ข้าวทิพย์ถูกกวนจนได้ที่ กะทิที่เตรียมไว้แต่เช้าถูกคั้นและเติมลงไปในหม้อ จาวมะพร้าวถูกแบ่งให้เด็กเล็กๆ ในบริเวณนั้น ปลาที่นึ่งไว้ก่อนถูกนำลงหม้อต้ม ส่วนปลานิลที่มาใหม่ตามคำสั่งของแม่อรถูกนำลงหวดเพื่อนึ่งในทันที นาฬิกาบนผนังบอกเวลา 10 โมงครึ่ง อีกครึ่งชั่วโมงกัณฑ์เทศน์จะพักช่วงเพื่อให้พระภิกษุได้ฉันอาหารเพลและให้อุบาสก อุบาสิกา ได้ยืดเส้นยืดสาย

แต่คำว่าพักไม่มีในบริเวณครัว เสียงตะโกนถามว่าข้าวที่หุงไว้พอเพียงไหม เส้นข้าวปุ่นอีกเล่าจะต้องซื้อหามาเติมหรือไม่ และแทนจะต้องรับมือเหตุการณ์เฉพาะหน้าอีก แม่อรสั่งตำหมากฮุ่งหรือส้มตำอีหหนึ่งถาดใหญ่ “กินกับไก่ทอดนี่แหละ ง่ายดี” เสียงแม่ครัวคนใดคนหนึ่งบอก

ทุกอย่างถูกลำเลียงมาจัดลงถาดอีกครั้ง ภาชนะใส่อาหารบนศาลาถูกนำมาทำความสะอาด มือล้างจานเป็นสาวน้อยคนหนึ่งที่แน่ชัดว่าเธอยังไม่พร้อมสำหรับลงสนามแม่ครัวในงานบุญ “ทำงานโรงงานอยู่แถวพระปะแดง กลับบ้าน 2 ครั้งตอนงานนี้และอยู่ยาวถึงสงกรานต์ กับอีกครั้งหนึ่งตอนวันปีใหม่ เจ้านายเข้าใจ วันลาไม่พอก็อาศัยแลกเอากับเพื่อนร่วมงานหรือไม่ก็ทำโอทีเอา” เธอบอกผม น้ำเสียงใสซื่อระคนใบหน้าอิ่มเอิบในการลงแรงครั้งนี้ทำให้เชื่อแน่ว่าอีกไม่กี่ปีต่อมาเธอคงเป็นหนึ่งในทีมกู้โลกประจำงานบุญเป็นแน่

ชามสีขาวขนาดย่อมถูกทยอยนำออกมาจากพื้นที่เก่าเก็บของมันทีละใบ ผมเฝ้ามองกระบวนการกลับคืนมามีชีวิตของมันอย่างตั้งใจ ชามแต่ละใบถูกผู้คนในบริเวณนั้นทำความสะอาด เริ่มจากการล้างน้ำขจัดฝุ่นผง ลงน้ำยาล้างจาน ขัดถูจนขึ้นเงาและเช็ดให้แห้ง มองในด้านหนึ่งมันแทบไม่ต่างจากการนำงานศิลปะล้ำค่าออกจากห้องนิรภัยในพิพิธภัณฑ์ใหญ่เพื่อทำการจัดแสดงให้สาธารณชนได้ประจักษ์ ทุกขั้นตอนเต็มไปด้วยความพิถีพิถัน ทุกกิจกรรมเต็มไปด้วยการปฏิบัติที่แน่นอน

ความแตกต่างมีเพียงว่าผู้ชมงานศิลปะในที่นี้มีแต่เพียงชาวบ้านในบริเวณวัดป่าศรีอุดร บ้านนาเวียงน้อย ที่มีจำนวนไม่กี่ร้อยคนเท่านั้นเอง

การลำเลียงชามเป็นจุดเริ่มต้นของงาน ส่วนจุดสิ้นสุดของพิธีกรรมในวันนี้ยังอีกยาวไกล

คนที่ตื่นเช้าที่สุดในวันสุดท้ายของงานบุญผะเหวด หรืองานเทศน์ 13 กัณฑ์จากเวสสันดรชาดก ไม่ใช่ภิกษุที่ทำหน้าที่ขึ้นธรรมมาสน์สวดกัณฑ์เทศน์ หากแต่เป็นเหล่าแม่ครัวที่ต้องตระเตรียมสำหรับมื้อเช้าหรือจังหัน

งานบุญผะเหวด

พวกเขาเข้าที่วัดป่าศรีอุดรตั้งแต่เวลาตี 3 ชามกระเบื้องตราไก่ที่อายุมากกว่าผมและใครทุกคนในที่นี้ (ว่ากันว่าบางใบมีอายุนับร้อยปี) ซึ่งถูกเก็บไว้ใช้เฉพาะงานพิธีกรรมสำคัญถูกเรียงอย่างเป็นระเบียบ เตาถ่าน 4 เตาถูกติดรอพร้อมสำหรับการปรุงอาหาร หากชามเหล่านั้นมีโอกาสอวดโฉมไม่บ่อยครั้งนัก การรวมตัวของเหล่าแม่ครัวในบริเวณนี้ก็เช่นกัน พวกเขามาพบกันในที่นี่แห่งนี้เพียงปีละ 2 ถึง 3 ครั้งเป็นอย่างมาก บางคนมีงานประจำอยุู่ที่เมืองหลวงและต้องลางานเดินทางไกลมา บางคนเป็นข้าราชการครูที่ต้องจัดสรรภาระการสอนเพื่อวันนี้ บางคนมีเรือกสวนไร่นาที่ต้องฝากผู้อื่นดูแล

งานบุญขนาดใหญ่เช่นนี้เรียกร้องการรวมตัวของพวกเขาไม่ต่างเสียงเรียกร้องให้รวมตัวทีมกู้โลกแบบ Avengers ในภาพยนตร์ยอดนิยม ทุกคนปรากฏตัว ทักทายกัน ก่อนจะพากันแบ่งงานกันทำ แบ่งรายการอาหารที่รับผิดชอบ แบ่งหน้าที่ทั้งประสานงาน จัดหาวัตถุดิบ ดูแลภาชนะและจำนวนอาหารให้เพียงพอกับจำนวนคน ทั้งหมดนี้ดำเนินไปภายใต้แสงนีออนและแสงจันทร์

อาหารชุดแรกสำเร็จเสร็จสิ้นในช่วงตี 5 กว่าๆ ก่อนฟ้าสาง เป็นแกงเขียวหวานไก่หม้อใหญ่ที่จัดลงชามพร้อมกับขนมจีนเส้นสีขาวสะอาด แม่อร หัวหน้าคนครัวหรือเชฟใหญ่ในที่นั่นบอกผมว่า เมื่อก่อนนั้นขนมจีนหรือเส้นข้าวปุ้นจะบีบเส้นกันสดๆ เพื่อให้ได้รสชาติที่อร่อย แต่ปัจจุบันการทำเช่นนั้นก่อให้เกิดความยุ่งยากทั้งการโม่แป้งและการต้มน้ำลวกเส้นซึ่งจะเปลืองกำลังคนขึ้นอีก ทางออกจึงลงเอยด้วยการใช้เส้นขนมจีนสำเร็จรูป

ดังนั้น ความยุ่งยากที่เหลือจึงไปอยู่ที่การทำแกงเขียวหวานแทน ไก่ที่ใช้ต้องเป็นไก่บ้านที่มีเนื้อแน่น กะทิที่ใช้จะต้องเป็นกะทิที่หาได้จากบริเวณนี้ทั้งรับบริจาคมาและทั้งไปซื้อหาเอาจากที่ตลาด เครื่องขูดกะทิไฟฟ้าที่นี่เก่าแก่ไม่น้อยแม้ว่าจะไม่เก่าถึงขนาดชามแกงก็ตาม มันเป็นก้านยาวสีดำที่พอเดาออกได้ว่าอาจเคยเป็นเพลาของรถอะไรมาก่อน ปลายเพลาติดตั้งลูกกลมที่มีหนาม ผู้ขูดซึ่งเป็นแม่ครัวคนหนึ่งที่อยู่ในหมู่บ้านจะใช้กะลากะทิวนไปรอบๆ ลูกกลมนั้น ความง่วงเหงาหาวนอนจะมีขึ้นไม่ได้ มิเช่นนั้นอาจพลาดไปให้เครื่องกินเลือดกินเนื้อจากมือ

งานบุญผะเหวด งานบุญผะเหวด

กะทิที่ว่านี้จะถูกนำไปคั้นเพื่อใช้แกงและที่เหลือจะเตรียมไปผสมกับข้าวทิพย์ซึ่งเป็นขนมที่หากินได้เฉพาะงานบุญ

ความเชื่อที่ว่าการกินขนมจีนเป็นการต่ออายุของผู้กินถูกหยิบยกขึ้นมาถกเถียงกัน

บางเสียงอ้างว่าการต่ออายุไม่ใช่ประเด็นหลักเท่ากับโอกาสที่จะได้ใช้ข้าวใหม่ทำเส้นแป้งอันเป็นการอวดศักดิ์ศรีของนาข้าวในบริเวณนั้นไปกลายๆ ดังมีคำกล่าวว่า “กินข้าวปุ้น บุญมหาชาติ” ดังมีคำเรียกงานบุญผะเหวดอีกอย่างว่า บุญข้าวปุ้น ส่วนบรรดาผู้ที่อ้างว่าการกินขนมจีนเป็นการต่ออายุก็อ้างตามความเชื่อที่ได้รับมาหลังการเข้าไปทำงานในกรุงเทพฯ แล้วหวนกลับมาบ้านเกิด

วัฒนธรรมการกินเส้นหมี่ เส้นก๋วยเตี๋ยว เส้นขนมจีน มักเกิดในงานมงคลของคนจีน ดังนั้น การกินขนมจีนน่าจะมาจากเรื่องราวที่ว่านี้เอง เพราะกลุ่มแม่ครัวที่เคยเป็นแรงงานพลัดถิ่นในกรุงเทพฯ มีจำนวนไม่น้อย

แม่อรก็เป็นหนึ่งในผู้คนเหล่านั้น 2 รอบกับชีวิตในกรุงเทพฯ ก่อนจะถึงวัย 40 ปีปลายๆ รอบแรกทำงานเป็นลูกจ้างร้านขนมแถวปทุมวัน ก่อนจะโยกย้ายไปประจำร้านอาหารตามสั่ง อยู่บริเวณนั้นหลายปี จากร้านสู่ร้าน นับตั้งแต่สลัดกระโปรงนักเรียนชั้นประถมปลาย ก่อนจะตัดสินใจกลับมาพักที่บ้านและได้พบรักกับหนุ่มในหมู่บ้าน ชักชวนกันกลับไปแสวงโชคในเมืองอีกครา ครานี้ตัดสินใจทำงานเป็นแม่บ้านประจำบ้านคหบดีท่านหนึ่งที่งานเบาสบายกว่าเดิม

งานบุญผะเหวด งานบุญผะเหวด

ประสบการณ์การทำงานร้านอาหารหลายปีทำให้แม่อรรับหน้าที่ทั้งแม่ครัวและแม่บ้านในบ้านหลังนั้น ชีวิตดีขึ้น มีที่พักโดยไม่ต้องเสียค่าเช่า มีอาหารครบ 3 มื้อ แม้จะต้องทนแยกกับคนรัก แต่การเก็บเงินได้เป็นกอบเป็นกำเป็นสิ่งที่ดึงดูดใจมากกว่า อยู่กรุงเทพฯ ครานี้อีกหลายปีและกลับมาอีกครั้งในวัย 30 ปลายและไม่จากไปไหนอีกเลย ทำไร่ ทำนา ปลูกบ้านที่ได้จากน้ำพักน้ำแรงตนเอง จนตอนนี้กลายเป็นบุคคลสำคัญในทุกงานสาธารณะประจำหมู่บ้าน

ว่ากันว่าหลายคนมุ่งหวังที่จะเห็นแม่อรสวมบทผู้ใหญ่บ้านซึ่งน่าจะเป็นจริงในไม่นานนี้

อาหารสำหรับจังหันถูกเตรียมใส่ถาดสังกะสีลายดอกไม้ นั่นคือกิจกรรมด้านล่าง ในขณะที่กิจกรรมด้านบนของศาลาการเปรียญไม้มีเสียงอาราธนาศีลก่อนการการขึ้นธรรมาสน์ของพระรูปแรก กัณฑ์ผะเหวดเทศน์มหาชาติทั้ง 13 กัณฑ์กำลังจะเริ่มต้นขึ้นในวันนี้ โดยเริ่มจากการเทศน์สังกาดอันเป็นการเทศนาเล่าเรื่องของอายุพุทธศาสนาหรือพุทธกาลตั้งแต่ต้นจนอวสาน ก่อนจะตามด้วยทศพรกัณฑ์อันเป็นกัณฑ์เทศน์กัณฑ์แรก ทศพรกัณฑ์นั้นเป็นกัณฑ์ที่เล่าถึงพร 10 ประการที่พระอินทร์ทรงมีให้แก่นางผุสดีผู้เป็นพระราชมารดาของพระเวสสันดรหรือผะเหวด

ช่วงเวลานั้นเองบริเวณลานหน้าวัดคึกคักขึ้น บรรดา อุบาสก อุบาสิกา ที่มีคำเรียกขานกันในภาษาอีสานว่า พ่อออก แม่ออก พากันหอบลูกจูงหลานเดินทางมาที่วัด รถมอเตอร์ไซค์ รถยนต์พากันหาที่จอดกันตามสะดวก แดดเริ่มร้อนแรงตามลำดับ หมดกัณฑ์แรกนี่น่าจะได้เวลาถวายจังหันเช้า บนศาลาการเปรียญเริ่มเนืองแน่นไปด้วยคนที่ลำเลียงอาหารจากการตระเตรียมมาของตนรวมกับอาหารจากครัว

งานบุญผะเหวด งานบุญผะเหวด

ในประเพณีงานบุญของอีสานที่เรียกกันว่า ฮีตสิบสอง คองสิบสี่ (ที่หมายถึงข้อปฏิบัติที่ถูกต้อง จารีตสิบสอง ครรลองสิบสี่) งานบุญผะเหวดถือว่าเป็นงานที่สำคัญที่สุด หมู่บ้านใดที่ขาดการจัดงานบุญผะเหวดจะถือว่าต้องประสบภัยพิบัติไม่ว่าจะฝนแล้ง ไฟป่า หรือเหตุหายนะต่างๆ ดังนั้น จึงไม่น่าแปลกใจที่ในงานนี้จึงเต็มไปด้วยผู้มาร่วมงานบุญอย่างเนืองแน่นที่สุด

หลังทศพรกัณฑ์อันเป็นกัณฑ์แรกจบลง ผู้คนบางส่วนลงจากศาลามาเหยียดแข้งเหยียดขาที่เบื้องล่าง หนุ่มสาวที่เพิ่งมางานเอาข้าวเหนียวที่ถูกจัดวางไว้ตามตระกร้าซึ่งผูกไว้กับต้นไม้เขวี้ยงใส่กันให้เกิดสิริมงคล

ข้าวเหนียวเหล่านั้นถูกทำทานมาจากหลายแหล่งและนำมาที่นี่ด้วยขบวนแห่เมื่อวาน มีคำเรียกขานข้าวเหนียวเหล่านี้ว่า ข้าวพันก้อน เป็นข้าวเหนียวที่ถูกปั้นเป็นก้อนเล็กๆ ให้มีจำนวนมากและนำมาใช้ในงานพิธี ถือว่าเป็นส่วนสำคัญหนึ่งของงานบุญผะเหวด

งานบุญผะเหวดนั้นมีด้วยกันทั้งหมด 3 วัน โดยในวันแรกนั้นเรียกว่า วันโฮม เป็นวันตระเตรียมการทำพิธี มีทั้งการเริ่มต้นห่อข้าวต้มมัดซึ่งใช้เป็นเสบียงในการฟังเทศน์ในวันที่ 3 บางคนที่ว่างก็มาจัดรอบๆ บริเวณวัดให้มีลักษณะคล้ายป่าที่ปรากฏในเวสสันดรชาดก วันที่ 2 เป็นวันที่ชาวบ้านที่ไม่ได้เป็นเจ้าภาพกัณฑ์เทศน์ทั้ง 13 กันฑ์จัดตั้งขบวนแห่กัณฑ์เทศน์พิเศษกันเองในแต่ละหมู่บ้าน ที่เรียกว่า กัณฑ์หลอน อันหมายถึงกัณฑ์ที่จัดทำขึ้นหลอกๆ หลังจากนั้นจะแห่กัณฑ์เทศน์นี้ไปรอบหมู่บ้านเพื่อรับเครื่องไทยทานทั้งหลายแล้วแห่กัณฑ์ที่ว่านี้มาไว้ที่วัด และจัดพื้นที่สำหรับใส่ข้าวพันก้อนตามมุมต่างๆ

วันสำคัญสูงสุดนั้นอยู่ที่วันที่ 3 อันเป็นวันที่มีเทศน์ผะเหวดและเป็นวันที่แขกซึ่งมาเยือนจากหมู่บ้านอื่นจะเดินทางมาถึง ในอดีตแขกเหล่านี้มักติดตามพระนักเทศน์ที่เดินทางมาจากถิ่นฐานของตน จึงจำต้องมีการจัดเตรียมที่พักให้กับแขกที่มาเยือน ไม่ว่าจะเป็นการสร้างซุ้มหรือปะรำชั่วคราวสำหรับผู้มาเยือน แต่ปัจจุบันเมื่อการเดินทางสะดวก แทบทุกคนมีรถปิคอัพอันเป็นพาหนะสัญจรเยี่ยงกระดูกสันหลังของอีสานไว้ใช้ การค้างคืนจึงหมดความสำคัญอีกต่อไป หลายอย่างที่เคยเห็นเคยทำจึงจากไปทีละสิ่ง

แต่นั่นไม่ได้หมายถึงอาหาร

งานบุญผะเหวด งานบุญผะเหวด งานบุญผะเหวด

ไม่ว่าพิธีกรรมในงานบุญผะเหวดจะถูกปรับเปลี่ยนอย่างไร ผ้าผะเหวดจะถูกเขียนสีด้วยสีเคมีแทนสีจากธรรมชาติ การเดินทางมาร่วมงานบุญด้วยเท้าเปลี่ยนเป็นพาหนะที่สะดวกกว่า ข้าวปุ้นถูกเปลี่ยนจากการทำเส้นสดด้วยมือเป็นข้าวปุ้นจากท้องตลาด

ทุกอย่างเปลี่ยนแปลงไป แต่งานบุญยังเป็นแหล่งชุมนุมของเหล่าแม่ครัวฝีมือดีเสมอ

เหตุผลข้อหนึ่งที่เล่าต่อๆ กันมาคือ เมื่อผู้ชายมีโอกาสบวช มีโอกาสประกอบบุญผ่านทางผ้าเหลืองได้ เหล่าผู้หญิงที่ขาดแคลนโอกาสดังที่ว่าจึงเหลือเพียงโอกาสเดียวที่จะได้ทำบุญเช่นนั้นนั่นคือการเข้าร่วมพิธีกรรมงานบุญผ่านทางกิจกรรมต่างๆ บางคนทอผ้าเพื่อใช้ทำผ้าผะเหวด บางคนรับตกแต่งของคายหรือของบูชา แต่หลายคนที่ไม่มีฝีมือทั้งด้านการทอและด้านศิลปะเลือกการทำอาหาร อย่างน้อยแรงงานในครัวมีที่ว่างเสมอ และอย่างน้อยทุกคนล้วนมีฝีมือด้านอาหารในทางใดก็ทางหนึ่ง

ขณะที่มื้อจังหันกำลังดำเนินไป มีคำขอพิเศษมาจากทางบนศาลา พระภิกษุนักเทศน์รูปหนึ่งร้องขอผ่านตัวแทนว่า อยากฉันส้มตำหรือหมากฮุ่งเป็นกรณีพิเศษ นัยว่าถ้าขาดไปจะทำให้การเทศน์ไม่คล่องปาก

เมื่อคำขอนั้นมาถึงครัว แม่อรหยิบครกที่คว่ำอยู่โดยไม่อิดออดก่อนจะตะโกนเรียกให้ใครสักคนในบริเวณใกล้เคียงไปขอหรือหาซื้อมะละกอดิบจากชาวบ้านแถวนี้มาโดยด่วน ราว 10 นาที เสียงรถเครื่องคันหนึ่งก็จอดลงที่ครัวพร้อมมะละกอสีเขียวนวลสามสี่ลูก แม่อรสับมะละกอ ปรุงน้ำปลาร้า ในขณะที่แม่ครัวคนอื่นแกะพริก เตรียมผักข้างเคียง

ไม่กี่อึดใจตำหมากฮุ่งแบบเร่งด่วนชนิดที่เรียกได้ว่า Fast Track ก็ถูกนำไปขึ้นบนศาลาก่อนที่วงฉันจังหันจะยุติลง

ไม่มีเวลาให้แม่ครัวเหล่านี้ได้หยุดพัก ผมยื่นน้ำส้มบรรจุขวดที่รู้ดีว่าหวานเกินพิกัดให้แม่อร อย่างน้อยมันก็เรียกกำลังวังชาก่อนที่อาหารมื้อเพลกำลังจะเริ่มต้นขึ้น แม่ครัวสองสามคนลงมือแล่ปลานิลสำหรับต้มปลา คนที่เหลือเอาแกงเขียวหวานขึ้นอุ่น ส่วนคนครัวที่เป็นชายลงมือทอดไก่ทอด เมนูโปรดของเด็กๆ ในขณะที่อีกคนทำของยาก คือการเอาข้าวเหนียวดำใส่น้ำแล้วตั้งไฟเพื่อทำการกวนข้าวทิพย์อันเป็นงานหนัก เพราะคนกวนจะต้องยืนกวนไปเรื่อยๆ จนกว่าข้าวเหนียวจะนิ่มพอจึงจะเติมกะทิและน้ำตาลลงไป

ของหวานที่เรียกว่าข้าวทิพย์นี้ทำในหม้อขนาดใหญ่เพื่อแบ่งกันกินให้ทั่วถึง อีกทั้งยังใช้เป็นของดับหิวหลังเพลสำหรับผู้ที่ตั้งใจฟังกัณฑ์เทศน์ให้ครบ 13 กัณฑ์ ทุกอย่างดูจะดำเนินไปด้วยดี ก่อนที่จะมีข่าวสำคัญว่าชาวบ้านอีกหมู่บ้านกำลังเดินทางมาสมทบในงานบุญ ความเป็นไปได้ที่อาหารจะไม่เพียงพอเกิดขึ้นในฉับพลัน แม่อรยกหูโทรศัพท์เรียกใครบางคนให้เพิ่มจำนวนปลานิลโดยด่วน

ต้มปลานิลจากหนึ่งหม้อถูกขยายเป็นสองหม้อใหญ๋ เตาถ่านที่ทำหน้าที่เต็มพิกัดกว่าสามเตาไม่สามารถรองรับงานที่มีได้อีกต่อไป เตาใหม่ถูกจุดเพิ่ม ถ่านและฟืนถูกลำเลียงมายังพื้นที่ เวลาเพิ่งผ่านรุ่งสางมาได้เพียง 3 ชั่วโมง กัณฑ์เทศน์ดำเนินต่อไปอย่างสงบเย็น แต่เบื้องล่างของศาลาทุกอย่างดูพลุกพล่านไปด้วยกำลังกายจากแม่ครัวทุกคน

ข้าวทิพย์ถูกกวนจนได้ที่ กะทิที่เตรียมไว้แต่เช้าถูกคั้นและเติมลงไปในหม้อ จาวมะพร้าวถูกแบ่งให้เด็กเล็กๆ ในบริเวณนั้น ปลาที่นึ่งไว้ก่อนถูกนำลงหม้อต้ม ส่วนปลานิลที่มาใหม่ตามคำสั่งของแม่อรถูกนำลงหวดเพื่อนึ่งในทันที นาฬิกาบนผนังบอกเวลา 10 โมงครึ่ง อีกครึ่งชั่วโมงกัณฑ์เทศน์จะพักช่วงเพื่อให้พระภิกษุได้ฉันอาหารเพลและให้อุบาสก อุบาสิกา ได้ยืดเส้นยืดสาย

แต่คำว่าพักไม่มีในบริเวณครัว เสียงตะโกนถามว่าข้าวที่หุงไว้พอเพียงไหม เส้นข้าวปุ่นอีกเล่าจะต้องซื้อหามาเติมหรือไม่ และแทนจะต้องรับมือเหตุการณ์เฉพาะหน้าอีก แม่อรสั่งตำหมากฮุ่งหรือส้มตำอีหหนึ่งถาดใหญ่ “กินกับไก่ทอดนี่แหละ ง่ายดี” เสียงแม่ครัวคนใดคนหนึ่งบอก

ทุกอย่างถูกลำเลียงมาจัดลงถาดอีกครั้ง ภาชนะใส่อาหารบนศาลาถูกนำมาทำความสะอาด มือล้างจานเป็นสาวน้อยคนหนึ่งที่แน่ชัดว่าเธอยังไม่พร้อมสำหรับลงสนามแม่ครัวในงานบุญ “ทำงานโรงงานอยู่แถวพระปะแดง กลับบ้าน 2 ครั้งตอนงานนี้และอยู่ยาวถึงสงกรานต์ กับอีกครั้งหนึ่งตอนวันปีใหม่ เจ้านายเข้าใจ วันลาไม่พอก็อาศัยแลกเอากับเพื่อนร่วมงานหรือไม่ก็ทำโอทีเอา” เธอบอกผม น้ำเสียงใสซื่อระคนใบหน้าอิ่มเอิบในการลงแรงครั้งนี้ทำให้เชื่อแน่ว่าอีกไม่กี่ปีต่อมาเธอคงเป็นหนึ่งในทีมกู้โลกประจำงานบุญเป็นแน่

Writer

อนุสรณ์ ติปยานนท์

นักเขียน นักแปล เจ้าของผลงานหนังสือหลายเล่ม อาทิ ลอนดอนกับความลับในรอบจูบ, แปดครึ่งริคเตอร์, จุงกิงเซ็กซ์เพรส, เพลงรักนิวตริโน โดยปัจจุบันเขายังคงจริงจังกับการเขียนและมีผลงานต่อเนื่องในโลกวรรณกรรม

อีสานคลาสสิก

สำรวจอาหารอีสานผ่านวัฒนธรรม ประเพณี และศิลปะท้องถิ่น กับ อนุสรณ์ อนุสรณ์ ติปยานนท์

“อยู่มาวันหนึ่งพระสารีบุตรได้เกิดอาการอาพาธ พระโมคคัลลานะผู้เป็นอัครสาวกเช่นกันทรงถามว่า ท่านเป็นโรคนี้เคยฉันยาอะไรจึงหาย พระสารีบุตรตอบว่าอาการของโรคต้องฉันข้าวมธุปายาสเจือน้ำอ้อยแลน้ำตาลกรวดจึงหาย” 

เทวดาบริเวณนั้นได้ยินดังกล่าวจึงตรงไปยังบ้านอันเป็นโยมอุปัฎฐากของพระเถระทั้งสองแล้วเข้าสิงในร่างของเด็กคนหนึ่ง ทำอาการให้เด็กชักดิ้นชักงอ บิดามารดาพยายามแก้ไข แต่อาการไม่ทุเลา เทวดาที่สิงในร่างเด็กเอ่ยว่า

“พวกท่านต้องการให้ลูกหายจากความเจ็บปวดหรือไม่”

บิดามารดาของเด็กตอบว่า “พวกข้าพเจ้าต้องการเป็นที่สุด”

เทวดาที่สิงอยู่ในร่างเด็กจึงเอ่ยต่อว่า “เช่นนั้น ท่านจงหุงข้าวมธุปายาสเจือน้ำอ้อยแลน้ำตาลกรวดถวายแด่พระสารีบุตรเถิด ลูกของท่านจะหายจากอาการเจ็บปวดโดยทันที”  

รุ่งเช้าพระโมคคัลลานะเสด็จออกบิณฑบาตไปถึงยังบ้านนั้น อันเขาทั้งหลายถวายข้าวมธุปายาสแด่พระโมคคัลลานะแลขอร้องให้ไปถวายต่อแด่พระสารีบุตร ครั้นพระโมคคัลลานะนำข้าวมธุปายาสมาถวาย พระสารีบุตรได้กล่าวว่า “อาหารนี้ไม่บริสุทธิ์”

“เพราะเหตุใด” พระโมคคัลลานะถาม

“เพราะเทวดาไปบังคับเขา” พระสารีบุตรตอบ พระโมคคัลลานะพิจารณาแล้วก็ทราบ อุทานว่า “ เราตาบอดนักเชียว” ทรงนำข้าวมธุปายาสไปเททิ้ง พระสารีบุตรจึงกำหนดจิตให้บริสุทธิ์และหายจากอาการอาพาธในทันที”

อาหารอีสาน

บทสนทนาในวันนี้เริ่มต้นขึ้นในระหว่างมื้ออาหาร ผมเด็ดยอดขี้เหล็กที่ลวกมาแล้วก่อนจะนำไปต้มอีกครั้งหนึ่งตามคำแนะนำของ พระอาจารย์วิจิตร ฐานุตาโร หลังจากนั้นผมปอกหอมแดง ซอยตะไคร้ นำใส่ครกพร้อมกับพริกแห้ง โขลกพอหยาบตามด้วยใบมะกรูดฉีก ตั้งหม้อน้ำบนเตา ใส่เครื่องแกงที่โขลกเสร็จ นำใบขี้เหล็กที่ต้มและกรองเอาน้ำออกเรียบแล้วใส่ตามลงไปพร้อมน้ำใบย่านาง เมื่อน้ำเดือด ใส่เนื้อปลาย่างที่แกะไว้ล่วงหน้า ตามด้วยน้ำปลาร้า ใบชะอม และใบแมงลัก ก่อนจะปิดฝาหม้อเพื่อเฝ้ารอการมาถึงของแกงขี้เหล็ก

อาหารอีสาน

อาหารอีสาน

“ถ้าเรามีเวลา เราต้มปลาย่างไว้ล่วงหน้าก่อนก็จะดี เนื้อปลาจะยุ่ย น่าทาน ส่วนน้ำต้มเนื้อปลานี่เรากรองเอามาทำน้ำแกงได้เลย แกงจะมีรสดีขึ้น ส่วนการที่เราใส่ใบแมงลักทีหลังนั้นเพราะใบแมงลักเป็นสมุนไพรที่มีน้ำมันหอมในตัว เราจึงต้องใส่ทีหลังสุดแล้วปิดฝาหม้อ น้ำมันหอมในตัวสมุนไพรเมื่อโดนความร้อนจะลอยขึ้นไปพบกับฝาหม้อที่ปิดอยู่และกลั่นเป็นไอตกลงมาในหม้อ ทำให้แกงของเรามีกลิ่นหอมน่าทาน หลักการนี้ใช้ได้กับสมุนไพรที่มีน้ำมันหอมในตัว ไม่ว่าจะเป็นผักชีลาว ผักแขยง และผักทำนองนี้”

อาหารอีสาน

อาหารอีสาน

ผมเคยทดลองทำแกงขี้เหล็กแบบอีสานมาแล้วครั้งหนึ่งแล้วที่โขงเจียม จังหวัดอุบลฯ แต่ในครั้งนั้นผู้สอนซึ่งเป็นสารถีสามล้อเครื่องวัยหนุ่มนามลุงยนต์เลือกใช้หนังควายจี่หรือหนังควายย่างแทนปลาย่าง แกงขี้เหล็กอีสานแตกต่างจากแกงขี้เหล็กภาคกลางตรงไม่ใช้กะทิ แต่ใช้น้ำปลาร้าและน้ำใบย่านางแทน ทำให้แกงขี้เหล็กแบบอีสานไม่มีรสหวานมัน แต่มีความหอมของน้ำใบย่านางและรสเค็มกลมกล่อมจากน้ำปลาร้าแทน

“ทำไมแกง ต้ม หรืออาหารอื่นๆ ของอีสานถึงไม่มีกะทิครับ” ผมถามคำถามพระอาจารย์วิจิตรหรือหลวงพี่วิจิตรระหว่างเฝ้ารอแกงเดือด เสียงฝาหม้อกระทบขอบหม้อดังขึ้นเป็นระยะ

“คนอีสานมักไม่กินของมัน ส่วนเหตุผลนั้น อาตมาว่าเนื่องจากภูมิอากาศเป็นหลัก ภูมิอากาศทางอีสานค่อนข้างร้อน การกินอาหารที่มีความมันมากๆ มักทำให้ท้องไส้ไม่สบาย ขนาดอาตมาย้ายมาอยู่ทางเหนือหลายปีแล้วก็ยังไม่ชินกับแกงกระด้างที่มีความมันของทางนี้เท่าไรนัก ตักฉันไปสองสามคำก็รู้สึกอิ่มแล้ว

“ความเคยชินมันก็มีส่วน อย่างพระเรานี่มีปัญหาเรื่องไม่สบายท้องบ่อย เดี๋ยวท้องอืด เดี๋ยวท้องเฟ้อ ส่วนหนึ่งเพราะเราไม่ค่อยได้เคลื่อนไหว ดังนั้น ถ้าเราฉันอาหารที่มีสมุนไพรขับลมอย่างใบแมงลักเข้าไปมันจะไปช่วยขับลมให้ท้องสบายขึ้น ส่วนใบขี้เหล็กนี่ช่วยเรื่องการนอนหลับและการระบายท้อง ใครนอนไม่หลับ นอนไม่เป็นเวลา ท้องผูก กินแกงขี้เหล็กจะช่วยได้มาก บางครั้งพระผู้ใหญ่ในวัดของเราไม่สบายตัว ท้องผูก อาตมาก็จะทำแกงขี้เหล็กถวายท่านเสมอ”

บทสนทนาของเรามีขึ้นที่วัดโป่งน้อย แถวตำบลสุเทพในจังหวัดเชียงใหม่ แต่หลวงพี่วิจิตรนั้นเป็นชาวห้วยยาง อำเภอคอนสาร จังหวัดชัยภูมิ ที่มาจำพรรษาที่วัดแห่งนี้นานนับสิบปีแล้ว ผมมีโอกาสรู้จักพระอาจารย์วิจิตรก่อนการเดินทางลงไปอยู่อีสานไม่นานนักผ่านทางพระอาจารย์มนตรี พระอาจารย์ในวัดอีกรูปหนึ่ง และหลังจากนั้นผมก็กลายเป็นแขกประจำของวัดและของกุฎฺิหลวงพี่วิจิตร

กุฏิหลังน้อยของหลวงพี่วิจิตรนั้นรายล้อมไปด้วยสมุนไพรนานาชนิด เป็นที่รู้กันดีในหมู่พระและชาวบ้านโป่งน้อยว่าหลวงพี่วิจิตรเป็นผู้ที่สนใจในสมุนไพร อีกทั้งยังมีความชำนาญและความรู้ในอาหารอีสานเป็นอย่างมาก ด้วยเหตุนี้ทุกครั้งที่ผมมีคำถามเกี่ยวกับอาหารอีสาน บุคคลแรกที่ผมนึกถึงเสมอคือหลวงพี่วิจิตรนั่นเอง

 

พระอาจารย์สนใจเรื่องสมุนไพรมาตั้งแต่เมื่อใด

น่าจะเริ่มตั้งแต่สมัยเป็นเด็ก ตอนนั้นอาตมาชอบตามตาเข้าไปในป่า ตาของอาตมาเป็นหมอยา เป็นผู้ช่วยพรานเรียกว่า ‘แลง’ แลงนี่คือคนที่เข้าป่าได้ มีตำแหน่งรองจากพราน ทำทุกอย่างได้ เว้นแต่ยิงสัตว์ไม่ได้ ชีวิตของตามีสีสันมาก อาตมาเดินตามตาไปทางไหน ตาก็บอกว่าต้นนั้นแก้นี้ได้ แก้นั้นได้ ต้นนั้นมีสรรพคุณแบบนี้ ต้นนี้มีสรรพคุณแบบนั้น

เวลาออกจากป่ามาที ตาจะออกมาพร้อมกับสมุนไพรจำนวนมาก วิธีเก็บสมุนไพรของตาก็น่าสนใจมาก เช่น ต้องเก็บเฉพาะตอนกลางวันก่อนค่ำ เพราะถือว่าค่ำ สรรพคุณยาจะลงดินหมด การเก็บก็ต้องไม่ให้เขาของสมุนไพรมาทับตนเอง ต้องเบี่ยงตัวเด็ดหรือตัดสมุนไพร ได้มาตาก็จะเอามาปลูก มาตากแห้ง และตาไม่ได้ใช้สมุนไพรคนเดียว พอตกเย็นตาจะจุดเตาถ่าน ต้มน้ำหม้อใหญ่ ข้างในหม้อน้ำจะมีสมุนไพรหลายชนิดเป็นจำพวกที่แก้ปวดเมื่อย เสริมกำลัง อาทิ กำลังวัวเถลิง พญาเสือโคร่ง หม้อยาที่ตาต้ม ตาจะต้มเผื่อคนที่ผ่านไปผ่านมา ใครไปทำงานทำการจะกลับบ้าน ปวดเมื่อยเนื้อตัว ก็แวะมาจิบยาของตา

อาตมาเห็นสิ่งเหล่านี้มาแต่เด็ก เห็นคนเฒ่าคนแก่มาล้อมวงคุยกันเรื่องสมุนไพรที่หน้าบ้าน นอกจากจะต้มยาแล้ว ตาของอาตมายังดูแลเรื่องอาหารการกินของพวกเราด้วย คอยดูไม่ให้กินของแสลง ไม่ให้เจ็บป่วย ยกตัวอย่างเช่นพอเปลี่ยนฤดู ตาของอาตมาก็จะบอกว่าเปลี่ยนฤดูแล้วเน้อ ได้เวลากินต้มดอกแคแล้ว ดอกแคนี่จะช่วยปรับอุณหภูมิในร่างกาย ตาก็จะต้มไว้ให้พวกเราไปหยิบกินทีละดอก ดังนั้น จากฤดูหนาวไปร้อน จากฤดูร้อนไปหนาว พวกเราที่เป็นเด็กๆ นี่ไม่มีใครเคยป่วยเลยตอนเปลี่ยนฤดู

อีกเหตุการณ์หนึ่งที่ทำให้อาตมาทึ่งในตาและเชื่อถือสมุนไพรมากคือ มีวันหนึ่งอาตมาปัสสาวะไม่ออก ตาจัดแจงต้มยาให้อาตมาหม้อหนึ่ง กินไม่นานก็ปัสสาวะสะดวก หลังจากนั้นก็หายขาด ไม่เคยเป็นอะไรแบบนี้อีกเลย ยิ่งทำให้อาตมาสนใจและอยากมีความรู้ในเรื่องสมุนไพรมากขึ้น

 

พระอาจารย์อายุเท่าไรตอนนั้น เดินป่าไหวหรือ และมีอะไรน่าสนใจบ้าง

ช่วงที่อยู่กับตามากๆ ก็น่าจะอายุประมาณหกเจ็ดขวบ ประถม 1 ราวๆ นั้น เราเด็ก ก็ไม่ค่อยเหนื่อยหรอก ป่าที่เดินนั้นเป็นป่าบนภูที่เขาเรียกมอตาเจ็ก โดยตาจะเข้าป่าไปหาสมุนไพรตามฤดู การตามไปทำให้อาตมาซึมซับความเคารพในธรรมชาติ

อย่างการตัดสมุนไพรนี่ ตาอาตมาจะสอนว่าอย่าไปทับเงาของต้นสมุนไพร เหมือนเราลบหลู่เขา เอาของเขาแล้วยังไปทำไม่ดีกับเขาอีก ดังนั้น เวลาตัดตาอาตมาจะเบี่ยงตัวไม่ให้เงาของต้นสมุนไพรโดนตัวเอง หลังจากนั้นจะเอาใบไม้ปิดตรงรอยแผลของต้นไม่ให้คนไปรบกวน เอาของอะไรจากป่านี่ ตาจะเอาไปพอใช้ ไม่ใช่เอาไปจนหมด และดูแลต้นกำเนิดด้วย อย่างอาตมาจำได้ คาถาเวลาที่ตาใช้ตัดสมุนไพรจะเป็น 

โอ โอมเทพยาธร

เหจรอยู่บนอากาศ

ผู้ข้าร้องตวาด

โอมสวาหะเพิก

มีข้อกำหนดหลายอย่างในการไปเอาสมุนไพร เช่นจะไม่ตัด ไม่เอา สมุนไพรตอนกลางคืน เพราะถือกันว่าตอนกลางคืนสรรพคุณยาทั้งหลายจะกลับคืนสู่ผืนดิน การเอายาต้องขอบคุณสมุนไพรทุกครั้ง อย่างคาถาที่ว่านั้นใช้กับสมุนไพรทั่วไป ถือว่ามีเทวดารักษา แต่สำหรับยาที่ถือว่ามีพระพุทธเจ้าคุ้มครอง ตาจะสวดอีกแบบ อย่างรากต้นพุทธรักษา ตาจะสวดสรรเสริญพุทธคุณ และกล่าวขอ ของพวกนี้ก็กล่อมเกลาเราให้รู้สึกว่าคนเราอยู่ร่วมกับธรรมชาติด้วยการเคารพอย่างไรบ้าง

 

พระอาจารย์อยู่กับตาจนถึงประถม 6 หลังจากนั้นไปไหนต่อ

อาตมาบวชเรียนหลังจากจบประถม 6 อยู่วัดป่าแถวนั้นไม่ไกลจากบ้านนัก ก่อนจะย้ายเข้ามาเรียนต่อที่วัดในจังหวัดมหาสารคาม คนต่างจังหวัดเนาะ ถ้าไม่บวชเรียน จะเรียนต่อสูงขึ้นก็ยาก พอย้ายเข้ามาอยู่ในถิ่นอีสานจริงๆ จึงพบว่ามีรายละเอียดเยอะมาก อย่างสำเนียงพูดอาตมาถึงจะเป็นอีสานแต่ก็ไม่ใช่อีสานแบบในเมือง คนสารคามเขาเรียกอาตมาว่าไท ไทคอนสาร

 

ตาของพระอาจารย์มาเยี่ยมตอนพระอาจารย์ย้ายเข้ามาอยู่ที่สารคามไหม

มาสิ มาทีนี่ แกจะเดินคุยกับคนไปทั่ว อาตมาอยู่วัดแถวนั้นหลายปี ไม่มีคนรู้จักเท่าไร ตาอาตมามาไม่กี่วัน คนรู้จักไปทั่ว

แล้วก็กลับคอนสาร?

ใช่ แกชอบอยู่แบบนั้น แกเป็นพรานป่า หากินกับป่า อาหารป่าทุกชนิดตาทำได้หมด ดังนั้น อาตมาจะกินอาหารหลากหลายมาก กินทุกอย่างที่ตาทำ ความรู้พวกนี้ก็ส่งมาถึงแม่ แม่ก็เป็นคนชอบทำอาหาร อาตมาก็ติดตัวมา เรียนรู้จากตา จากแม่ จำได้ว่าอยู่ประถม 3 ประถม 4 นี่อาตมาตำส้มตำเอาไปกินเองที่โรงเรียน เพื่อนๆ ก็ชอบมาก ชมว่ารสชาติดี ครานี้เราก็มีกำลังใจทำนั่นทำนี่ กินอยู่เรื่อยๆ อย่างพอเข้ามาเรียนต่อในเมืองมีค่ายอบรมพระ บางทีอาหารไม่พอ อาตมาก็รับหน้าที่ทำ พลิกแพลงเอาของที่มี ใส่ผัก ใส่นั่น ให้มันเยอะขึ้น ก็พอเลี้ยงดูพระเณรจนพอ


พระปรุงอาหารหรือทำอาหารเองไม่ผิดพระวินัยใช่ไหม

ไม่ ถ้าเราใช้สิ่งที่เขาถวายมา เราก็เอามาจัดแยก เเต่เก็บค้างคืนไม่ได้ สะสมไม่ได้ แต่บริหารให้ได้ประโยชน์สูงสุดได้ เช่นไก่เขาถวายมา ฉันกันไม่พอ ก็เอามาฉีก ใส่ผัก ใส่ขนุนผสม ให้ได้ฉันกันทั่วถึง

ในทางพระ การบริหารสำคัญไม่ใช่ได้อะไรมา เป็นอะไรมา อยู่แบบนั้น ทำแบบนั้นไม่ใช่ คือสันโดษเป็นของดี แต่คนละเรื่องกับการนิ่งดูดาย อาตมาจำได้ว่าหลวงพ่อชาเคยยกตัวอย่างพระรูปหนึ่งที่มาฝึกอบรมกับท่าน ไปนั่งสมาธิในกุฏิ ฝนตก หลังคากุฏิรั่ว ฝนสาด ท่านก็ขยับหนี รั่วตรงไหนก็ขยับหนีไปเรื่อยๆ หาที่นั่งสมาธิอย่างเดียว หลวงพ่อชาไปพบเข้าจึงถามว่าทำไมท่านไม่อุดรูรั่ว พระรูปนั้นแย้งว่าท่านสอนให้พอใจในสิ่งที่ตนมีไม่ใช่หรือ หลวงพ่อชาบอกไม่ใช่ สันโดษดี แต่ต้องจัดการไม่ให้ตนเองลำบาก เป็นภาระผู้อื่น ไม่ใช่เอื่อยเฉื่อยไม่ทำอะไร ไม่ใช่แบบนั้น

แกงเดือดได้ที่ ส่งกลิ่นหอม ผมตักแกงใส่ชาม รอให้บทสนทนาจบก่อน เป็นเช่นนี้เสมอ โดยเฉพาะในช่วงเวลาที่ผมมาขอความรู้ท่านเรื่องอาหารยามเย็น ผมลงมือทำอาหารตามคำแนะนำของท่าน อาหารเสร็จ หลังจากนั้นผมจะกินอาหารเพียงลำพังโดยมีท่านคอยให้ความรู้เกี่ยวกับอาหารจานนั้นๆ

อาหารอีสาน


คุณตาของพระอาจารย์อายุยืนไหม

อายุถึง 85 ปีนะ ก็ถือว่ายืน แต่ว่าพ่อตาของตาที่เป็นหมอยาอีกคนชื่อพ่อตู้สี อายุยืนมาก อายุถึง 102 ปีเลย คนนั้นเป็นหมอยาที่ผลิตยาขายเอง บรรจุขวดขาย ยาหอม ยาลม คนนิยมกันมากเลย


หลังจากสารคาม พระอาจารย์ก็ย้ายขึ้นมาอยู่ทางเหนือ?

ใช่ และพอมาอยู่ทางเหนือนี่ยิ่งทำให้เราสนใจสมุนไพรมากขึ้น ต้องยอมรับว่าที่นี่การจัดการองค์ความรู้เรื่องสมุนไพรเขาดีกว่าอีสานเรามาก ไปที่ไหนก็มีตลาดนัดสมุนไพร ไปวัดป่าไหนก็มีสวนสมุนไพร เราเจอความรู้มากมายเช่นนี้ก็เอาความรู้มาต่อยอดกับความรู้เดิมที่มีมา การได้รู้จักต้นไม้แปลกๆ จำนวนมากทำให้อาตมาอยากลองเอามาปลูกที่วัด ปลูกแล้วก็ทดลองทำยาตามตำรา ทดลองปรุงอาหารจากต้นไม้ที่เราเคยทานตอนเด็ก ทำให้สองสิ่งนี้มันข้องเกี่ยวกัน

ต้องยอมรับว่าพอเรามาอยู่ห่างบ้านอย่างนี้ เราก็คิดถึงอาหารหลายอย่างที่เราเคยกิน เคยฉัน อาตมาอยากลองดูว่าอาหารแบบนั้นมันมีอะไร ปรุงจากอะไร ก็ต้องโทรไปถามโยมแม่บ้างแล้วลองทำตาม หลังจากนั้นอาตมาก็จะมาพิจารณาหลักการของการปรุงอาหารอีสานว่ามันเข้ากับหลักการการปรุงยาอะไรบ้าง ซึ่งทำให้พบว่าหลายอย่างใกล้เคียงหรือเป็นแบบเดียวกัน

อย่างในทางยา เขามีหลักของการ ‘สตุ’ คือการลดความแรงของยา เช่นยาที่ร้อนก็ต้องสตุด้วยของเย็น ยาเย็นก็ต้องสตุให้ออกฤทธิ์ร้อน ในอาหารก็มีการสตุด้วยเช่นกัน อย่างแกงหน่อไม้ใบย่านางนี่ชัดเจน หน่อไม้เป็นของร้อน กินหน่อไม้อย่างเดียวก็ร้อนใน ไม่สบายตัว ก็สตุลดความร้อนด้วยการเติมใบย่านางที่เป็นของเย็นแบบนี้ พอเราจับหลักได้ยิ่งสนุก ยิ่งอยากค้นคว้ามากขึ้นว่าอาหารเป็นยา

อย่างในพระสูตรพระสารีบุตรอาพาธ ที่รักษาได้ก็เป็นข้าวมธุปายาสที่เป็นข้าวผสมน้ำผึ้ง แสดงให้เห็นว่าอาหารกับยานี่เกี่ยวข้องเป็นเนื้อเดียวกันในพระพุทธศาสนา อาตมาก็เลยมานั่งดูว่ายาที่เป็นอาหารนี่แฝงอยู่ตรงไหนบ้าง ตรงเครื่องปรุงอะไรบ้าง แล้วมันสมดุลกันอย่างไร หลักสมดุลในเรื่องอาหารนี่สำคัญมากนะ


ผมเคยคุยกับเชฟญี่ปุ่น ดูมีหลักนี้เหมือนกัน อย่างวาซาบิที่ต้องกินกับปลาดิบ เพราะปลามาจากทะเลลึกมีความเย็น กินมากๆ อาจมีผลต่อร่างกายได้ เลยต้องกินเคียงกับของร้อนอย่างหัววาซาบิ ปลาสด วาซาบิสด 

ใช่ หลักการน่าจะเป็นเช่นนั้น มนุษย์นี่มี 5 ธาตุในตัว คือดิน น้ำ ลม ไฟ และอากาศ อากาศนี่หมายถึงสิ่งที่เราบริโภค สิ่งที่เรากลืนกินมัน ตัวอากาศก็แบ่งเป็น 2 ส่วนอีก อย่างอากาศภายในเช่นอารมณ์ความนึกคิดที่เรากลืนกินมัน ภาษาพระเรียกเสวยอารมณ์ อากาศภายนอกอย่างอากาศที่เราหายใจเข้าไป อาหารที่เรากินเข้าไป มันต้องสมดุล มากเกินไปไม่ดี น้อยเกินไปไม่ดี สังเกตว่าเวลาเรากินอะไรแบบเดียวกันติดๆ กันไม่ช้าเราจะป่วยได้

เรื่องอาหารนี่ทางพระถือมาก ในบทการพิจารณาอาหารนั่นชัดเจน เรากินไม่ใช่เพื่อรส ไม่ใช่เพื่อความเพลิดเพลิน แต่เพื่อให้ร่างกายมีกำลังแรง มีความอดทนต่อการงาน

คำคำหนึ่งในพุทธศาสนาคือคำว่า คิลานเภสัช ซึ่งแปลว่าการปรุงยาสำหรับรักษาไข้ให้ภิกษุที่ป่วยหรืออาพาธ เป็นสิ่งที่พระพุทธเจ้าอนุญาตให้สงฆ์ทำการดูแลกันเอง เนื่องจากสมัยก่อนชุมชนสงฆ์อยู่ห่างไกลจากชาวบ้าน การดูแลรักษาต้องทำกันเอง

มีตัวอย่างมากมายในพระสูตร ไม่ว่าจะเป็นเรื่องที่พระพุทธเจ้าทรงเสด็จไปช่วยเช็ดตัวให้ภิกษุที่อาพาธ และทรงกล่าวว่า “ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอไม่มีมารดา ไม่มีบิดา ผู้ใดเล่าจะพึงพยาบาลพวกเธอ  ถ้าพวกเธอจักไม่พยาบาลกันเอง ใครเล่าจักพยาบาล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดจะพึงอุปัฏฐากเรา ผู้นั้นพึงพยาบาลภิกษุอาพาธ” นั่นเรื่องหนึ่ง

และทรงกำหนดว่าภิกษุที่จะดูแลภิกษุอาพาธต้องมีคุณสมบัติใดบ้าง คุณสมบัติดังกล่าว ได้แก่ ต้องปรุงยาเป็น ต้องรู้จักว่าสิ่งใดแสลงและไม่แสลง ต้องมีจิตเมตตาพยาบาลผู้ป่วย ต้องไม่รังเกียจอุจจาระ ปัสสาวะ หรือของอาเจียน และต้องสามารถชี้แจงให้คนป่วยมีจิตใจเบิกบาน ร่าเริง ด้วยธรรม ประมาณนี้

เรื่องแบบนี้ช่วงหลังก็มีการรื้อฟื้นอย่างโครงการของกรมอนามัยที่จัดตั้ง ‘คิลานุปัฏฐาก’ คือโครงการที่เอาสงฆ์มาอบรมให้ดูแลตนเอง ดูแลสงฆ์ที่ป่วยได้ คือตอนนี้พระป่วยด้วยโรคจากการขบฉันมากมาย ทั้งเบาหวาน ไต กินหวานไป เค็มไป คือของที่โยมถวายไม่ใช่เรารับมาแล้วต้องฉันหมด เราต้องพิจารณาด้วย อันไหนดีไม่ดีต่อตัวเราอย่างไร เป็นต้น

 

อย่างของแสลงในทางอาหารและทางยามีไหม

มีสิ นี่ไง ขี้เหล็กเลย ตาอาตมาสอนมา ฝนแรกอย่าไปทานยอดขี้เหล็ก มันจะเมา ทานเสร็จ นอนไปทำอะไรไม่ได้เป็นวันก็มี ต้องระวัง


แต่ชามนี้ทานได้ใช่ไหมครับ

ทานได้ ทานเลย เย็นหมดแล้วกระมังนี่

พระอาจารย์วิจิตรยิ้ม ก่อนที่ผมจะจบบทสนทนาและเริ่มต้นอาหารมื้อค่ำของตนเอง

อาหารอีสาน

“อยู่มาวันหนึ่งพระสารีบุตรได้เกิดอาการอาพาธ พระโมคคัลลานะผู้เป็นอัครสาวกเช่นกันทรงถามว่า ท่านเป็นโรคนี้เคยฉันยาอะไรจึงหาย พระสารีบุตรตอบว่าอาการของโรคต้องฉันข้าวมธุปายาสเจือน้ำอ้อยแลน้ำตาลกรวดจึงหาย” 

เทวดาบริเวณนั้นได้ยินดังกล่าวจึงตรงไปยังบ้านอันเป็นโยมอุปัฎฐากของพระเถระทั้งสองแล้วเข้าสิงในร่างของเด็กคนหนึ่ง ทำอาการให้เด็กชักดิ้นชักงอ บิดามารดาพยายามแก้ไข แต่อาการไม่ทุเลา เทวดาที่สิงในร่างเด็กเอ่ยว่า

“พวกท่านต้องการให้ลูกหายจากความเจ็บปวดหรือไม่”

บิดามารดาของเด็กตอบว่า “พวกข้าพเจ้าต้องการเป็นที่สุด”

เทวดาที่สิงอยู่ในร่างเด็กจึงเอ่ยต่อว่า “เช่นนั้น ท่านจงหุงข้าวมธุปายาสเจือน้ำอ้อยแลน้ำตาลกรวดถวายแด่พระสารีบุตรเถิด ลูกของท่านจะหายจากอาการเจ็บปวดโดยทันที”  

รุ่งเช้าพระโมคคัลลานะเสด็จออกบิณฑบาตไปถึงยังบ้านนั้น อันเขาทั้งหลายถวายข้าวมธุปายาสแด่พระโมคคัลลานะแลขอร้องให้ไปถวายต่อแด่พระสารีบุตร ครั้นพระโมคคัลลานะนำข้าวมธุปายาสมาถวาย พระสารีบุตรได้กล่าวว่า “อาหารนี้ไม่บริสุทธิ์”

“เพราะเหตุใด” พระโมคคัลลานะถาม

“เพราะเทวดาไปบังคับเขา” พระสารีบุตรตอบ พระโมคคัลลานะพิจารณาแล้วก็ทราบ อุทานว่า “ เราตาบอดนักเชียว” ทรงนำข้าวมธุปายาสไปเททิ้ง พระสารีบุตรจึงกำหนดจิตให้บริสุทธิ์และหายจากอาการอาพาธในทันที”

อาหารอีสาน

บทสนทนาในวันนี้เริ่มต้นขึ้นในระหว่างมื้ออาหาร ผมเด็ดยอดขี้เหล็กที่ลวกมาแล้วก่อนจะนำไปต้มอีกครั้งหนึ่งตามคำแนะนำของ พระอาจารย์วิจิตร ฐานุตาโร หลังจากนั้นผมปอกหอมแดง ซอยตะไคร้ นำใส่ครกพร้อมกับพริกแห้ง โขลกพอหยาบตามด้วยใบมะกรูดฉีก ตั้งหม้อน้ำบนเตา ใส่เครื่องแกงที่โขลกเสร็จ นำใบขี้เหล็กที่ต้มและกรองเอาน้ำออกเรียบแล้วใส่ตามลงไปพร้อมน้ำใบย่านาง เมื่อน้ำเดือด ใส่เนื้อปลาย่างที่แกะไว้ล่วงหน้า ตามด้วยน้ำปลาร้า ใบชะอม และใบแมงลัก ก่อนจะปิดฝาหม้อเพื่อเฝ้ารอการมาถึงของแกงขี้เหล็ก

อาหารอีสาน

อาหารอีสาน

“ถ้าเรามีเวลา เราต้มปลาย่างไว้ล่วงหน้าก่อนก็จะดี เนื้อปลาจะยุ่ย น่าทาน ส่วนน้ำต้มเนื้อปลานี่เรากรองเอามาทำน้ำแกงได้เลย แกงจะมีรสดีขึ้น ส่วนการที่เราใส่ใบแมงลักทีหลังนั้นเพราะใบแมงลักเป็นสมุนไพรที่มีน้ำมันหอมในตัว เราจึงต้องใส่ทีหลังสุดแล้วปิดฝาหม้อ น้ำมันหอมในตัวสมุนไพรเมื่อโดนความร้อนจะลอยขึ้นไปพบกับฝาหม้อที่ปิดอยู่และกลั่นเป็นไอตกลงมาในหม้อ ทำให้แกงของเรามีกลิ่นหอมน่าทาน หลักการนี้ใช้ได้กับสมุนไพรที่มีน้ำมันหอมในตัว ไม่ว่าจะเป็นผักชีลาว ผักแขยง และผักทำนองนี้”

อาหารอีสาน

อาหารอีสาน

ผมเคยทดลองทำแกงขี้เหล็กแบบอีสานมาแล้วครั้งหนึ่งแล้วที่โขงเจียม จังหวัดอุบลฯ แต่ในครั้งนั้นผู้สอนซึ่งเป็นสารถีสามล้อเครื่องวัยหนุ่มนามลุงยนต์เลือกใช้หนังควายจี่หรือหนังควายย่างแทนปลาย่าง แกงขี้เหล็กอีสานแตกต่างจากแกงขี้เหล็กภาคกลางตรงไม่ใช้กะทิ แต่ใช้น้ำปลาร้าและน้ำใบย่านางแทน ทำให้แกงขี้เหล็กแบบอีสานไม่มีรสหวานมัน แต่มีความหอมของน้ำใบย่านางและรสเค็มกลมกล่อมจากน้ำปลาร้าแทน

“ทำไมแกง ต้ม หรืออาหารอื่นๆ ของอีสานถึงไม่มีกะทิครับ” ผมถามคำถามพระอาจารย์วิจิตรหรือหลวงพี่วิจิตรระหว่างเฝ้ารอแกงเดือด เสียงฝาหม้อกระทบขอบหม้อดังขึ้นเป็นระยะ

“คนอีสานมักไม่กินของมัน ส่วนเหตุผลนั้น อาตมาว่าเนื่องจากภูมิอากาศเป็นหลัก ภูมิอากาศทางอีสานค่อนข้างร้อน การกินอาหารที่มีความมันมากๆ มักทำให้ท้องไส้ไม่สบาย ขนาดอาตมาย้ายมาอยู่ทางเหนือหลายปีแล้วก็ยังไม่ชินกับแกงกระด้างที่มีความมันของทางนี้เท่าไรนัก ตักฉันไปสองสามคำก็รู้สึกอิ่มแล้ว

“ความเคยชินมันก็มีส่วน อย่างพระเรานี่มีปัญหาเรื่องไม่สบายท้องบ่อย เดี๋ยวท้องอืด เดี๋ยวท้องเฟ้อ ส่วนหนึ่งเพราะเราไม่ค่อยได้เคลื่อนไหว ดังนั้น ถ้าเราฉันอาหารที่มีสมุนไพรขับลมอย่างใบแมงลักเข้าไปมันจะไปช่วยขับลมให้ท้องสบายขึ้น ส่วนใบขี้เหล็กนี่ช่วยเรื่องการนอนหลับและการระบายท้อง ใครนอนไม่หลับ นอนไม่เป็นเวลา ท้องผูก กินแกงขี้เหล็กจะช่วยได้มาก บางครั้งพระผู้ใหญ่ในวัดของเราไม่สบายตัว ท้องผูก อาตมาก็จะทำแกงขี้เหล็กถวายท่านเสมอ”

บทสนทนาของเรามีขึ้นที่วัดโป่งน้อย แถวตำบลสุเทพในจังหวัดเชียงใหม่ แต่หลวงพี่วิจิตรนั้นเป็นชาวห้วยยาง อำเภอคอนสาร จังหวัดชัยภูมิ ที่มาจำพรรษาที่วัดแห่งนี้นานนับสิบปีแล้ว ผมมีโอกาสรู้จักพระอาจารย์วิจิตรก่อนการเดินทางลงไปอยู่อีสานไม่นานนักผ่านทางพระอาจารย์มนตรี พระอาจารย์ในวัดอีกรูปหนึ่ง และหลังจากนั้นผมก็กลายเป็นแขกประจำของวัดและของกุฎฺิหลวงพี่วิจิตร

กุฏิหลังน้อยของหลวงพี่วิจิตรนั้นรายล้อมไปด้วยสมุนไพรนานาชนิด เป็นที่รู้กันดีในหมู่พระและชาวบ้านโป่งน้อยว่าหลวงพี่วิจิตรเป็นผู้ที่สนใจในสมุนไพร อีกทั้งยังมีความชำนาญและความรู้ในอาหารอีสานเป็นอย่างมาก ด้วยเหตุนี้ทุกครั้งที่ผมมีคำถามเกี่ยวกับอาหารอีสาน บุคคลแรกที่ผมนึกถึงเสมอคือหลวงพี่วิจิตรนั่นเอง

 

พระอาจารย์สนใจเรื่องสมุนไพรมาตั้งแต่เมื่อใด

น่าจะเริ่มตั้งแต่สมัยเป็นเด็ก ตอนนั้นอาตมาชอบตามตาเข้าไปในป่า ตาของอาตมาเป็นหมอยา เป็นผู้ช่วยพรานเรียกว่า ‘แลง’ แลงนี่คือคนที่เข้าป่าได้ มีตำแหน่งรองจากพราน ทำทุกอย่างได้ เว้นแต่ยิงสัตว์ไม่ได้ ชีวิตของตามีสีสันมาก อาตมาเดินตามตาไปทางไหน ตาก็บอกว่าต้นนั้นแก้นี้ได้ แก้นั้นได้ ต้นนั้นมีสรรพคุณแบบนี้ ต้นนี้มีสรรพคุณแบบนั้น

เวลาออกจากป่ามาที ตาจะออกมาพร้อมกับสมุนไพรจำนวนมาก วิธีเก็บสมุนไพรของตาก็น่าสนใจมาก เช่น ต้องเก็บเฉพาะตอนกลางวันก่อนค่ำ เพราะถือว่าค่ำ สรรพคุณยาจะลงดินหมด การเก็บก็ต้องไม่ให้เขาของสมุนไพรมาทับตนเอง ต้องเบี่ยงตัวเด็ดหรือตัดสมุนไพร ได้มาตาก็จะเอามาปลูก มาตากแห้ง และตาไม่ได้ใช้สมุนไพรคนเดียว พอตกเย็นตาจะจุดเตาถ่าน ต้มน้ำหม้อใหญ่ ข้างในหม้อน้ำจะมีสมุนไพรหลายชนิดเป็นจำพวกที่แก้ปวดเมื่อย เสริมกำลัง อาทิ กำลังวัวเถลิง พญาเสือโคร่ง หม้อยาที่ตาต้ม ตาจะต้มเผื่อคนที่ผ่านไปผ่านมา ใครไปทำงานทำการจะกลับบ้าน ปวดเมื่อยเนื้อตัว ก็แวะมาจิบยาของตา

อาตมาเห็นสิ่งเหล่านี้มาแต่เด็ก เห็นคนเฒ่าคนแก่มาล้อมวงคุยกันเรื่องสมุนไพรที่หน้าบ้าน นอกจากจะต้มยาแล้ว ตาของอาตมายังดูแลเรื่องอาหารการกินของพวกเราด้วย คอยดูไม่ให้กินของแสลง ไม่ให้เจ็บป่วย ยกตัวอย่างเช่นพอเปลี่ยนฤดู ตาของอาตมาก็จะบอกว่าเปลี่ยนฤดูแล้วเน้อ ได้เวลากินต้มดอกแคแล้ว ดอกแคนี่จะช่วยปรับอุณหภูมิในร่างกาย ตาก็จะต้มไว้ให้พวกเราไปหยิบกินทีละดอก ดังนั้น จากฤดูหนาวไปร้อน จากฤดูร้อนไปหนาว พวกเราที่เป็นเด็กๆ นี่ไม่มีใครเคยป่วยเลยตอนเปลี่ยนฤดู

อีกเหตุการณ์หนึ่งที่ทำให้อาตมาทึ่งในตาและเชื่อถือสมุนไพรมากคือ มีวันหนึ่งอาตมาปัสสาวะไม่ออก ตาจัดแจงต้มยาให้อาตมาหม้อหนึ่ง กินไม่นานก็ปัสสาวะสะดวก หลังจากนั้นก็หายขาด ไม่เคยเป็นอะไรแบบนี้อีกเลย ยิ่งทำให้อาตมาสนใจและอยากมีความรู้ในเรื่องสมุนไพรมากขึ้น

 

พระอาจารย์อายุเท่าไรตอนนั้น เดินป่าไหวหรือ และมีอะไรน่าสนใจบ้าง

ช่วงที่อยู่กับตามากๆ ก็น่าจะอายุประมาณหกเจ็ดขวบ ประถม 1 ราวๆ นั้น เราเด็ก ก็ไม่ค่อยเหนื่อยหรอก ป่าที่เดินนั้นเป็นป่าบนภูที่เขาเรียกมอตาเจ็ก โดยตาจะเข้าป่าไปหาสมุนไพรตามฤดู การตามไปทำให้อาตมาซึมซับความเคารพในธรรมชาติ

อย่างการตัดสมุนไพรนี่ ตาอาตมาจะสอนว่าอย่าไปทับเงาของต้นสมุนไพร เหมือนเราลบหลู่เขา เอาของเขาแล้วยังไปทำไม่ดีกับเขาอีก ดังนั้น เวลาตัดตาอาตมาจะเบี่ยงตัวไม่ให้เงาของต้นสมุนไพรโดนตัวเอง หลังจากนั้นจะเอาใบไม้ปิดตรงรอยแผลของต้นไม่ให้คนไปรบกวน เอาของอะไรจากป่านี่ ตาจะเอาไปพอใช้ ไม่ใช่เอาไปจนหมด และดูแลต้นกำเนิดด้วย อย่างอาตมาจำได้ คาถาเวลาที่ตาใช้ตัดสมุนไพรจะเป็น 

โอ โอมเทพยาธร

เหจรอยู่บนอากาศ

ผู้ข้าร้องตวาด

โอมสวาหะเพิก

มีข้อกำหนดหลายอย่างในการไปเอาสมุนไพร เช่นจะไม่ตัด ไม่เอา สมุนไพรตอนกลางคืน เพราะถือกันว่าตอนกลางคืนสรรพคุณยาทั้งหลายจะกลับคืนสู่ผืนดิน การเอายาต้องขอบคุณสมุนไพรทุกครั้ง อย่างคาถาที่ว่านั้นใช้กับสมุนไพรทั่วไป ถือว่ามีเทวดารักษา แต่สำหรับยาที่ถือว่ามีพระพุทธเจ้าคุ้มครอง ตาจะสวดอีกแบบ อย่างรากต้นพุทธรักษา ตาจะสวดสรรเสริญพุทธคุณ และกล่าวขอ ของพวกนี้ก็กล่อมเกลาเราให้รู้สึกว่าคนเราอยู่ร่วมกับธรรมชาติด้วยการเคารพอย่างไรบ้าง

 

พระอาจารย์อยู่กับตาจนถึงประถม 6 หลังจากนั้นไปไหนต่อ

อาตมาบวชเรียนหลังจากจบประถม 6 อยู่วัดป่าแถวนั้นไม่ไกลจากบ้านนัก ก่อนจะย้ายเข้ามาเรียนต่อที่วัดในจังหวัดมหาสารคาม คนต่างจังหวัดเนาะ ถ้าไม่บวชเรียน จะเรียนต่อสูงขึ้นก็ยาก พอย้ายเข้ามาอยู่ในถิ่นอีสานจริงๆ จึงพบว่ามีรายละเอียดเยอะมาก อย่างสำเนียงพูดอาตมาถึงจะเป็นอีสานแต่ก็ไม่ใช่อีสานแบบในเมือง คนสารคามเขาเรียกอาตมาว่าไท ไทคอนสาร

 

ตาของพระอาจารย์มาเยี่ยมตอนพระอาจารย์ย้ายเข้ามาอยู่ที่สารคามไหม

มาสิ มาทีนี่ แกจะเดินคุยกับคนไปทั่ว อาตมาอยู่วัดแถวนั้นหลายปี ไม่มีคนรู้จักเท่าไร ตาอาตมามาไม่กี่วัน คนรู้จักไปทั่ว

แล้วก็กลับคอนสาร?

ใช่ แกชอบอยู่แบบนั้น แกเป็นพรานป่า หากินกับป่า อาหารป่าทุกชนิดตาทำได้หมด ดังนั้น อาตมาจะกินอาหารหลากหลายมาก กินทุกอย่างที่ตาทำ ความรู้พวกนี้ก็ส่งมาถึงแม่ แม่ก็เป็นคนชอบทำอาหาร อาตมาก็ติดตัวมา เรียนรู้จากตา จากแม่ จำได้ว่าอยู่ประถม 3 ประถม 4 นี่อาตมาตำส้มตำเอาไปกินเองที่โรงเรียน เพื่อนๆ ก็ชอบมาก ชมว่ารสชาติดี ครานี้เราก็มีกำลังใจทำนั่นทำนี่ กินอยู่เรื่อยๆ อย่างพอเข้ามาเรียนต่อในเมืองมีค่ายอบรมพระ บางทีอาหารไม่พอ อาตมาก็รับหน้าที่ทำ พลิกแพลงเอาของที่มี ใส่ผัก ใส่นั่น ให้มันเยอะขึ้น ก็พอเลี้ยงดูพระเณรจนพอ


พระปรุงอาหารหรือทำอาหารเองไม่ผิดพระวินัยใช่ไหม

ไม่ ถ้าเราใช้สิ่งที่เขาถวายมา เราก็เอามาจัดแยก เเต่เก็บค้างคืนไม่ได้ สะสมไม่ได้ แต่บริหารให้ได้ประโยชน์สูงสุดได้ เช่นไก่เขาถวายมา ฉันกันไม่พอ ก็เอามาฉีก ใส่ผัก ใส่ขนุนผสม ให้ได้ฉันกันทั่วถึง

ในทางพระ การบริหารสำคัญไม่ใช่ได้อะไรมา เป็นอะไรมา อยู่แบบนั้น ทำแบบนั้นไม่ใช่ คือสันโดษเป็นของดี แต่คนละเรื่องกับการนิ่งดูดาย อาตมาจำได้ว่าหลวงพ่อชาเคยยกตัวอย่างพระรูปหนึ่งที่มาฝึกอบรมกับท่าน ไปนั่งสมาธิในกุฏิ ฝนตก หลังคากุฏิรั่ว ฝนสาด ท่านก็ขยับหนี รั่วตรงไหนก็ขยับหนีไปเรื่อยๆ หาที่นั่งสมาธิอย่างเดียว หลวงพ่อชาไปพบเข้าจึงถามว่าทำไมท่านไม่อุดรูรั่ว พระรูปนั้นแย้งว่าท่านสอนให้พอใจในสิ่งที่ตนมีไม่ใช่หรือ หลวงพ่อชาบอกไม่ใช่ สันโดษดี แต่ต้องจัดการไม่ให้ตนเองลำบาก เป็นภาระผู้อื่น ไม่ใช่เอื่อยเฉื่อยไม่ทำอะไร ไม่ใช่แบบนั้น

แกงเดือดได้ที่ ส่งกลิ่นหอม ผมตักแกงใส่ชาม รอให้บทสนทนาจบก่อน เป็นเช่นนี้เสมอ โดยเฉพาะในช่วงเวลาที่ผมมาขอความรู้ท่านเรื่องอาหารยามเย็น ผมลงมือทำอาหารตามคำแนะนำของท่าน อาหารเสร็จ หลังจากนั้นผมจะกินอาหารเพียงลำพังโดยมีท่านคอยให้ความรู้เกี่ยวกับอาหารจานนั้นๆ

อาหารอีสาน


คุณตาของพระอาจารย์อายุยืนไหม

อายุถึง 85 ปีนะ ก็ถือว่ายืน แต่ว่าพ่อตาของตาที่เป็นหมอยาอีกคนชื่อพ่อตู้สี อายุยืนมาก อายุถึง 102 ปีเลย คนนั้นเป็นหมอยาที่ผลิตยาขายเอง บรรจุขวดขาย ยาหอม ยาลม คนนิยมกันมากเลย


หลังจากสารคาม พระอาจารย์ก็ย้ายขึ้นมาอยู่ทางเหนือ?

ใช่ และพอมาอยู่ทางเหนือนี่ยิ่งทำให้เราสนใจสมุนไพรมากขึ้น ต้องยอมรับว่าที่นี่การจัดการองค์ความรู้เรื่องสมุนไพรเขาดีกว่าอีสานเรามาก ไปที่ไหนก็มีตลาดนัดสมุนไพร ไปวัดป่าไหนก็มีสวนสมุนไพร เราเจอความรู้มากมายเช่นนี้ก็เอาความรู้มาต่อยอดกับความรู้เดิมที่มีมา การได้รู้จักต้นไม้แปลกๆ จำนวนมากทำให้อาตมาอยากลองเอามาปลูกที่วัด ปลูกแล้วก็ทดลองทำยาตามตำรา ทดลองปรุงอาหารจากต้นไม้ที่เราเคยทานตอนเด็ก ทำให้สองสิ่งนี้มันข้องเกี่ยวกัน

ต้องยอมรับว่าพอเรามาอยู่ห่างบ้านอย่างนี้ เราก็คิดถึงอาหารหลายอย่างที่เราเคยกิน เคยฉัน อาตมาอยากลองดูว่าอาหารแบบนั้นมันมีอะไร ปรุงจากอะไร ก็ต้องโทรไปถามโยมแม่บ้างแล้วลองทำตาม หลังจากนั้นอาตมาก็จะมาพิจารณาหลักการของการปรุงอาหารอีสานว่ามันเข้ากับหลักการการปรุงยาอะไรบ้าง ซึ่งทำให้พบว่าหลายอย่างใกล้เคียงหรือเป็นแบบเดียวกัน

อย่างในทางยา เขามีหลักของการ ‘สตุ’ คือการลดความแรงของยา เช่นยาที่ร้อนก็ต้องสตุด้วยของเย็น ยาเย็นก็ต้องสตุให้ออกฤทธิ์ร้อน ในอาหารก็มีการสตุด้วยเช่นกัน อย่างแกงหน่อไม้ใบย่านางนี่ชัดเจน หน่อไม้เป็นของร้อน กินหน่อไม้อย่างเดียวก็ร้อนใน ไม่สบายตัว ก็สตุลดความร้อนด้วยการเติมใบย่านางที่เป็นของเย็นแบบนี้ พอเราจับหลักได้ยิ่งสนุก ยิ่งอยากค้นคว้ามากขึ้นว่าอาหารเป็นยา

อย่างในพระสูตรพระสารีบุตรอาพาธ ที่รักษาได้ก็เป็นข้าวมธุปายาสที่เป็นข้าวผสมน้ำผึ้ง แสดงให้เห็นว่าอาหารกับยานี่เกี่ยวข้องเป็นเนื้อเดียวกันในพระพุทธศาสนา อาตมาก็เลยมานั่งดูว่ายาที่เป็นอาหารนี่แฝงอยู่ตรงไหนบ้าง ตรงเครื่องปรุงอะไรบ้าง แล้วมันสมดุลกันอย่างไร หลักสมดุลในเรื่องอาหารนี่สำคัญมากนะ


ผมเคยคุยกับเชฟญี่ปุ่น ดูมีหลักนี้เหมือนกัน อย่างวาซาบิที่ต้องกินกับปลาดิบ เพราะปลามาจากทะเลลึกมีความเย็น กินมากๆ อาจมีผลต่อร่างกายได้ เลยต้องกินเคียงกับของร้อนอย่างหัววาซาบิ ปลาสด วาซาบิสด 

ใช่ หลักการน่าจะเป็นเช่นนั้น มนุษย์นี่มี 5 ธาตุในตัว คือดิน น้ำ ลม ไฟ และอากาศ อากาศนี่หมายถึงสิ่งที่เราบริโภค สิ่งที่เรากลืนกินมัน ตัวอากาศก็แบ่งเป็น 2 ส่วนอีก อย่างอากาศภายในเช่นอารมณ์ความนึกคิดที่เรากลืนกินมัน ภาษาพระเรียกเสวยอารมณ์ อากาศภายนอกอย่างอากาศที่เราหายใจเข้าไป อาหารที่เรากินเข้าไป มันต้องสมดุล มากเกินไปไม่ดี น้อยเกินไปไม่ดี สังเกตว่าเวลาเรากินอะไรแบบเดียวกันติดๆ กันไม่ช้าเราจะป่วยได้

เรื่องอาหารนี่ทางพระถือมาก ในบทการพิจารณาอาหารนั่นชัดเจน เรากินไม่ใช่เพื่อรส ไม่ใช่เพื่อความเพลิดเพลิน แต่เพื่อให้ร่างกายมีกำลังแรง มีความอดทนต่อการงาน

คำคำหนึ่งในพุทธศาสนาคือคำว่า คิลานเภสัช ซึ่งแปลว่าการปรุงยาสำหรับรักษาไข้ให้ภิกษุที่ป่วยหรืออาพาธ เป็นสิ่งที่พระพุทธเจ้าอนุญาตให้สงฆ์ทำการดูแลกันเอง เนื่องจากสมัยก่อนชุมชนสงฆ์อยู่ห่างไกลจากชาวบ้าน การดูแลรักษาต้องทำกันเอง

มีตัวอย่างมากมายในพระสูตร ไม่ว่าจะเป็นเรื่องที่พระพุทธเจ้าทรงเสด็จไปช่วยเช็ดตัวให้ภิกษุที่อาพาธ และทรงกล่าวว่า “ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอไม่มีมารดา ไม่มีบิดา ผู้ใดเล่าจะพึงพยาบาลพวกเธอ  ถ้าพวกเธอจักไม่พยาบาลกันเอง ใครเล่าจักพยาบาล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดจะพึงอุปัฏฐากเรา ผู้นั้นพึงพยาบาลภิกษุอาพาธ” นั่นเรื่องหนึ่ง

และทรงกำหนดว่าภิกษุที่จะดูแลภิกษุอาพาธต้องมีคุณสมบัติใดบ้าง คุณสมบัติดังกล่าว ได้แก่ ต้องปรุงยาเป็น ต้องรู้จักว่าสิ่งใดแสลงและไม่แสลง ต้องมีจิตเมตตาพยาบาลผู้ป่วย ต้องไม่รังเกียจอุจจาระ ปัสสาวะ หรือของอาเจียน และต้องสามารถชี้แจงให้คนป่วยมีจิตใจเบิกบาน ร่าเริง ด้วยธรรม ประมาณนี้

เรื่องแบบนี้ช่วงหลังก็มีการรื้อฟื้นอย่างโครงการของกรมอนามัยที่จัดตั้ง ‘คิลานุปัฏฐาก’ คือโครงการที่เอาสงฆ์มาอบรมให้ดูแลตนเอง ดูแลสงฆ์ที่ป่วยได้ คือตอนนี้พระป่วยด้วยโรคจากการขบฉันมากมาย ทั้งเบาหวาน ไต กินหวานไป เค็มไป คือของที่โยมถวายไม่ใช่เรารับมาแล้วต้องฉันหมด เราต้องพิจารณาด้วย อันไหนดีไม่ดีต่อตัวเราอย่างไร เป็นต้น

 

อย่างของแสลงในทางอาหารและทางยามีไหม

มีสิ นี่ไง ขี้เหล็กเลย ตาอาตมาสอนมา ฝนแรกอย่าไปทานยอดขี้เหล็ก มันจะเมา ทานเสร็จ นอนไปทำอะไรไม่ได้เป็นวันก็มี ต้องระวัง


แต่ชามนี้ทานได้ใช่ไหมครับ

ทานได้ ทานเลย เย็นหมดแล้วกระมังนี่

พระอาจารย์วิจิตรยิ้ม ก่อนที่ผมจะจบบทสนทนาและเริ่มต้นอาหารมื้อค่ำของตนเอง

อาหารอีสาน

Writer & Photographer

อนุสรณ์ ติปยานนท์

นักเขียน นักแปล เจ้าของผลงานหนังสือหลายเล่ม อาทิ ลอนดอนกับความลับในรอบจูบ, แปดครึ่งริคเตอร์, จุงกิงเซ็กซ์เพรส, เพลงรักนิวตริโน โดยปัจจุบันเขายังคงจริงจังกับการเขียนและมีผลงานต่อเนื่องในโลกวรรณกรรม

อ่านต่อ

Loading...

End of content

No more pages to load