00

ให้แสงนำทางเราไป

ช่วงเรียนใกล้จบมัธยมต้น เราต้องเลือกว่าจะเรียนต่อมัธยมปลายสายไหน วิทย์​หรือศิลป์ ซึ่งมันจะพาชีวิตเราไปสู่ทางสายต่อไป 

ตอนนั้นเลือกไม่ได้ เพราะเห็นโลกน้อยมาก ยังไม่แน่ใจว่าตัวเองอยากเป็นอะไร อยากทำอะไร 

ครูคนหนึ่งบอกเราว่า ให้จินตนาการว่าอยากเป็นเหมือน ‘แสงนีออน’ ในเมืองใหญ่ หรือ ‘แสงหิ่งห้อย’ น้อยๆ กลางป่า

นั่นคือ ให้คิดถึงคุณค่าของชีวิตที่เราอยากเป็น อยู่ คือ แล้วเราจะรู้ว่า ‘แสง’ นั้นจะนำพาชีวิตเราบินไปทางไหน

เจอคำนี้ของครู ทำให้เราเลือกได้เลยว่าเราต้องเรียนสายศิลป์ และเรียนต่อมัธยมปลายในโรงเรียนเล็กๆ โรงเรียนเดิม ในเมืองเล็กๆ ที่เรามีความสุขกับการได้เดินเล่นนับหมอนไม้เลียบทางรถไฟสายปากน้ำเก่า แวะบ้านเพื่อน เดินไปเรียนด้วยกัน มากกว่าต้องย้ายไปอยู่โรงเรียนดังๆ ใจกลางเมืองใหญ่ ซึ่งเราต้องฝ่าฟันการจราจรที่ติดขัดไปโรงเรียน หรือต้องไปอยู่หอโรงเรียนกับคนที่ไม่รู้จัก ไม่ได้กินกับข้าวที่แม่ทำทุกวัน 

01

เราจะเรียนไปทำไม ถ้าเราไม่มีการส่วนในการเปลี่ยนแปลง (การ) เมืองที่เราอยู่

ห้องเรียนแห่งแสง ที่สอนให้เด็กลุกขึ้นแก้ปัญหา(การ)เมืองที่กระทบตัวเองด้วยการคิดเอง ทำเอง, โรงเรียนทางเลือก

เราไปยุโรปครั้งแรกเพราะมีถ่ายงานเรื่องโรงเรียนอนุบาลในป่าที่ออสเตรีย

เรารู้จักอะไรในประเทศออสเตรียบ้าง สิ่งที่เราได้ยินมา นอกจากโรงเรียนอนุบาลในป่าแล้ว คือมีเมืองหลวงชื่อเวียนนา เป็นที่ถ่ายทำ Before Sunrise หนังเรื่องโปรดของเรา เป็นเมืองน่าอยู่อันดับต้นๆ ของโลก เพราะคนอยู่อาศัยมีความเป็นอยู่ที่ดี ค่าครองชีพ ระบบขนส่งสาธารณะ ราคาไม่แพง เป็นเมืองสีเขียว เลนจักรยานใหญ่พอๆ กับถนนให้รถวิ่ง และมีการศึกษาทั้งในระบบและทางเลือกที่เอื้อต่อการเรียนรู้ที่แตกต่างหลากหลาย 

ห้องเรียนแห่งแสง ที่สอนให้เด็กลุกขึ้นแก้ปัญหา(การ)เมืองที่กระทบตัวเองด้วยการคิดเอง ทำเอง, โรงเรียนทางเลือก

แต่ทั้งนี้ทั้งนั้น เราก็ไม่ได้ไปถึงเมืองหลวงของออสเตรีย เพราะแค่เดินทางมาถึงกราซ (Graz) เมืองเล็กๆ เราก็ได้เห็นภาพใหญ่แล้วว่าเมืองนี้เขาจัดการศึกษากันอย่างไร ทำไมจึงน่าอยู่และมีการเรียนรู้เกิดขึ้นอย่างไม่รู้จบทุกมุมเมือง 

ครอบครัวน้องสาวเพื่อนมารอรับเราที่สถานีรถบัสในเมือง เธอมีลูกชาย 3 คน แต่ไม่ต้องมีรถเป็นของตัวเอง รถที่ขับมาวันนั้นเป็นรถเพื่อนบ้านที่จะคอยเวียนกันส่งลูกๆ ของแต่ละคนไปโรงเรียน ทำให้เราได้รู้จักแอนดี้ เจ้าของรถ ที่เพื่อนเราบอกว่า เป็นครูในโรงเรียนมัธยมของรัฐที่น่าสนใจไม่น้อย เพราะมีห้องเรียนที่เราแอบมาตั้งชื่อให้เองว่า ‘ห้องเรียนแห่งแสง’

ไม่กี่วันต่อมา เราก็ได้ไปเยือนโรงเรียน BG/BRG UND MUSIKGYMNASIUM DREIHACKENGASSE และห้องเรียนของแอนดี้ เขาส่งแอปฯ แผนที่เส้นทางจักรยานให้เราปั่นไปโรงเรียน เลนจักรยานใหญ่เท่าๆ กับถนน เป็นเรื่องที่ไม่ได้ถีบด้วยตีนตัวเองไม่อยากจะเชื่อสายตาจริงๆ 

สาระของวิชาในห้องเรียนของเขาอยู่ที่การให้นักเรียนออกไปนอกห้องเรียน ค้นหา ‘ศักยภาพ’ และ ‘ปัญหา’ ของเมืองที่ตัวเองอยู่ 

แน่นอนว่าเมืองที่เราอยู่มีทั้งสองอย่าง เราจะไม่มองหาแต่ปัญหา โดยที่ไม่ได้มองเห็นศักยภาพ

ปัญหาที่เด็กๆ เลือกนำมาศึกษา คือเรื่องที่ห้องสมุดสาธารณะในเมืองของพวกเขาปิดในวันเสาร์-อาทิตย์ ซึ่งทำให้พวกเขาไม่มีที่ไปในวันหยุด และเวลาปิดของห้องสมุดก็เร็วเกินไป ทำให้เลิกเรียนแล้วไม่มีที่ไปค้นคว้าหาหนังสือและทำการบ้าน

เราจึงถามเด็กๆ ว่า “ถามจริงเหอะ สมัยนี้แล้วเด็กๆ ยังไปค้นคว้าหาความรู้และทำการบ้านกันในห้องสมุดจริงๆ หรือ” 

พวกเขาตอบว่า ห้องสมุดบ้านเขามีหนังสือดีๆ ที่น่าสนใจมากมาย ทันสมัยเหมือนในร้านหนังสือ และเพราะคนในเมืองแนะนำหนังสือที่พวกเขาอยากอ่านให้บรรณารักษ์จัดหามาให้ได้ และยังมีพื้นที่สบายๆ ให้นั่งๆ นอนๆ เล่น ทำกิจกรรมร่วมกัน ดีกว่าไปเดินห้างฯ หรือไปที่อื่นตั้งมากมาย 

ฉะนั้น เมื่อเด็กๆ ค้นพบปัญหาต่างๆ ในเมืองที่กระทบต่อตัวเองแล้ว เรื่องต่อไปคือต้องหาวิธีการแก้ไข 

“ถ้าเราเห็นปัญหาแล้วไม่แก้ไข ก็เท่ากับเราเป็นส่วนหนึ่งของปัญหานั้น” 

ปัญหาเวลาการเปิด-ปิด ห้องสมุดนี้จะแก้ไขอย่างไรดี เด็กๆ ต้องเป็นคนหาทางแก้ไขของพวกเขาเอง 

ตอนแรกเด็กๆ เลือกไปคุยกับบรรณารักษ์ห้องสมุดก่อน ซึ่งบรรณารักษ์บอกว่า ถ้าเสียงความต้องการนี้ส่งไปถึงผู้มีส่วนกำหนดนโยบายและสาธารณชนคนในเมือง แล้วเกิดการหันหน้าเข้ามาคุยกัน ก็มีความเป็นไปได้ที่เราจะเปลี่ยนนโยบายเปิดห้องสมุดในวันหยุด เด็กๆ จึงมีความหวังและเห็นแสงสว่าง 

เมื่อเห็นแสงส่องทางให้เดิน เด็กๆ จึงเริ่มหาเสียง ทำแคมเปญรณรงค์ ล่ารายชื่อจากคนในเมือง บอกให้พวกเขาทราบปัญหา ความต้องการ ความหวัง พวกเขาเขียนจดหมาย เขียนบทความไปถึงสื่อในเมือง เพื่อสื่อสารเรื่องนี้ในวงกว้าง กระบวนการเหล่านี้ไม่ใช่เรื่องง่ายสำหรับเด็ก ต้องใช้เวลา และไม่ใช่ว่าจะสำเร็จในคราวเดียว เด็กๆ บอกว่าใช้เวลาทั้งปีการศึกษาทีเดียว

ห้องเรียนแห่งแสง ที่สอนให้เด็กลุกขึ้นแก้ปัญหา(การ)เมืองที่กระทบตัวเองด้วยการคิดเอง ทำเอง, โรงเรียนทางเลือก

เด็กคนหนึ่งเล่าให้เราฟังว่า การก้าวออกจากห้องเรียนไปคุยกับผู้ใหญ่ สื่อ และออกไปสู่พื้นที่สาธารณะ เพื่อส่งเสียงให้คนอื่นได้ยิน เป็นเรื่องที่ต้องใช้ความกล้าหาญมากมาย ก้าวแรกที่กล้าก้าวออกไปมีแต่ความรู้สึกกลัว แต่สิ่งที่ทำให้พวกเขาไม่ล้มเลิกโครงการนี้ไม่ใช่เพื่อเกรด เป็นเพราะพวกเขาเข้าใจว่าการเปลี่ยนแปลงและเติบโตจะเกิดขึ้นได้เมื่อเราออกจากพื้นที่สบายกันบ้าง ซึ่งพื้นที่ที่พวกเขาออกไปเรียกร้องนั้นไม่ใช่พื้นที่อันตราย และต้องหาคนที่ใช่คุยด้วย 

เมื่อเสียงของพวกเขาเริ่มดัง เด็กๆ จึงเดินเข้าไปหาผู้ใหญ่ที่มีส่วนเกี่ยวข้องเพื่อพูดคุยกัน ขั้นตอนนี้ยากที่สุดตรงที่พวกเขาไม่พบคนที่ใช่ (The Right Person) ผู้มีอำนาจในการกำกับการเปลี่ยนแปลงได้จริงๆ สักที เมื่อไม่ได้พบคนคนนั้น การเปลี่ยนแปลงจึงเกิดขึ้นได้ยาก

แต่ในที่สุด เมื่อเสียงของพวกเขาดังพอ และดังไปถึงผู้มีอำนาจ การเปลี่ยนแปลงจึงเกิดขึ้นจากการได้นั่งคุยกันจริงๆ 

เด็กๆ ได้มีโอกาสนั่งคุยกับผู้ใหญ่ที่มีส่วนเกี่ยวข้อง ฟังกันและกัน 

เมืองกราซจึงมีการเปลี่ยนนโยบายให้ห้องสมุดเปิดในวันหยุด หยุดวันจันทร์ และยืดเวลาเปิดห้องสมุดในช่วงเย็นให้เด็กๆ มีเวลาไปใช้หลังเลิกเรียน 

นี่เป็นเพียงตัวอย่างโปรเจกต์เดียวที่เด็กๆ ระดับมัธยมมีส่วนในการเปลี่ยนแปลง 

ยังมีอีกหลายโครงการในห้องเรียนของพวกเขาที่มีส่วนในการเปลี่ยนแปลง (การ) เมืองที่พวกเขาอยู่ให้ดีขึ้น 

และเด็กๆ กลุ่มเปิดห้องสมุดนี้ได้แรงบันดาลใจมาจาก เกรตา ธันเบิร์ก (Greta Thunberg) เด็กนักเรียนชาวสวีเดนที่ออกมาเรียกร้องเรื่องการเปลี่ยนแปลงทางสภาพอากาศ

02

เมืองสีเขียว ขยะเป็นศูนย์ มีพื้นที่ให้สัตว์เลี้ยงได้วิ่งเล่นกว้างๆ 

ยังมีอีกหลายโครงการที่เด็กๆ มัธยมโรงเรียนนี้ทำ ไม่ว่าจะเป็นการสร้างพื้นที่ปลูกผักในพื้นที่ว่างเปล่าในเมือง การเพิ่มพื้นที่วิ่งเล่นให้สัตว์เลี้ยงในสวนสาธารณะ การจัดพื้นที่แสดงนิทรรศการศิลปะในพื้นที่สาธารณะใจกลางเมือง 

เช้าวันหนึ่ง ครอบครัวเพื่อนที่เราไปอยู่ด้วยที่นั่นบอกให้เราเอาเศษอาหารที่เหลือจากการทำผัดไทยให้พวกเขากินไปใส่ในถังสีเขียวหน้าบ้าน เป็นถังขยะใหญ่ๆ แบบที่เมืองจัดให้เหมือนบ้านเรา แต่ถังขยะมีสีต่างกัน และมีชื่อเจ้าของบ้านนั้นติดอยู่ด้วย 

เพื่อนเราบอกว่า ให้เปิดถังสีน้ำตาลนะ ถังนั้นเขียนว่า BIOABFALL และมีแต่เศษอาหาร เราขยับไปสำรวจถังขยะสีอื่นๆ ของบ้านเพื่อน ก็เป็นขยะพวกที่นำกลับมาใช้ไม่ได้แล้ว ซึ่งเทศบาลจะมาเก็บไปเตาเผาไฟแรงสูงนอกเมือง แล้วส่งพลังงานจากการเผาสู่ท่อหมุนเวียนกลับมาใช้ในครัวเรือน กับพวกเครื่องทำน้ำอุ่น ส่วนขยะที่นำกลับมาใช้ได้ พวกเขาเก็บแยกประเภทไว้ในบ้าน แล้วนำออกมาทิ้งยังจุดทิ้งขยะที่นำกลับมาใช้ได้ซึ่งมีอยู่หลายมุมเมือง

เราอึ้งมากกับเจ้าถังสีน้ำตาลสำหรับทิ้งเศษอาหารในครัวเรือน ที่รถเทศบาลจะมาเก็บเฉพาะถังนี้ แล้วเอาไปหมักไว้ พอเศษอาหารย่อยสลายกลายเป็นปุ๋ย ชาวเมืองก็ไปซื้อหาปุ๋ยหมักนี้ได้ในราคาย่อมเยา เพื่อมาทำสวนในครัวเรือนของพวกเขา 

ระบบนี้ซับซ้อนตรงไหน ที่จะนำมาใช้ในบ้านในเมืองเราบ้าง

เด็กนักเรียนกลุ่มหนึ่งต้องการสร้างพื้นที่อาหารปลอดภัยที่พวกเขารู้ที่มาของอาหาร จึงค้นหาพื้นที่ว่างเปล่ารกร้างในเมือง และขออนุญาตใช้พื้นที่ตรงนั้นสร้างสวนผักของเมือง ชวนเพื่อนบ้านในย่านนั้นมาช่วยกันสร้างแปลงผัก และไปขอปุ๋ยหมัก ดินหมัก จากกองที่เทศบาลเมืองหมักขยะเศษอาหารในเมือง 

การรวบรวมเพื่อนบ้านย่านนั้น การไปพูดคุยขอใช้พื้นที่ว่างเปล่ารกร้างเป็นสวนผักคนเมือง เด็กกลุ่มนี้ก็ต้องใช้กระบวนการเดียวกัน คือส่งเสียงให้ผู้มีอำนาจอนุญาตเปลี่ยนแปลงนโยบายเหล่านี้ได้ 

03

ดอกไม้กำลังจะผลิบาน

ห้องเรียนแห่งแสง ที่สอนให้เด็กลุกขึ้นแก้ปัญหา(การ)เมืองที่กระทบตัวเองด้วยการคิดเอง ทำเอง, โรงเรียนทางเลือก

ฤดูใบไม้ผลิกำลังเบ่งบาน 

อุณหภูมิของแสงเปลี่ยนไปอย่างเห็นได้ชัด เพียงไม่กี่วันที่เราได้อยู่ในเมืองนั้น ลำแสงอุ่นๆ ของห้องเรียนต่างๆ ในเมืองนี้ที่ไม่ได้ถูกจำกัดอยู่แต่ในห้องเรียน ในสถาบันการศึกษา หากแต่ว่าอยู่ใน ‘วิถีชีวิต’ ของผู้คน ทำให้เรารู้สึกมีความหวัง และมีพลังที่จะกลับบ้าน 

แสงแห่งความหวังกำลังเปลี่ยนอุณหภูมิ เริ่มจากห้องเรียนที่ให้โอกาสเด็กๆ ก้าวออกจากห้องเรียนเพื่อค้นหาศักยภาพและปัญหาของเมือง แล้วกลับมาในห้องเรียนเพื่อค้นหาศักยภาพของตัวเองกลับไปแก้ไขปัญหาของบ้านเมือง โดยมีผู้ใหญ่คอยรับฟัง 

ในตอนหน้าเรายังอยู่ที่เมืองกราซเพื่อส่งต่อเรื่องราวของหลากหลายห้องเรียนแห่งแสงในเมืองนี้ เพราะกราซยังมีห้องเรียนดนตรีที่ฝังรากของการฟัง ให้เด็กๆ ตัวเล็กตัวน้อยที่ได้เรียนรู้จักการฟังเสียงของตัวเองและเสียงของคนอื่นตั้งแต่ยังเยาว์วัย ไม่ต้องสงสัยเลยว่า เขาจะเติบโตเป็นผู้ใหญ่และผู้นำที่รู้จักการฟัง

ห้องเรียนมัธยมของรัฐ และระบบการศึกษาที่เอื้อโอกาสให้เด็กวัยรุ่นมัธยมได้ทดลองผ่านประสบการณ์การทำสิ่งที่พวกเขาใฝ่ฝันว่า จริงๆ แล้วมันใช่สิ่งแบบในจินตนาการของพวกเขาหรือเปล่า โดยไม่ต้องรอให้จบมหาวิทยาลัยซะก่อนถึงจะได้ทำงานมีประสบการณ์จริง

ห้องเรียนของผู้คนที่แตกต่างหลากหลายในพื้นที่สาธารณะ สระว่ายน้ำ เก้าอี้นั่ง ที่ไม่ได้โดนยึดเป็นของสาธารณะรัฐ แต่เป็นของผู้คนที่ได้ออกมาจัดเทศกาลของพวกเขา ทำให้เมืองเป็นพื้นที่ร่ำรวยทางวัฒนธรรม เยียวยาบาดแผลทางประวัติศาสตร์ 

เราเขียนบทความนี้ด้วยความหวัง ในคืนที่อุณหภูมิทางการเมืองของบ้านเรากำลังคุกรุ่น ถึงร้อนแรง 

สิ่งแรกที่เราฝันว่าอยากให้เกิดการเปลี่ยนแปลง คือการศึกษา เราดีใจอย่างเปิดเผยได้เลยว่า มันถึงเวลาแล้วล่ะที่นักเรียนนักศึกษาของเราต้องออกจากห้องเรียน จากสถาบันการศึกษา เพราะเรามีระบบการศึกษาที่ดีไม่ได้สักที เรามีคุณภาพชีวิตที่ดีกว่านี้กันไม่ได้สักที การศึกษาที่ดีควรสอนให้เรารู้จักตั้งคำถามไม่ใช่หรือ 

ทำไมเรียนไปตั้งมากมาย เรายังไม่รู้ว่าเราอยากเป็นอะไร 

ทำไมเรียนจบปริญญาหลายใบ แล้วยังกลัวการตกงาน 

นั่นแปลว่าการศึกษาในเสาหลักของเราล้มเหลวใช่หรือไม่ 

ปัญหาที่แท้จริงของบ้านเมืองอยู่ตรงไหน 

และศักยภาพที่แท้จริงของบ้านเมืองเราอยู่ที่ไหน 

ห้องเรียนแห่งแสงของนักศึกษาในสถานการณ์บ้านเมืองเราช่วงนี้ อาจจะอยู่ที่การออกมายุ่งเกี่ยวกับการเมือง เพราะพวกเขาได้เรียนรู้มามากพอแล้วว่า ปัญหาของบ้านเมืองเราอาจจะอยู่ที่ #ถ้าการเมืองดี การศึกษาจะดี คุณภาพชีวิตจะดียิ่งกว่า และ “ถ้าเราเห็นปัญหาแล้วไม่ลงมือแก้ไข เราก็กลายเป็นส่วนหนึ่งของปัญหา”

ห้องเรียนแห่งแสง ที่สอนให้เด็กลุกขึ้นแก้ปัญหา(การ)เมืองที่กระทบตัวเองด้วยการคิดเอง ทำเอง, โรงเรียนทางเลือก

ติดตามเรื่องราวเกี่ยวกับการศึกษาทางเลือกรอบโลกเพิ่มเติมในรายการ ‘บินสิ!’ ได้ทางทางสถานีโทรทัศน์ Thai PBS

Writer & Photographer

เสาวนีย์ สังขาระ

Film Maker, Farmer, Facilitator ผู้ผลิตภาพยนตร์สารคดีอิสระ บินสิ! โปรดักส์ชั่นเฮาส์ และรายการบินสิ! ผู้ก่อตั้งและอำนวยการเรียนการสอน ที่สวนศิลป์บินสิ Films Farm School

โรงเรียนทางเลือก

เรื่องราวของโรงเรียนทางเลือกเปลี่ยนโลกจากทั่วโลก

เติบโตอย่างมีหนาม

Thistle คือ หนามที่แหลมคมของดอกไม้ 

Purple Thistle Center เป็นพื้นที่ศิลปะและกิจกรรมที่ดำเนินการโดยเยาวชนขบถ หรือ Dropout ที่เขาเชื่อว่า ทุกคนต่างมี ‘หนาม’ เป็นของตัวเอง แต่บางคนซ่อนมันไว้ บางคนก็กางหนามออกมาเพื่อป้องกันตัวและปกปิดตัวเองอยู่ตลอดเวลา ที่นี่อยากให้ทุกคนมาแบ่งปันหนามของตัวเองให้กันและกัน ในความสัมพันธ์แนวราบและเป็นมิตร

Purple Thistle Center พื้นที่ศิลปะของเยาวชนขบถแคนาดา ที่เชื่อว่าเราต่างมี ‘หนาม’ ของตัวเอง
Purple Thistle Center พื้นที่ศิลปะของเยาวชนขบถแคนาดา ที่เชื่อว่าเราต่างมี ‘หนาม’ ของตัวเอง
Purple Thistle Center พื้นที่ศิลปะของเยาวชนขบถแคนาดา ที่เชื่อว่าเราต่างมี ‘หนาม’ ของตัวเอง

“ทุกวันนี้ไม่ง่ายเลยที่จะเป็นเด็ก โดยเฉพาะการเติบโตเป็นวัยรุ่น เกือบเป็นเรื่องเจ็บปวดและราคาแพงมากกว่า กดดันมากกว่ารุ่นพ่อแม่ของพวกเขา แต่ความเจ็บปวดและราคาที่ต้องจ่ายมากกว่านั้น กลายเป็นแรงขับเคลื่อนให้พวกเขาไม่ยอมแพ้ และเป็นความหมายที่ควรค่ากับการต่อสู้เพื่อเติบโต” 

ข้อความจากหนังสือ Stay Solid!: A Radical Handbook for Youth (‘เข้มแข็งเข้าไว้’ หนังสือคู่มือการใช้ชีวิตสำหรับเยาวชนขบถ) เขียนรวบรวมและเรียบเรียงโดย แมตต์ เฮิร์น (Matt Hern) นักการศึกษาทางเลือกและขบถ ผู้ก่อตั้งศูนย์เยาวชน Purple Thistle Center ใจกลางเมืองแวนคูเวอร์ ประเทศแคนาดา 

ในหนังสือเล่มนี้ยังมีเนื้อหาเกี่ยวกับการจัดการกับเพื่อนๆ ของคุณในโรงเรียนและชุมชน ทั้งปัญหาความสัมพันธ์ไปจนถึงยาเสพติด เรื่องเพศ เรื่องการจัดการกับตำรวจ ชนชั้น อาชีพ รายได้ สุขภาพจิต และการบำบัด เพื่อให้วัยรุ่นเหล่านั้นกลับมายึดมั่นและเห็นคุณค่าในการใช้ชีวิตกันอีกครั้ง แค่พอเห็นเนื้อหาในหนังสือที่แมตต์เรียบเรียงเล่มนี้ ก็พอจะบอกได้ว่า ประสบการณ์การทำงานของพวกเขากับวัยรุ่นในศูนย์โน้มเอียงไปทางไหน และทำไมเขาถึงเชื่อว่า ทุกวันนี้เด็กๆ และวัยรุ่นของเราจึงต้องผลิหนาม และกางเขี้ยวเล็บออกมาป้องกันตัวกันมากกว่ายุคสมัยใดๆ 

นอกจากนั้น แมตต์ยังเป็นผู้เขียนหนังสืออีกหลายเล่ม ไม่ว่าจะเป็น Deschooling Our Lives; Getting Society Out of School, Field Day, Why Safer Isn’t Always Better

Purple Thistle Center พื้นที่ศิลปะของเยาวชนขบถแคนาดา ที่เชื่อว่าเราต่างมี ‘หนาม’ ของตัวเอง
Purple Thistle Center พื้นที่ศิลปะของเยาวชนขบถแคนาดา ที่เชื่อว่าเราต่างมี ‘หนาม’ ของตัวเอง
Purple Thistle Center พื้นที่ศิลปะของเยาวชนขบถแคนาดา ที่เชื่อว่าเราต่างมี ‘หนาม’ ของตัวเอง

ไม่อนุญาตให้ทำลายความรักการเรียนรู้ 

ครั้งแรกที่เราได้พบ แมตต์ ฮาร์น เขามีชื่อเป็นอาจารย์บรรยายเรื่องเกี่ยวกับเยาวชนที่ต้องผลิหนามและกางเขี้ยวเล็บที่เรียกว่า Dropout ผู้ชายร่างใหญ่ โกนหัว เจาะหูใส่ห่วงติ่งใหญ่ ใส่เสื้อแขนกุดโชว์กล้าม ขึ้นไปบรรยายบนเวทีการประชุมการศึกษาทางเลือกได้อย่างมีชีวิตมีลีลา ราวกับว่ากำลังแสดงคอนเสิร์ตแร็ป บนเวทีการประชุมการศึกษาทางเลือกในนิวยอร์ก 

ใครจะรู้ว่าครั้งที่สองที่เราได้พบกับเขา ก็เป็นที่บ้านของเขาในแวนคูเวอร์ แคนาดา ปีถัดมา เสียงผู้ชายกำลังเล่านิทานให้ลูกสาวสองคนในห้องใต้บันไดตรงมุมหน้าต่างที่เรามองย้อนแสงไป ราวกับโรงละครหุ่นเงายามบ่าย เป็นภาพจำที่เราไม่เคยลืม ผู้ชายตัวใหญ่คนนั้นดูอบอุ่นขึ้นมาทันที

หนังสือชื่อ Field Day (วันภาคสนาม) ที่เขาเขียนมีคำถามพื้นฐาน 2 ข้อ คือการสร้างสถาบันอันใดอันหนึ่งให้เด็กไปอยู่เป็นเวลา 6 ชั่วโมงต่อวัน 5 วันต่อสัปดาห์ เป็นเวลา 12 ปี เป็นสิ่งที่ดีที่สุดซึ่งเราทำให้เด็กๆ ของเราหรือไม่ และเรามาถึงจุดนี้ได้อย่างไร ที่คิดว่าเรื่องนี้เปลี่ยนแปลงไม่ได้

ในหนังสือเล่มนี้แมตต์โต้แย้งว่าเราเปลี่ยนแปลงโรงเรียนได้ โดยต้องมองให้โรงเรียนเป็นสถาบันที่มีประชาธิปไตย หมายความว่าเราต้องได้ยินเสียงของผู้ที่เป็นหุ้นส่วนในโรงเรียนนั้นอย่างแท้จริง ไม่ว่าจะเป็นผู้เรียน ครู ผู้ปกครอง และผู้มีส่วนเกี่ยวข้อง เราไม่จำเป็นต้องสร้างวงล้อขึ้นมาใหม่ ถ้าเราจัดให้โรงเรียนเป็นสังคมแห่งการเรียนรู้ ที่ไม่ทำลายความรักในการอยากเรียนรู้ของเด็กได้ 

การศึกษาภาคบังคับที่มีหลักสูตรที่แข็งตัว มาจากพื้นฐานการผลิตซ้ำทางสังคม การเรียนรู้ที่ผู้เรียนและชุมชนสร้างหลักสูตรขึ้นมาเองได้เฉพาะตน เป็นการสะท้อนความกล้าหาญที่จะแหวกแนวล้อมจากการศึกษาภาคบังคับ เพื่อให้เกิดพื้นที่สาธารณะในการเรียนรู้ตามธรรมชาติของเด็กๆ ผู้เรียน ด้วยความคิดที่เป็นอิสระและนับถือตัวเอง 

Purple Thistle Center พื้นที่ศิลปะของเยาวชนขบถแคนาดา ที่เชื่อว่าเราต่างมี ‘หนาม’ ของตัวเอง

Dropout – Drop In 

เมื่ออ่านนิทานให้ลูกสาวทั้งสองคนและพาเข้านอนเรียบร้อย แมตต์ก็มานั่งคุยกับเรา เราขอลายเซ็นหนังสือก่อนอื่นใด เพราะพลาดลายเซ็นของเขาไปที่นิวยอร์ก แมตต์จัดที่นอนให้เราในห้องรับแขก เขาพาไปดูห้องหนังสือในบ้านของเขา แล้วบอกว่าพรุ่งนี้จะพาไปที่ศูนย์ Purple Thistle Center ตอนบ่ายๆ 

แมตต์ตั้งศูนย์การเรียนนี้เพราะเด็กวัยรุ่น 7 คนซึ่งต้องการพื้นที่ทางเลือกสำหรับเยาวชน ผู้รู้สึกว่าไม่มีพื้นที่ปลอดภัยให้พวกเขาแสดงออกสิ่งที่พวกเขาคิดเห็นและเป็นอยู่ พวกเขาไม่อยากได้โรงเรียน ศูนย์เยาวชน สถาบัน หรือแม้แต่สตูดิโอ เลยพากันคิดว่าพื้นที่ที่พวกเขาต้องการควรเป็นแบบไหน เป็นอะไรดี 

ระหว่างนั้นความคิดต่างๆ ก็ผุดขึ้นมามากมาย พวกเขาเริ่มพูดคุยถึงกิจกรรมที่อยากทำ ไม่ว่าการเขียนบทภาพยนตร์ การวาดภาพ การสร้างเว็บไซต์ การแสดงบทกวี การเขียนการ์ตูน ซึ่งใช้ความคิดสร้างสรรค์ ดังนั้นพวกเขาจึงคิดว่าเรามาเริ่มจากสิ่งที่พวกเราอยากทำกันก่อน 

จากนั้นพื้นที่ 2,500 ตารางฟุต มีอุปกรณ์เครื่องมือวัสดุการเรียนรู้ การทำเวิร์กช็อปต่างๆ มากมาย และฟรีทั้งหมด มีห้องสมุด มีมุมซ่อมจักรยาน ห้องปฏิบัติการคอมพิวเตอร์ ห้องซิลค์สกรีน ห้องเย็บผ้า ห้องมืด ทั้งหมดนี้ดำเนินการโดยกลุ่มเยาวชนที่พวกเขาชักชวนกันมา มีกิจกรรมทำกันทั้งวัน 

จากเยาวชนที่เอาแต่เตร็ดเตร่อยู่นอกโรงเรียน บนท้องถนน เพราะไม่รู้สึกว่ามีอะไรที่เขาสนใจให้ทำอย่างเป็นอิสระ พวกเขามีพื้นที่แสดงออกอย่างเป็นอิสระ และดำเนินการเองอย่างมีอิสระ จากที่เคยเป็นเด็ก Dropout กลายเป็นเด็ก Drop In 

พวกเขาอยากเรียกที่นี่ว่าบ้านหรือศูนย์ทรัพยากรที่พวกเขารู้สึกปลอดภัย ถอดเขี้ยวเล็บและสลัดหนามออกได้บ้าง 

Purple Thistle Center พื้นที่ศิลปะของเยาวชนขบถแคนาดา ที่เชื่อว่าเราต่างมี ‘หนาม’ ของตัวเอง
Purple Thistle Center พื้นที่ศิลปะของเยาวชนขบถแคนาดา ที่เชื่อว่าเราต่างมี ‘หนาม’ ของตัวเอง
Purple Thistle Center พื้นที่ศิลปะของเยาวชนขบถแคนาดา ที่เชื่อว่าเราต่างมี ‘หนาม’ ของตัวเอง

การเป็นเจ้าของ มีราคาที่ต้องจ่าย 

Purple Thistle Center ดำเนินการโดยกลุ่มเยาวชนอาสาสมัคร 12 – 20 คน (อายุ 15 – 30 ปี) ซึ่งแต่ละคนมีกุญแจสำคัญของแต่ละช็อป เปิดพื้นที่ให้เข้ากะ 3 ชั่วโมงต่อสัปดาห์ สมาชิกกลุ่มจะพบกันทุกคืนวันจันทร์​เวลาหนึ่งทุ่ม เพื่อร่วมกันตัดสินใจเรื่องพื้นที่ สร้างตารางเวลา สร้างโครงการ สร้างเวิร์กช็อป รวมถึงรับฟังสิ่งที่ต่างฝ่ายต้องการพูดและแลกเปลี่ยน เปิดให้ทุกคนที่มามีส่วนร่วมอย่างเท่าเทียมกัน และตัดสินใจอย่างเปิดกว้าง

ใครสนใจอยากเข้ามาเป็นส่วนหนึ่ง ก็เพียงแต่เข้าร่วมสังเกตการณ์ประชุมวันจันทร์ 2 – 3 ครั้ง และทำความรู้จักกับทุกคน กับสถานที่ วิธีการเข้ามามีส่วนร่วมมากน้อยแค่ไหนและอย่างไร เป็นอิสระที่แต่ละคนมี โดยกลุ่มจะถามในที่ประชุมรวม เพื่อให้เกิดการสื่อสาร รับฟัง ยินยอม ยอมรับ และเปิดรับในทุกเสียงที่แตกต่าง 

กลุ่มจะไม่ใช้วิธีการลงมติเสียงข้างมาก แล้วทิ้งเสียงของคนข้้างน้อยไว้ข้างหลัง เพราะเขาเชื่อว่านั่นเป็นการกดขี่ข่มเหงเสียงข้างน้อย พวกเขาเคารพในเสียงทุกเสียง ไม่มีใครเหนือใคร แต่เท่าเทียม และเชื่อว่าพื้นที่นี้มีช่องว่างและทรัพยากรเพียงพอให้ทุกคนเรียนรู้ในแบบที่ตัวเองเป็น 

แมตต์เล่าว่าที่นี่ยินดีมาก เวลามีคำถามมากมายจากคนหนุ่มสาว แต่เขาจะขอให้คุณคิดก่อนเริ่มพูดคุยกันในที่ประชุม เพื่อกระชับและเคารพเวลาของทุกคน หากใครมีความคิดเกี่ยวกับโครงการ ต้องการพื้นที่ อุปกรณ์และที่ปรึกษา ทุกคนที่นี่พร้อมสนับสนุนให้ราบรื่นที่สุด แต่ละคนจะสร้างโปรแกรมของตัวเองก็ได้ โดยไม่จำเป็นต้องมีคำตอบทั้งหมด หรือรู้ทั้งหมดว่าต้องเริ่มจากตรงไหน 

Purple Thistle Center พื้นที่ศิลปะของเยาวชนขบถแคนาดา ที่เชื่อว่าเราต่างมี ‘หนาม’ ของตัวเอง
Purple Thistle Center พื้นที่ศิลปะของเยาวชนขบถแคนาดา ที่เชื่อว่าเราต่างมี ‘หนาม’ ของตัวเอง
Purple Thistle Center พื้นที่ศิลปะของเยาวชนขบถแคนาดา ที่เชื่อว่าเราต่างมี ‘หนาม’ ของตัวเอง

ทุนดำเนินการ ค่าเล่าเรียน 

ศูนย์ต้องต่อสู้กับเรื่องเงินทุนตลอดเวลาที่ดำเนินการ แน่นอนว่าค่าเล่าเรียนต้องฟรี พวกเขาเชื่อว่ามีทรัพยากรและแรงสนับสนุนมากมาย มีคนพร้อมแบ่งปันเพื่อสร้างพื้นที่เรียนรู้ของเยาวชนอย่างแท้จริง หน้าที่ของพวกเขาคือหาให้เจอ และเชื่อมโยงให้ตัวละครที่พร้อมสนับสนุนนั้นพบเวทีที่พวกเขาจะแบ่งปันได้ ตั้งแต่เจ้าของอาคารที่รักพวกเขา แม่ค้าในตลาดสดที่พร้อมแบ่งผักฟรีให้ตลอด เจ้าของห้างร้านกิจการที่อยากให้อุปกรณ์ดำเนินการศึกษา เพื่อป้องกันไม่ให้ลูกหลานของพวกเขาเตร็ดเตร่ในท้องถนน 

กลุ่มเปิดกว้างเสมอให้กับคนที่มีเวลาและใจอยากช่วยระดมทุนเพื่อจ่ายค่าใช้จ่ายอุปกรณ์การเรียนต่างๆ และในบางครั้งพวกเขาเองก็แบ่งเงินจากการทำงานพิเศษเข้ากองกลางเพื่อดำเนินการในศูนย์

 พบปะและใฝ่ฝัน

Purple Thistle Center ไม่เคยตั้งธงเป็นสถาบันหรือโรงเรียนทางเลือกใดๆ แต่เป็นพื้นที่ที่ผู้คนได้พบปะและใฝ่ฝันที่จะทำอะไรร่วมกันแล้วได้ลงมือทำ กว่า 14 ปีครึ่งที่พื้นที่เปิดตัว สิ่งที่น่าภาคภูมิใจและจดจำ คือเรื่องราวของวัยรุ่นคนแล้วคนเล่าที่ก้าวเข้ามากับหนามที่แหลมคม พร้อมทิ่มแทงใครคนใดคนหนึ่ง สังคม หรือแม้แต่ตัวเอง ค่อยๆ สลัดหนามในต้นไม้ดอกไม้ของพวกเขาออกด้วยความรู้สึกปลอดภัย และปล่อยให้กลีบดอกไม้บางได้เบ่งบานล้อเล่นกับลมอย่างเป็นอิสระ 

ภาพ : www.purplethistle.ca

Writer

เสาวนีย์ สังขาระ

Film Maker, Farmer, Facilitator ผู้ผลิตภาพยนตร์สารคดีอิสระ บินสิ! โปรดักส์ชั่นเฮาส์ และรายการบินสิ! ผู้ก่อตั้งและอำนวยการเรียนการสอน ที่สวนศิลป์บินสิ Films Farm School

อ่านต่อ

Loading...

End of content

No more pages to load