27 กุมภาพันธ์ 2563

ล้อมวงมาฟังเรื่องเล่าชีวิตของแพทย์ชาวไอริชที่หันเหไปสำรวจพืชพรรณ และใช้เวลากว่า 30 ปีในประเทศไทย ค้นหาว่าเพราะเหตุใดแผ่นหินฝังร่างในวาระสุดท้าย จึงสลักบทสรุปผลงานของชีวิตทรงคุณค่าว่า ‘นักพฤกษศาสตร์ในเมืองไทย’

ในชีวิตสั้นๆ ของคนคนหนึ่ง เราทำอะไรได้มากมายเพียงใด 

วันเวลาในแต่ละวันของเรานับได้ 24 ชั่วโมงเท่ากันทุกคน บางคนก็ปล่อยให้มันผ่านไปแบบไร้จุดหมาย แต่ใครบางคนใช้เวลาชีวิตของเขา ทำสิ่งที่จะมีผู้คนกล่าวถึง รำลึกถึงตราบนานเท่านานหลังจากเขาจากโลกนี้ไป 

วันนี้ เราชวนมาสัมผัสกับชีวิตนายแพทย์ชาวต่างชาติท่านหนึ่ง ซึ่งใช้เวลาถึง 30 ปีในประเทศไทย ในยุคสมัยที่การเดินทางจากกรุงเทพฯ ไปจังหวัดเชียงใหม่ต้องใช้รถไฟ ต่อด้วยล่อล่องเรือแรมเดือน

วันเวลาที่มีไข้ป่า สัตว์ผู้ล่า และโจรผู้ร้าย ในป่าทึบทุกทิศทางที่ออกจากรัศมีเมือง

นายแพทย์ผู้เปลี่ยนทิศชีวิตตนเองไปเป็นนักพฤกษศาสตร์ ได้รับพระมหากรุณาธิคุณให้ดำรงตำแหน่งเจ้ากรมเพาะปลูก ได้เป็นพระยาแรกนา ดั้นด้นสำรวจพรรณพืชของประเทศไทยทั่วทุกภาค จากยอดดอยสูงถึงชายฝั่งทะเลทางใต้สุด จดบันทึกทุกการเดินทางในสมุดบันทึกกว่า 4,000 หน้า ถ่ายภาพกว่า 3,000 ภาพ วาดแผนที่ และเก็บตัวอย่างพรรณพืชกว่า 25,000 ชิ้น ซึ่งปัจจุบันถือเป็น ‘ตำรา’ ที่ประเมินค่าไม่ได้ และเป็นรากฐานของการศึกษาพรรณพืชของประเทศไทย

นักพฤกษศาสตร์ ดร.อาเธอร์ คาร์ (Dr.Arthur Kerr) 

หรือที่คนไทยเรียกว่า ‘หมอคาร์’ ใช้เวลากว่าครึ่งหนึ่งของชีวิตสร้างผลงานมากมายอย่างไม่น่าเชื่อ ท่านใช้ชีวิตที่พวกเราอาจใช้เป็นแรงบันดาลใจยามเกิดความรู้สึก ‘หมดไฟ’ ที่เป็นโรคฮิตของผู้คนในยุคปัจจุบัน

มาดูกันว่าการใช้ชีวิตที่ล้ำค่า สร้างผลงานให้เป็นที่จดจำและน่าเคารพยกย่องนั้นทำอย่างไร

ผู้คนทั่วไปแม้แต่คนไทยอาจไม่เคยได้ยินชื่อของ นายแพทย์ อาเธอร์ คาร์ แต่นักพฤกษศาสตร์ไทยนับถือท่านเป็นบูรพาจารย์ และนักพฤกษศาสตร์ทั่วโลกที่ศึกษาพรรณพืชในประเทศไทยต่างก็ยกย่องให้ท่านเป็น ‘บิดาแห่งวงการพฤกษศาสตร์ไทย’

Arthur Kerr คุณหมอชาวไอริชผู้เป็นเจ้ากรมเพาะปลูก พระยาแรกนา และ บิดาแห่งพฤกษศาสตร์ไทย
หมอคาร์ขณะเป็นแพทย์ที่จังหวัดเชียงใหม่ ภาพ : บทความของจาค็อบ (1962)

“ศาสตราจารย์พาร์เนลล์และชาวต่างชาติรุ่นหลังหลายคนมีข้อกังขาว่า เหตุใดคนไทยจึงเรียก Dr. Arthur Kerr ว่า ‘หมอคาร์’ ทั้งๆ ที่ตัวสะกดเขียนว่า ‘เคอร์’ ศาสตราจารย์พาร์เนลล์กล่าวว่า ไม่เคยได้ยินคนสกอต คนไอริช หรือคนอังกฤษ อ่านนามสกุลนี้ว่า ‘คา’

อย่างไรก็ตาม นักพฤกษศาสตร์ไทยซึ่งเป็นรุ่นศิษย์ของศิษย์ที่ใกล้ชิดกับหมอคาร์ ทั้งจากหอพรรณไม้และพิพิธภัณฑ์พืชกรุงเทพฯ ยืนยันตรงกันว่า หมอคาร์เขียนภาษาไทยได้ พูดภาษาไทยได้ และท่านให้ใครๆ เรียกท่านว่า ‘หมอคาร์’ มาตั้งแต่ต้น

แม้แต่จาค็อบผู้รวบรวมชีวประวัติของหมอคาร์ และได้พบปะพูดคุยกับบุตรสาวทั้งสามคนของ ดร.คาร์ ยังใส่เชิงอรรถไว้ตั้งแต่ต้นเรื่องว่า นามสกุลนี้อ่านว่า ‘car’

สกุล Kerr นี้เป็นคนพื้นเมืองอังกฤษเขตรอยต่อกับสกอตแลนด์ และอ่านออกเสียงคำนี้ว่า car นอกจากนั้นในบางแห่งในอังกฤษยังสะกดคำนี้ว่า Carr อีกด้วย”

ศาสตราจารย์ ดร.จอห์น พาร์เนลล์ (Professor Dr. John Parnell)

บทความชิ้นนี้ได้รับแรงบันดาลใจจากบทความหลายชิ้น และการบรรยายหลายครั้งของ ศาสตราจารย์ ดร.จอห์น พาร์เนลล์ (Professor Dr. John Parnell) ศาสตราจารย์จากภาควิชาพฤกษศาสตร์ Trinity College เมืองดับลิน ประเทศไอร์แลนด์ โดยเฉพาะครั้งล่าสุดที่จัดเป็นซีรีส์ใน 3 จังหวัดของประเทศไทย ในชื่อ ‘A life well lived: the pioneering Irish doctor, AFG Kerr – the Father of Thai Botany’ ภายใต้การสนับสนุนหลักของสถานเอกอัครราชทูตไอร์แลนด์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น และมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ รวมทั้งข้อมูลจากบทความยาว 67 หน้าของนักพฤกษศาสตร์ มาเรียส จาค็อบ (Marius Jacobs, 1929 – 1983) ซึ่งสืบค้นชีวประวัติของหมอคาร์อย่างละเอียดละออ ตีพิมพ์ในวารสาร Blumea ตั้งแต่ ค.ศ. 1962

ที่สำคัญที่สุดนอกจากนั้น คือความเห็นและคำแนะนำจากนักพฤกษศาสตร์ไทย ดร.สมราน สุดดี จากหอพรรณไม้ กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช ซึ่งเป็นพิพิธภัณฑ์พืชที่ใหญ่ที่สุดในประเทศไทย และ ดร.ปราโมทย์ ไตรบุญ จากสำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.) ซึ่งเคยสืบค้นเรื่องราวของหมอคาร์ขณะดำรงตำแหน่งนักพฤกษศาสตร์ ณ พิพิธภัณฑ์พืชกรุงเทพฯ พิพิธภัณฑ์พืชที่เก่าแก่ที่สุดในประเทศไทยซึ่งก่อตั้งขึ้นโดย ‘หมอคาร์’ และมีอายุครบรอบ 100 ปีในปีนี้

ศาสตราจารย์พาร์เนลล์เป็นชาวสกอตที่ข้ามทะเลมาเรียนพฤกษศาสตร์ที่ทรินิตี คอลเลจ สถาบันการศึกษาที่มีชื่อเสียงและมีอายุเก่าแก่กว่า 400 ปี กลางเมืองดับลิน ประเทศไอร์แลนด์ ณ ตึกพฤกษศาสตร์แห่งนั้น อบอวลไปด้วยกลิ่นอายของความรู้และพืชพรรณจากทุกมุมโลก ที่เก็บด้วยมือของนักธรรมชาติวิทยาระดับตำนาน ทั้ง ชาร์ลส์ ดาร์วิน, เซอร์โจเซฟ ฮุกเกอร์, จอห์น ลินด์ลี่ และคนอื่นๆ รวมทั้งผลงานการสำรวจที่เดินทางมาจากโพ้นทะเลของนายแพทย์อาร์เธอร์ คาร์

หลายสิบปีต่อจากนั้นจนถึงปัจจุบัน ศาสตราจารย์พาร์เนลล์ก็ได้เดินทางกลับไปกลับมาหลายสิบครั้ง สู่ต้นทางของตัวอย่างมากมายมหาศาล ย้อนรอยการเดินทางของหมอคาร์ สู่ป่าเขาของประเทศเขตร้อนในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ และเข้าสู่ประเทศไทย

ศาสตราจารย์พาร์เนลล์กลายเป็นแฟนคลับของพรรณไม้ในเมืองไทย เขาเดินทางสำรวจพรรณพืชไปในทุกภูมิภาคของไทย และเป็นหนึ่งในคณะกรรมการนานาชาติในโครงการ ‘พรรณพฤกษชาติประเทศไทย’  หรือ ‘Flora of Thailand’ ซึ่งมีเป้าหมายรวบรวมข้อมูลพรรณพืชมากกว่า 10,000 ชนิดที่พบในเมืองไทย ด้วยความร่วมมือของนักพฤกษศาสตร์ไทยและจากทั่วโลกให้ครบถ้วนสมบูรณ์ภายใน ค.ศ. 2024 

ศาสตราจารย์พาร์เนลล์เริ่มการบรรยายของท่าน โดยย้อนไปว่าเหตุใดท่านจึงเริ่มสนใจค้นคว้าเรื่องราวชีวิตของหมอคาร์

“ผมได้รับมอบหมายให้เป็น Keynote Speaker บรรยายเรื่องเกี่ยวกับ ดร.คาร์ ใน Flora of Thailand Conference ในปีนั้นเป็นการฉลองครบรอบหนึ่งร้อยปีความร่วมมือของชาวยุโรปกับประเทศไทยในการสำรวจพรรณพืชในเมืองไทย” 

ศาสตราจารย์พาร์เนลล์หมายถึงการประชุมนานาชาติโครงการพรรณพฤกษชาติประเทศไทย ซึ่งจัดขึ้นทุก 3 ปี ในแต่ละครั้งมีนักพฤกษศาสตร์ไทยและจากทั่วโลกเข้าร่วมมากกว่า 200 คน ใน ค.ศ. 2014 จัดขึ้นที่สวนพฤกษศาสตร์คิว ประเทศอังกฤษ

“ในตอนนั้นที่เริ่มคิดจะหาข้อมูลเกี่ยวกับ ดร.คาร์ ได้อ่านชีวประวัติที่จาค็อบเขียนไว้ยาวถึงหกสิบเจ็ดหน้า แล้วก็คิดว่าไม่น่าจะมีข้อมูลอะไรใหม่ แต่พอได้ค้นมากขึ้น ได้เห็นผลงานมากขึ้น ได้วิเคราะห์ข้อมูลมากขึ้น ก็รู้สึกทึ่งมากว่า ดร.คาร์ เป็นคนที่เรียกได้ว่า Superactive เลยทีเดียว”

ในการบรรยายครั้งนั้น ศาสตราจารย์พาร์เนลล์สร้างความประทับใจให้กับผู้ฟัง ด้วยภาพหินบนหลุมฝังศพของ ดร.คาร์ ที่สลักบรรทัดสุดท้ายไว้ว่า

‘Botanist in Thailand’

และหากจะเอ่ยถึง ‘จุดเริ่มต้น’ ของ ‘บทสรุป’ ชีวิตของ ‘นักพฤกษศาสตร์ในเมืองไทย’ ท่านนี้ คงต้องย้อนกลับไปถึงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 20 ในวันที่นายแพทย์หนุ่มจบใหม่ชาวไอริช ดร.อาร์เธอร์ คาร์ เดินทางถึงประเทศไทย

เปิดตำนาน

Arthur Kerr คุณหมอชาวไอริชผู้เป็นเจ้ากรมเพาะปลูก พระยาแรกนา และ บิดาแห่งพฤกษศาสตร์ไทย
Arthur Kerr คุณหมอชาวไอริชผู้เป็นเจ้ากรมเพาะปลูก พระยาแรกนา และบิดาแห่งพฤกษศาสตร์ไทย
หินสลักบนหลุมฝังศพของหมอคาร์มีข้อความว่า “อาเธอร์ ฟรานซิส จอร์จ คาร์ บุตรชายคนโตของอีเลียส วิลเลียม และแฟนนี่ คาร์ ถึงแก่กรรมที่เมืองเฮส์ ในมณฑลเคนท์ เมื่อวันที่ 22 มกราคม ค.ศ. 1942 อายุ 65 ปี นักพฤกษศาสตร์ในเมืองไทย” 

อาร์เธอร์ ฟรานซิส จอร์จ คาร์ (Arthur Francis George Kerr) เกิดที่เมือง Kinlough ทางตะวันตกเฉียงเหนือของประเทศไอร์แลนด์ เมื่อวันที่ 27 กุมภาพันธ์ ค.ศ. 1877 หลังจากนั้นครอบครัวได้ย้ายลงไปทางใต้ และเด็กชายคาร์ก็ได้เข้าโรงเรียนที่เก่าแก่ที่สุดแห่งหนึ่งของที่นั่น คือ Dorchester Grammar School ซึ่งก่อตั้งมาตั้งแต่ ค.ศ. 1567 และต่อมาก็เข้าเรียนที่ทรินิตี คอลเลจ ซึ่งเก่าแก่ไม่แพ้กัน (ก่อตั้งเมื่อ ค.ศ. 1592) ท่านได้รับปริญญาหลายใบ รวมทั้งปริญญาศิลปศาสตรบัณฑิต (Bachelor of Arts) สาขาวิทยาศาสตร์ธรรมชาติ ในค.ศ. 1897 และจบแพทย์ (Bachelor of Medicine และ Doctor of Medicine) ในเวลาต่อมา

เรื่องสำคัญเรื่องหนึ่งจากวัยเยาว์ของ ดร.คาร์ ก็คือโรควัณโรคในกระดูกที่แขนขวา ซึ่งอาจทำให้มีปัญหาในการเขียนและมีลายมืออ่านยากระดับตำนาน นักพฤกษศาสตร์รุ่นหลังพากันอ่อนใจที่ต้องช่วยกันเดาลายมือในบันทึกและคำบรรยายประกอบตัวอย่างพืช แต่ด้วยว่าบันทึกเหล่านั้นมีจำนวนมาก ครอบคลุมพืชแทบทุกกลุ่ม จากทุกภูมิภาคของประเทศไทย และละเอียดละอออย่างยิ่ง จึงไม่มีใครมองข้ามไปได้

 การผจญภัยของหมอหนุ่มชาวไอริช

ในระหว่างการเรียนที่ทรินิตี คอลเลจ ในช่วงปีแรกๆ นักศึกษาคาร์สนใจการศึกษาพฤกษศาสตร์เป็นอย่างมาก จึงสนิทสนมกับ ศาสตราจารย์ เอช. เอช. ดิกซ์สัน (Professor H. H. Dixon) นักพฤกษศาสตร์ผู้มีชื่อเสียงของโลก (จากการศึกษาเซลล์วิทยาและสรีรวิทยาการลำเลียงน้ำในพืช) นักศึกษาคาร์ได้รับปริญญาตรีด้านธรรมชาติวิทยาใน ค.ศ. 1897 และทันทีที่จบแพทย์ใน ค.ศ. 1901 ศาสตราจารย์ดิกซ์สันจึงช่วยให้ ดร.คาร์ ได้เริ่มงานเป็นแพทย์ครั้งแรกที่จังหวัดเชียงใหม่ในประเทศไทย ซึ่งขณะนั้นเรียกว่าสยาม และทั้งที่การเดินทางเป็นไปด้วยความยากลำบาก ต้องใช้ลา ล่อ หรือใช้เรือทวนกระแสน้ำขึ้นไปตามแม่น้ำเจ้าพระยาและแม่น้ำปิงเป็นเวลาถึง 4 สัปดาห์ กว่าจะถึงตัวเมืองเชียงใหม่ แต่ ดร.คาร์ ก็ยังเดินทางไปทั่วประเทศในเวลาต่อมา และเก็บตัวอย่างพืชจำนวนมากมายมหาศาลในช่วงเวลา 30 ปีที่อยู่ในประเทศไทย

ดร.คาร์ แพทย์หนุ่มอายุ 25 ปี ออกเดินทางใน ค.ศ. 1902 เพื่อทำงานในตำแหน่งแพทย์ผู้ช่วยของ ดร.ฮิวจ์ แคมป์เบล ไฮเอต (Dr.Hugh Campbell Highet) แพทย์ผู้นำวัคซีนไข้ทรพิษหรือฝีดาษเข้ามาใช้ในเมืองไทยเป็นคนแรก ระหว่างการเดินทางยาวนานในเรือข้ามทวีป ดร.คาร์ ได้พบกับเดซี่ จัดด์ (Daisy Muriel Judd) สาวน้อยอายุ 18 ปี น้องสาวของแมรี่ จัดด์ ภรรยาของนายแพทย์ไฮเอตซึ่งร่วมเดินทางมาสยามด้วย และในปีต่อมาทั้งคู่ก็แต่งงานกันที่จังหวัดเชียงใหม่ คงเป็นที่นี่ที่ ดร.คาร์ ชาวไอริช กลายเป็น ‘หมอคาร์’ ของคนสยาม 

ชีวิตใกล้ชิดธรรมชาติในจังหวัดเชียงใหม่ทำให้หมอคาร์หันมาสนใจกล้วยไม้ ในระยะแรกก็เพียงท่องเที่ยวไปในป่ารอบๆ เมืองเชียงใหม่ เก็บกล้วยไม้ป่ามาปลูกไว้ที่บ้านจนกระทั่งมันพากันออกดอกบานสะพรั่ง จากนั้นไม่นาน หมอคาร์ก็เริ่มวาดรูปกล้วยไม้เป็นงานอดิเรก โดยร่างภาพกล้วยไม้ด้วยดินสอบนกระดาษ ซึ่งปัจจุบันเย็บไว้เป็นสมุดภาพขนาดใหญ่ 2 เล่ม และเก็บรักษาอยู่ที่สวนพฤกษศาสตร์คิว ประเทศอังกฤษ ภาพแรกที่หมอคาร์วาดเป็นภาพของกล้วยไม้นวลผ่อง ลงวันที่ไว้ว่า 15 มกราคม ค.ศ. 1904 หลังจากนั้นท่านก็วาดรูปอย่างจริงจังและลงลำดับของทุกภาพต่อเนื่อง นับถึงต้น ค.ศ. 1908 เพียง 4 ปีนับจากที่วาดภาพแรกก็มีผลงานที่มีรายละเอียดน่าทึ่งของกล้วยไม้มากถึง 215 ชนิดเลยทีเดียว

กล้วยไม้ไทย
กล้วยไม้นวลผ่อง หรือ Eria pulchella Lindl ภาพ : www.orchidspecies.com

หมอคาร์ฝึกการเป็นนักสำรวจด้วยตนเอง ท่านวาดแผนที่การสำรวจอย่างประณีตโดยใช้หมึก บันทึกแม่น้ำและเส้นทางเดิน รวมทั้งเนินเขา หมู่บ้าน และยังจดวันที่ที่สำรวจไว้ตลอด บางส่วนของแผนที่ก็เว้นว่างไว้ ทำให้ทราบได้ว่า ท่านจะไม่บันทึกสิ่งที่ไม่ได้เห็นเองกับตา พิกัดที่ละเอียดลออบนแผนที่เหล่านี้ได้จากการใช้เข็มทิศและบารอมิเตอร์วัดระดับความสูงจากน้ำทะเล

ในเวลานั้น หนังสือ พรรณพืชของบริติชอินเดีย ตีพิมพ์ครบถ้วนเรียบร้อยหลายปีแล้ว แต่การศึกษาพรรณพืชของสยามเรียกได้ว่าแทบจะไม่มีเลย ดังนั้น การศึกษาของหมอคาร์จึงมีคุณค่าอย่างสูง เมื่อหมอคาร์เดินทางกลับไปเยี่ยมบ้านที่ประเทศอังกฤษเป็นครั้งแรก ท่านได้นำภาพวาดดอกกล้วยไม้กลับไปยังสวนพฤกษศาสตร์คิว และเมื่อนักพฤกษศาสตร์ที่นั่นได้เห็น ก็สนใจพรรณพืชจากสยามเป็นอย่างมาก พวกเขาจึงแนะนำให้หมอคาร์เก็บตัวอย่างสำหรับพิพิธภัณฑ์พืช (Herbarium Specimen) ตัวอย่างเหล่านี้มักเป็นชิ้นส่วนกิ่งทับแห้ง ยาวประมาณ 30 ซม. มีใบ ดอก ผล และเมล็ด เย็บติดบนกระดาษแข็ง มีชื่อพืช ชื่อผู้เก็บ วันที่ สถานที่เก็บตัวอย่าง และคำบรรยายลักษณะโดยย่อของพรรณพืชชิ้นนั้น โดยมักเก็บมากกว่า 1 ซ้ำ (Duplicate) ส่งไปเก็บรักษาเพื่อการศึกษาในพิพิธภัณฑ์พืชมากกว่า 1 แห่งในประเทศต่างๆ

Arthur Kerr คุณหมอชาวไอริชผู้เป็นเจ้ากรมเพาะปลูก พระยาแรกนา และบิดาแห่งพฤกษศาสตร์ไทย
Arthur Kerr คุณหมอชาวไอริชผู้เป็นเจ้ากรมเพาะปลูก พระยาแรกนา และบิดาแห่งพฤกษศาสตร์ไทย
แผนที่เกาะเต่า ตีพิมพ์โดยหมอคาร์ จากภาพร่างในสมุดโน้ตที่บันทึกระหว่างการเดินทาง ภาพ : บทความของศาสตราจารย์พาร์เนลล์ และคณะ (2015)

ทันทีที่หมอคาร์กลับมาถึงสยามอีกครั้ง ท่านก็ได้เก็บตัวอย่างพืชชิ้นแรกในวันที่ 1 ธันวาคม ค.ศ. 1908 ที่ปากน้ำโพ ซึ่งในสมัยนั้นเป็นปลายทางสุดท้ายของรถไฟจากกรุงเทพฯ จากนั้นต้องลงเรือล่องไปตามลำน้ำแม่ปิง เมื่อท่านเดินทางถึงเชียงใหม่ใน 2 สัปดาห์ต่อมา ก็ได้เก็บตัวอย่างไปแล้ว 8 ชิ้น นับเป็นจุดเริ่มต้นของการสำรวจมากมายมหาศาลในเวลาต่อมา

แม้ว่าหมอคาร์จะบ่นในจดหมายที่ส่งไปยังนักพฤกษศาสตร์ที่สวนพฤกษศาสตร์คิวว่า ท่านมีเวลาเก็บตัวอย่างเพียงเดือนละ 1 วัน แต่ในภายหลังก็พบว่าเป็นพืชชนิดใหม่ของโลกหลายชนิด ศาสตราจารย์วิลเลียม จี. เครบ (Professor W. G. Craib, 1882 – 1933) นักพฤกษศาสตร์ที่สวนพฤกษศาสตร์คิวได้รับมอบหมายให้ศึกษาตัวอย่างที่หมอคาร์ส่งมาจากสยามอย่างจริงจัง และตีพิมพ์รายงานเรื่องพรรณพืชของสยาม Contributions to the Flora of Siam ในวารสารวิชาการคิว (Kew Bulletin) เมื่อค.ศ. 1911 ต่อจากบทความของหมอคาร์เรื่อง พรรณพืชดอยสุเทพ ในฉบับเดียวกัน และศาสตราจารย์เครบได้ตีพิมพ์ชื่อพืชชนิดใหม่เมื่อได้รับตัวอย่างจากหมอคาร์เพิ่มเติมอย่างต่อเนื่อง

หมอคาร์สร้างกระท่อมไว้บนดอยขุนช่างเคี่ยนและแวะค้างแรมเมื่อขึ้นไปสำรวจดอยสุเทพในวันว่าง 2 – 3 วัน เรียกว่าท่านได้สำรวจและเก็บตัวอย่างพรรณพืชทั่วทั้งดอย ท่านเก็บตัวอย่างอย่างพิถีพิถัน ลงหมายเลขและรายละเอียดไม่ตกหล่น แม้ว่าหมอคาร์จะตาบอดสี แต่ท่านก็ขอให้คนอื่นช่วยดูให้เพื่อเขียนชื่อสีให้ถูกต้องกำกับไปกับตัวอย่าง หากตัวอย่างไม่สมบูรณ์ ท่านก็จะกลับไปเก็บดอก ผล เมล็ด ให้ครบถ้วน มีครั้งหนึ่งที่ตัวอย่างจากสยามหายไปทั้งกล่องระหว่างการจัดส่งข้ามทวีป ท่านก็มีมานะเก็บตัวอย่างใหม่มาทดแทนอย่างครบถ้วน 

ควรต้องเอ่ยถึง ณ ที่นี้ว่าก่อนการสำรวจของหมอคาร์ มีรายงานการสำรวจพืชในเมืองไทยมาก่อนบ้างแล้ว แต่เป็นระยะเวลาสั้นๆ เช่น การศึกษาโดยนักพฤกษศาสตร์ชาวเยอรมัน ดร.คาร์ล ซี. ฮอสซีอุส (Dr. Carl C. Hosséus) เมื่อ ค.ศ. 1904 และ 1906 ซึ่งศาสตราจารย์เครบได้อ้างอิงไว้ในรายงานด้วย

ด้วยอาชีพแล้ว หมอคาร์มีหน้าที่ดูแลรักษาข้าราชการ ทหาร ตำรวจ และยังเข้าไปดูแลคนป่วย ให้วัคซีนตามหมู่บ้านนอกเขตเมือง กล่าวกันว่าท่านเป็นหมอมีฝีมือคนหนึ่ง และแม้จะมีปัญหาเรื่องแขน แต่ก็ผ่าตัดได้เป็นอย่างดี นอกจากนั้นหมอคาร์ยังสนใจการทำวิจัย เช่นที่ได้ศึกษาเรื่องพยาธิในลำไส้อย่างจริงจัง หมอคาร์เป็นหมอที่ใส่ใจคนไข้ ถึงกับมีผู้หญิงคนหนึ่งเล่าว่า เมื่ออายุ 11 ปี เธอป่วยเป็นไทฟอยด์และได้รับการรักษาจากหมอคาร์ หลังจากนั้น เธอได้รับโปสการ์ดภาพถ่ายกล้วยไม้จากหมอคาร์ ที่ส่งมาให้กำลังใจเธอครั้งละ 1 รูป ภาพถ่ายเหล่านี้หมอคาร์เป็นผู้ถ่ายภาพด้วยตัวเอง

 หมอคาร์กลับไปอังกฤษช่วง ค.ศ. 1913 และเกิดสงครามขึ้นพอดี เมื่อท่านกลับมาเมืองไทยอีกครั้ง ท่านก็ได้ทราบว่าตำแหน่งเดิมที่เชียงใหม่ไม่ว่างเสียแล้ว ดังนั้นท่านจึงอยู่รองานตำแหน่งถาวรในกรุงเทพฯ ช่วงนั้นท่านถูกส่งตัวไปช่วยรักษาโรคระบาดในภูมิภาคต่างๆ และเป็นครั้งแรกที่ได้ลงใต้ จึงถือโอกาสสำรวจเก็บตัวอย่างพรรณไม้ระหว่างทาง

เจ้ากรมเพาะปลูก

ในช่วงนั้น พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวมีพระราชดำริขยายงานการสำรวจพรรณพืชในประเทศไทย หมอคาร์จึงได้รับพระมหากรุณาธิคุณให้ร่างแผนการดำเนินงาน และทรงแต่งตั้งให้เป็นเจ้ากรมตรวจพันธุ์รุกขชาติที่ตั้งขึ้นใหม่ในสังกัดกระทรวงพาณิชย์และคมนาคม เมื่อวันที่ 1 กันยายน ค.ศ. 1920 (พ.ศ. 2463) เพื่อทำหน้าที่สำรวจและตรวจสอบงานที่เกี่ยวข้องกับงานพฤกษศาสตร์ โดยมีพิพิธภัณฑ์พืชกรุงเทพฯ (Bangkok Herbarium: BK) เป็นที่เก็บรวบรวมตัวอย่างพรรณไม้ที่สำรวจพบและการจัดเก็บตัวอย่างพืชตามหลักสากล เพื่อใช้เป็นหลักฐานอ้างอิงสำหรับการตรวจสอบชื่อวิทยาศาสตร์ที่ถูกต้อง ตั้งแต่นั้นมาหมอคาร์ก็ทำงานเป็นนักพฤกษศาสตร์เต็มตัว และไม่ได้เป็นแพทย์ออกตรวจรักษาอีกต่อไป

Arthur Kerr คุณหมอชาวไอริชผู้เป็นเจ้ากรมเพาะปลูก พระยาแรกนา และ บิดาแห่งพฤกษศาสตร์ไทย
ตัวอย่างต้นแบบเหง้าน้ำทิพย์ Agapeter saxicola Craib หมายเลข Kerr 8696 เก็บในประเทศสยามโดยหมอคาร์ ตั้งชื่อโดยศาสตราจารย์เครบ สังเกตลายมือที่อ่านยากของหมอคาร์ ภาพ : http://plants.istore.org 

หมอคาร์และกองตรวจพันธุ์รุกขชาติได้รับมอบหมายให้สำรวจพรรณพืชในประเทศไทย โดยเฉพาะที่มีมูลค่าในทางการพาณิชย์ในขณะนั้น งานนี้เป็นภาระที่ใหญ่หลวงไม่น้อย เพราะต้องสำรวจให้ทั่วพื้นที่ประเทศไทยซึ่งมีขนาดใหญ่มากและสำรวจมาแล้วน้อยมาก ดังนั้น การวางแผนการออกสำรวจจึงเป็นงานใหญ่ ต้องเดินทางกันยาวนานครั้งละ 2 – 3 เดือนในแต่ละปี ในเวลานั้น ถนนหนทางในสยามแทบไม่มีและที่มีอยู่ก็ใช้งานไม่ได้ในฤดูฝน การออกสำรวจจึงต้องทำในฤดูแล้ง

หมอคาร์ขอประทานพระอนุญาตจากพระราชวรวงศ์เธอกรมหมื่นพิทยาลงกรณ์ รองเสนาบดีกระทรวงฯ ซึ่งเป็นผู้บังคับบัญชาโดยตรง เพื่อเริ่มต้นการทำงาน โดยพำนักอยู่ที่จังหวัดเชียงใหม่ที่คุ้นเคย ในปลายปีนั้นทั้งครอบครัวจึงเดินทางกลับขึ้นไปโดยรถไฟ และล่องแม่น้ำปิงจนถึงจังหวัดเชียงใหม่อีกครั้ง

หมอคาร์ออกเดินทางสำรวจพืชพรรณในภาคเหนือยาวนานครั้งแรกเมื่อต้น ค.ศ. 1921 ใช้เวลาเกือบครึ่งปี โดยมีผู้ช่วยคนไทยหลายคน เช่น นายเนย อิศรางกูร ณ อยุธยา, นายระบิล บุนนาค, นายพุด ไพรสุรินทร์ และ หม่อมเจ้าลักษณากร เกษมสันต์ รวมทั้งพ่อครัวและลูกหาบ น้องชายของท่าน วูดแฮม คาร์ (F. H. W. (Woodhams) Kerr) ก็เดินทางจากอังกฤษมาร่วมสำรวจในครั้งนี้ด้วย 

เรื่องเศร้าเกิดขึ้นในปีนั้น หลังจากหมอคาร์กลับจากการสำรวจ ภรรยาของท่านเกิดล้มป่วยและเสียชีวิตไม่กี่วันต่อมา ทั้งครอบครัวรวมทั้งน้องชายจึงเดินทางกลับไปยังอังกฤษและฝากฝังบุตรสาวทั้งสามคนไว้กับพี่สาว จากนั้นหมอคาร์ก็เดินทางกลับมายังเชียงใหม่เพียงลำพัง และเริ่มทำงานที่ท่านได้รับมอบหมายต่อไป

หมอคาร์ออกเดินทางสำรวจทั่วประเทศอย่างจริงจัง โดยมักโดยสารรถไฟไปจนสุดเส้นทาง ต่อด้วยรถยนต์จนสุดถนน จากนั้นก็ใช้เกวียน บางช่วงก็นั่งบนหลังช้าง ถ้ามีเส้นทางแม่น้ำ คณะสำรวจของท่านก็จะใช้เรือหรือแพไม้ไผ่ ต่อด้วยการเดินเท้าระยะไกล พร้อมกับลูกหาบและล่อบรรทุกของ นับรวมการเดินทางทั่วทุกภาคของประเทศได้หลายพันกิโลเมตร 

หมอคาร์เก็บตัวอย่างพรรณไม้อย่างพิถีพิถัน ถ้าอยู่บนกิ่งไม้สูง บางครั้งก็ต้องใช้ปืนยิงตกลงมา คณะของท่านมีอุปกรณ์จำนวนมาก มีแม้กระทั่งกล้องจุลทรรศน์ไปด้วย ด้วยข้าวของที่มากมายนี่เองทำให้เสี่ยงถูกปล้น ซึ่งก็เกิดขึ้นหลายครั้ง หมอคาร์จดบันทึกการเดินทางอย่างละเอียด แม้แต่การได้พบสวนทางกับพ่อค้าขายสินค้าต่างๆ ท่านก็จดบันทึกชนิดและปริมาณสินค้า จำนวนหมูไก่ที่เลี้ยงกันตามหมู่บ้าน เหมือง พืชผล และการผลิตแปรรูปในท้องถิ่นต่างๆ ต่อมา บันทึกเหล่านี้ได้รับการตีพิมพ์ในวารสารรายไตรมาสของกระทรวงพาณิชย์ ชื่อ ‘The Record’

 “…ในวันที่ 10 มิถุนายน พวกเราก็ไปถึงบ้านอุ้มผางที่นายอำเภอประจำการอยู่ หมู่บ้านตั้งอยู่ริมลำน้ำสาขาของแม่กลอง (แม่น้ำสายเดียวกับแม่กลองที่สมุทรสาคร ต้นน้ำอยู่ที่บ้านแม่กลองคี อำเภออุ้มผาง จังหวัดตาก-ผู้เขียน) เหนือที่ราบนาข้าวเล็กๆ…” หมอคาร์บันทึกไว้ในรายงานเมื่อ ค.ศ. 1922

“…ขณะที่อยู่ที่อุ้มผาง เราได้ขึ้นไปสำรวจดอยหัวหมด เนินเขาหินปูนสลับซับซ้อนที่ทอดตัวทางตะวันตกเฉียงใต้ของหมู่บ้าน สูงขึ้นไปประมาณ 1,000 เมตร เนินเขาเหล่านี้มีลักษณะสมกับชื่อที่แปลว่า ‘หัวล้าน’ เพราะมียอดโล่งเตียนตรงกันข้ามกับพื้นที่ป่าอุดมสมบูรณ์ที่ล้อมรอบอยู่ บนเนินเต็มไปด้วยหญ้าและพืชล้มลุก แทนที่จะมีไม้ใหญ่…” 

ดร.สมราน สุดดี ศึกษาตัวอย่างพรรณไม้ของหมอคาร์ที่เก็บไว้ในประเทศไทยและที่ส่งไปเก็บรักษาในประเทศอื่น เล่าว่า ตัวอย่างที่หมอคาร์เก็บจากดอยหัวหมด มีหลายชิ้นที่กลายเป็นตัวอย่างต้นแบบ เพราะเป็นตัวอย่างทางวิชาการที่เก็บเป็นครั้งแรก เช่น ฮ่อมดอยหัวหมด พืชในวงศ์ต้อยติ่ง (Acanthaceae) และเทียนปีกผีเสื้อ พืชในวงศ์เทียน ซึ่งพบมากเต็มดอยในช่วงฤดูฝน

สิ้น ค.ศ. 1922 หมอคาร์ก็ย้ายลงมาประจำที่กรุงเทพฯ อย่างถาวร และในค.ศ. 1931 กรมตรวจพันธุ์รุกขชาติได้ผนวกรวมกับกรมเพาะปลูกและเปลี่ยนชื่อเป็นกรมตรวจกสิกรรม (กรมวิชาการเกษตรในปัจจุบัน) โดยให้หมอคาร์รั้งตำแหน่งอธิบดีกรมตรวจกสิกรรม ในระหว่างนี้หมอคาร์ได้รับเกียรติให้เป็นพระยาแรกนา โดยมีภาพวาดการ์ตูนเป็นรูปของท่านในพื้นที่พระราชพิธี นับว่าดูเท่ไม่น้อย หลังจากนั้นพระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญก็ห่างหายไปถึง 30 ปี

 งานแห่งชีวิต

Arthur Kerr คุณหมอชาวไอริชผู้เป็นเจ้ากรมเพาะปลูก พระยาแรกนา และบิดาแห่งพฤกษศาสตร์ไทย
ฮ่อมดอยหัวหมด (Strobilanthe graminea J. B. Imlay) ตั้งชื่อจากตัวอย่างหมายเลจ Kerr 6188
Arthur Kerr คุณหมอชาวไอริชผู้เป็นเจ้ากรมเพาะปลูก พระยาแรกนา และบิดาแห่งพฤกษศาสตร์ไทย
เทียนปีกผีเสื้อ (Impatiens patula Craib) ตั้งชื่อจากตัวอย่างหมายเลจ Kerr 6128 ซึ่งหมอคาร์เป็นผู้เก็บจากดอยหัวหมดในการเดินทางสำรวจเมื่อ ค.ศ. 1921

แม้ว่าหมอคาร์จะเคยปรารภว่า ดร. ดิกซ์สันทำให้ท่านชอบงานพฤกษศาสตร์ แต่หมอคาร์ก็ไม่ได้คิดจะศึกษาต้นไม้รอบตัวในประเทศอังกฤษ จาค็อบผู้ศึกษาอัตชีวประวัติของหมอคาร์สันนิษฐานว่า หมอคาร์ตั้งใจศึกษาพืชพรรณทั่วเมืองไทยไม่ใช่เพราะเสพติดงานด้านพฤกษศาสตร์ แต่เป็นเพราะรู้สึกว่าเป็นความรับผิดชอบที่ท่านทำได้ดีกว่าใครๆ ด้วยว่ายังไม่เคยมีใครศึกษาพืชพรรณในเมืองไทยอย่างจริงจังมาก่อน ยังมีเรื่องให้ค้นพบใหม่อีกมากและการสำรวจจะเป็นประโยชน์อย่างยิ่ง ท่านจึงได้พากเพียรพยายามอย่างหนัก

 วิธีการสำรวจของหมอคาร์มีเอกลักษณ์ คือท่านศึกษาพืชพรรณสองข้างทางที่ผ่านไป จดบันทึกสภาพแวดล้อมทุกอย่างที่เห็น และเขียนแผนที่การเดินทางอย่างละเอียด ศาสตราจารย์พาร์เนลล์ยกตัวอย่างข้อความจากสมุดบันทึกของหมอคาร์ช่วงหนึ่ง ดังนี้ 

“…ณ เวลา 7.15 เรามุ่งไปทาง ตอ. เฉียง ต. 7.35 ข้ามลำน้ำเล็กๆ ที่ไหลไปทาง ตต. 7.53 เราเลี้ยวไปทาง ตอ. อ้อมหุบจากนั้นลงใต้ไปอีก พอ 2 ทุ่ม ทาง ตอ. เฉียง ต. ค่อนไปทาง ต. มีกลุ่มสน เราค่อยๆ เดินขึ้นเขาไม่สูงชันนักอย่างช้าๆ 8.20 เราอยู่ในทิศ ตอ. เฉียง ต. 8.30 ถึงยอดสูงสุด…” 

ด้วยการบันทึกที่ละเอียดระดับนี้อย่างสม่ำเสมอ ในขณะที่เดินเท้า ปีนก้อนหิน ข้ามตอไม้ ลุยลำห้วย เก็บตัวอย่างพืช วาดแผนที่ และถ่ายภาพไปด้วย ศาสตราจารย์พาร์เนลล์กล่าวในฐานะนักพฤกษศาสตร์ภาคสนามที่มีประสบการณ์เดินทางสำรวจว่า เป็นความสามารถมหัศจรรย์ที่น่าทึ่งสุดประมาณของหมอคาร์ ทำให้ข้อมูลที่พวกเราได้เป็นมรดกตกทอดมา บ่งบอกความหลากหลายของพรรณพืชจากทุกท้องถิ่น และมีความสำคัญมากในการศึกษาพรรณพฤกษชาติในประเทศไทยจนกระทั่งในทุกวันนี้

ตลอดระยะเวลาการสำรวจ เมื่อหมอคาร์เก็บตัวอย่างพืชและทับแห้งดีแล้วได้ 30 – 40 ตัวอย่าง ท่านก็ทยอยส่งตัวอย่างไปยังพิพิธภัณฑ์พืชที่สวนพฤกษศาสตร์คิว ประเทศอังกฤษ ศาสตราจารย์เครบศึกษาตัวอย่างพืชเหล่านี้ และในที่สุดก็ตีพิมพ์บทความเรื่อง Florae Siamensis Enumeratio หรือ ดัชนีพรรณพฤกษชาติในสยาม เมื่อ ค.ศ. 1925 บทความนี้เป็นจุดเริ่มต้นของโครงการ ‘พรรณพฤกษชาติประเทศไทย หรือ Flora of Thailand’ ซึ่งดำเนินงานมาจนถึงปัจจุบัน โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อรวบรวมข้อมูลความรู้ของพืชกว่า 10,000 ชนิดในประเทศไทย และตั้งเป้าหมายให้จบครบสมบูรณ์ในอีก 4 ปีข้างหน้า (ค.ศ. 2024)

ในการบรรยายและในบทความ ดร.พาร์เนลล์เล่าว่า หมอคาร์เป็นช่างภาพฝีมือดีคนหนึ่ง ในบรรดาข้าวของของหมอคาร์ที่ขณะนี้เก็บรักษาไว้ที่สวนพฤกษศาสตร์คิว มีภาพถ่ายด้วยฟิล์มขาว-ดำ ล้างและพิมพ์ลงบนกระดาษถึง 17 อัลบั้ม ราว 4,200 ภาพ เกือบทั้งหมดเป็นภาพที่หมอคาร์ถ่ายในสยามระหว่าง ค.ศ. 1909 – 1933

เรื่องน่าทึ่งยิ่งไปกว่านั้น คือในระหว่าง ค.ศ. 1901 – 1913 ก่อนเปลี่ยนมาใช้ฟิล์มขาว-ดำ หมอคาร์ถ่ายภาพโดยใช้ฟิล์มกระจกขนาดกว้างยาว 3 ¼ นิ้ว เก็บไว้ถึง 11 กล่อง นึกถึงการรอนแรมไปพร้อมกับกล้องตัวใหญ่และฟิล์มกระจกที่บอบบางแต่หนักมาก และบันทึกได้ครั้งละ 1 ภาพ เข้าในป่ารกทึบครั้งละหลายร้อยกิโลเมตร เป็นเวลาหลายเดือน เรียกได้ว่าเป็น ‘ความอุตสาหะ’ ขั้นสุดที่หาได้ยากยิ่ง

หมอคาร์นับเป็นผู้ใฝ่รู้ใฝ่เรียนตลอดเวลา นอกเหนือจากเรื่องพืชพรรณ ท่านยังรวบรวมและศึกษาตัวอย่างผีเสื้อ สนใจโบราณคดี ชาติพันธุ์วิทยา ทั้งยังมีความสามารถด้านภาษา พูดได้ทั้งภาษาฝรั่งเศส ภาษาเยอรมัน รวมทั้งภาษาไทย และภาษาถิ่นหลายภาษา จาค็อบให้ความเห็นในบทความของเขาว่า .(หมอคาร์) ฝึกภาษาไทยจนใช้การได้ดี นอกจากเพราะท่านมีพรสวรรค์ด้านภาษาแล้ว ยังเป็นเพราะว่าท่านชอบคนไทยมาก เมื่อกลับมาอยู่ที่อังกฤษแล้ว ยังติดต่อและไปมาหาสู่เพื่อนชาวสยามในอังกฤษอย่างใกล้ชิด…”

Arthur Kerr คุณหมอชาวไอริชผู้เป็นเจ้ากรมเพาะปลูก พระยาแรกนา และ บิดาแห่งพฤกษศาสตร์ไทย
ภาพการ์ตูนหมอคาร์เป็นพระยาแรกนาในฐานะเจ้ากรมเพาะปลูก ตีพิมพ์ในหนังสือพิมพ์ในสยาม ภาพ : บทความของจาค็อบ (1962)

หมอคาร์กระตือรือร้นสนใจเรื่องพืชพรรณในสยามเป็นอย่างมาก และเป็นแรงบันดาลใจให้เพื่อนฝูงหลายคนหันมาสนใจเก็บและสะสมต้นไม้ชนิดต่างๆ ทั้งชาวสยาม ได้แก่ พระยาวินิจวนันดร นายพุด รวมทั้งนายเนย ซึ่งเป็นผู้ช่วยของหมอคาร์ตั้งแต่ในการเดินทางครั้งแรกจนถึงครั้งสุดท้าย และชาวยุโรป เช่น เอช. บี. จี. การ์เร็ต (H. B. G. Garrett) เพื่อนสนิทของหมอคาร์ เอ. มาร์แคน (A. Marcan) วู้ดแฮม คาร์ น้องชาย อีริล สมิธ (Eryl Smith) พันเอกอีริก ไซเดนฟาเดน (Major Erik Seidenfaden) เป็นต้น ปัจจุบันมีตัวอย่างพรรณพืชที่เก็บโดยท่านเหล่านี้มากมายกว่า 15,000 ชิ้น อยู่ในความดูแลของพิพิธภัณฑ์พืชในประเทศไทยและในต่างประเทศ ทั้งหมดล้วนริเริ่มมาจากการได้รับแรงบันดาลใจจากหมอคาร์

คนแรกๆ ที่เริ่มสนใจกล้วยไม้จากการชักชวนของหมอคาร์ คือเพื่อนรุ่นพี่ เอมิลี อี. คอลลินส์ (Emily E. Collins) ซึ่งเข้ามาในสยามพร้อมกับสามีตั้งแต่ ค.ศ. 1877 ในภายหลังมีตัวอย่างพรรณไม้ที่คุณนายคอลลินส์เก็บในสยามจำนวนมากถึง 2501 หมายเลข และอย่างน้อย 18 ชนิดได้รับคำระบุชนิด collinsae เพื่อเป็นเกียรติกับคุณนายคอลลินส์ เช่น ผักบุ้งช้าง Argyreia collinsae (Craib) Na Songkhla & Traiperm 

Arthur Kerr คุณหมอชาวไอริชผู้เป็นเจ้ากรมเพาะปลูก พระยาแรกนา และ บิดาแห่งพฤกษศาสตร์ไทย
ฟิล์มกระจกหมายเลขที่ 4005 ของหมอคาร์ที่ศาสตราจารย์พาร์เนลล์นำมาให้ชมเป็นตัวอย่าง เขียนอธิบายไว้ว่า “พืชสกุลว่านไก่แดงและพืชอิงอาศัยชนิดอื่นๆ”

บั้นปลายชีวิต

หมอคาร์เกษียณอายุราชการเมื่อทำงานมาครบ 25 ปี ท่านออกเดินทางไปปีนังและลงเรือกลับประเทศอังกฤษใน ค.ศ. 1932 จนถึงวันนั้น หมอคาร์เก็บตัวอย่างที่ยังคงอยู่ที่พิพิธภัณฑ์พืชหลายแห่ง เป็นมอสราว 600 หมายเลข กล้วยไม้ประมาณ 2,000 หมายเลข และพืชมีท่อลำเลียงอื่นอีกราว 23,000 หมายเลข 

หมอคาร์ใช้ 10 ปีสุดท้ายของชีวิตทำงานที่สวนพฤกษศาสตร์คิวเพื่อสะสางข้อมูลตัวอย่างพืชที่เก็บจากสยาม ศาสตราจารย์เครบเดินทางมาพบในปีถัดมาและได้ร่วมกันทำงาน แต่เพียงไม่กี่สัปดาห์ ศาสตราจารย์เครบก็ป่วยและเสียชีวิตที่สวนพฤกษศาสตร์คิวเนื่องจากเนื้องอกในสมอง นับเป็นการสูญเสียเพื่อนและผู้ร่วมงานเก่าแก่คนสำคัญของหมอคาร์ แต่โชคดีที่รายงานเรื่องพรรณพืชจากสยามก้าวหน้าไปมากแล้ว และ Florae Siamensis Enumeratio ฉบับที่ 2 บทที่ 1 – 2 ก็ส่งเข้าโรงพิมพ์ไปแล้ว หลังจากนั้นหมอคาร์จึงรับช่วงทำข้อมูลต่อจากศาสตราจารย์เครบ

หมอคาร์ย้ายไปอยู่ที่เมืองเฮส์กับพี่สาวและลูกสาวทั้งสามคน ที่นั่นมีกระท่อมแยกออกมาจากบ้านหลังใหญ่ที่ท่านใช้ทำงานพฤกษศาสตร์ ศึกษาดอกไม้จากตัวอย่างและจดบันทึก หมอคาร์ร่วมกับบุคคลอื่นตั้งชื่อและแก้ไขชื่อพืชราว 200 ชนิด ในปีหลังๆ หมอคาร์เข้าไปที่สวนพฤกษศาสตร์คิวสัปดาห์ละ 2 – 3 วัน และส่งต้นฉบับบทความ Florae Siamensis Enumeratio ฉบับที่ 2 บทที่ 3 – 4 เข้าโรงพิมพ์ ดังที่กล่าวแล้ว ผลงานชิ้นสำคัญนี้ของศาสตราจารย์เครบและหมอคาร์ เป็นจุดเริ่มต้นของการศึกษาพรรณพืชในประเทศไทย และเป็นที่มาของโครงการพรรณพฤกษชาติประเทศไทยในปัจจุบัน

ในช่วงสุดท้ายของชีวิต อาการหอบหืดกำเริบมาก หมอคาร์ทำงานจนถึงวาระสุดท้าย ท่านเสียชีวิตในวันที่ 21 มกราคม ค.ศ. 1942 ที่บ้านในเมืองเฮส์นั่นเอง

ผู้คนจดจำหมอคาร์ในฐานะผู้ชายที่มีรูปร่างผอม สูง ผมสีเข้ม ตาสดใสสีเทา พูดน้อย สุขุมเยือกเย็น รักเด็ก เป็นมิตร โอบอ้อมอารี ช่วยเหลือผู้อื่นเสมอในทุกโอกาส ในแวดวงพฤกษศาสตร์ มีพรรณไม้หลายชนิดที่ได้รับชื่อที่ตั้งขึ้นเพื่อระลึกถึงหมอคาร์ เช่น ชื่อสกุลกันภัย Afgekia ตั้งโดยศาสตราจารย์เครบจากชื่อย่อ A. F. G. K. รวมเข้าเป็นคำ ชื่อสกุลปาล์มเจ้าเมืองถลาง Kerriodoxa elegans J. Dransf. ซึ่งมีเพียงชนิดเดียวในสกุล ตั้งชื่อโดย ดร. จอห์น แดรนส์ฟิลด์ (Dr. John Dransfield) รวมทั้งคำระบุชนิด kerrii ของพืชต่างๆ อีกกว่า 200 ชนิด เช่น ว่านเปรี้ยวหมอคาร์ Boesenbergia kerrii Mood, L.M.Prince & Triboun พืชสกุลกระชายในวงศ์ขิง ตั้งร่วมชื่อโดย ดร.ปราโมทย์ ไตรบุญ เพื่อเป็นเกียรติแก่หมอคาร์ซึ่งเป็นผู้เก็บตัวอย่างพรรณไม้ต้นแบบ

มีตัวอย่างผู้คนมากมายที่เคยใช้ชีวิตของตนอย่าง ‘ดีงาม’ ให้ผู้คนกล่าวรำลึกถึงอย่างชื่นชม 

ชีวิต 65 ปีของหมอคาร์ แม้ไม่ได้ยาวนานมากนัก แต่ดูเหมือนว่าท่านเลือกจะใช้ชีวิต 40 ปีหลัง ไปกับการทำงานที่ท่านทราบดีว่าไม่มีวันเสร็จ งานที่มีคุณูปการต่อโลกนี้ ดังเพชรที่เพียงรอการเจียระไน เพชรเม็ดนี้เป็นผลึกเม็ดใหญ่ที่สั่งสมผ่านกาลเวลา แม้ยังไม่ฉายแสงวาววับ แต่ช่างงดงามแท้จากภายใน

ชีวิตของเราหลายคนเพิ่งเริ่มต้น 

จะใช้ชีวิตเพียงผ่านแต่ละวัน ดังถ่านที่ถูกเผาไหม้ในเตาไฟ แปดเปื้อนเขรอะดำ กลายเป็นฝุ่นธุลี 

หรือจะครองตนอยู่ในทำนองคลองธรรมและสร้างสรรค์ประโยชน์เพื่อผู้อื่นในทุกวัน 

เป็นเพชรที่ค่อยๆ สั่งสมตัวเองช้าๆ จนสวยงาม แข็งแกร่ง ทรงคุณค่า น่าจดจำ 

ดังชีวิตล้ำค่าที่กลายเป็นตำนานของ ‘หมอคาร์’

อยู่ที่เราเลือกเอง

ขอขอบคุณ : สถานเอกอัครราชทูตไอร์แลนด์

ภาพ : Arthur Kerr, John A. N. Parnell, สมราน สุดดี

แหล่งที่มาของข้อมูล

Jacob (1962). Reliquiae Kerrianae. Blumea 11: 427–493. https://www.repository.naturalis.nl/record/526109.

Parnell (2019) Previously unrecorded facets of the life of the ‘Father of Thai Botany’ A.F.G. Kerr including further information on his distribution of plant material Thai Forest Bulletin (Botany) 47(1): 73-81. https://doi.org/10.20531/tfb.2019.47.1.11

Somprasong & Triboun (eds) (2014) Botanical Reports of Siam (1922–1933). Reprinted Ed., Bangkok Herbarium Publication No. 9. Agricultural cooperatives Association of ThailandParnell, Pilla & The Thai Biogeography Group (2015). A re-examination of the life and work of A.F.G. Kerr and of his colleagues and friends. Thai Forest Bulletin (Botany) 43: 111–131. https://li01.tci-thaijo.org/index.php/ThaiForestBulletin/article/view/44243/36614.

Writer

ศศิวิมล โฉมเฉลา แสวงผล

อาจารย์ประจำภาควิชาพฤกษศาสตร์ คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล เป็นนักพฤกษศาสตร์ด้านอนุกรมวิธานและวิวัฒนาการ ทำงานวิจัยสำรวจความหลากหลายของพรรณพืช และพฤกษศาสตร์พื้นบ้าน สนใจศิลปะ ดนตรี ภาษา วัฒนธรรม พฤกษศิลป์ และเป็นหนึ่งในผู้แปลหนังสือด้านธรรมชาติวิทยาที่สำคัญของศตวรรษ คือ กำเนิดสปีชีส์ ของชาร์ลส์ ดาร์วิน และ หมู่เกาะมาเลย์ ของอัลเฟรด วอลเลซ

Scoop

ความเคลื่อนไหวสร้างสรรค์และน่าจับตาจากหลากวงการที่เราอยากให้คุณรู้

4 พฤศจิกายน 2565

กลิ่นสีและกาวแป้ง ไม่ใช่ภาพยนตร์ระดับตำนานของไทย แต่เป็นบรรยากาศของวันที่ 21 ตุลาคมที่ผ่านมา ณ ห้องนิทรรศการหมุนเวียนของ Museum of Contemporary Art (MOCA)

และ “ใส่รองเท้าอะไรมาคะ” ก็ไม่ใช่ประโยคคำถาม แต่เป็นประโยคต้อนรับของทีมงานที่ยอมเปิดบ้านเลอะฝุ่นให้เราเข้าไปดูเบื้องหลังการติดตั้งชิ้นงาน The Art of Banksy ก่อนใคร อีเวนต์ใหญ่แห่งปีที่พวกเขาบอกว่าเป็นการดีลงานที่ยุ่งยากที่สุดเท่าที่เคยมีมา ระดับ 11 เต็ม 10 

เบื้องหลัง The Art of Banksy สตรีทอาร์ตหัวขบถในมิวเซียมที่โดนดราม่าตั้งแต่ยังไม่ได้จัด
เบื้องหลัง The Art of Banksy สตรีทอาร์ตหัวขบถในมิวเซียมที่โดนดราม่าตั้งแต่ยังไม่ได้จัด

ถัดมาอีก 4 วัน เรากลับมาที่นี่อีกครั้ง แบบไม่ต้องกลัวอีกต่อไปว่ารองเท้าคู่ไหนจะพาให้ลื่นล้ม 

ผลงานพร้อมโชว์ โปรเจกเตอร์พร้อมฉาย หูมิกกี้เมาส์จำลองชวนให้นึกถึงทางเข้าสวนสนุกในฝัน เพียงแต่มันกลับตาลปัตรเป็น Dismaland ดินแดนแห่งสงครามและคราบเลือดของศิลปินหัวขบถนิรนามที่ถ้าใครไม่รู้จักชื่อเขา ก็ต้องรู้จักชิ้นงานในตำนานของเขาสักชิ้น ตั้งแต่ Girl With Balloon กราฟฟิตี้รูปเด็กหญิงกับลูกโป่ง, Kissing Coppers สองตำรวจหนุ่มกอดจูบกัน, The Flower Thrower ชายที่กำลังเขวี้ยงช่อดอกไม้ ไปจนถึงการโปรยเงินปลอม Banksy of England รูปเจ้าหญิงไดอาน่า ทั้งหมดล้วนเต็มไปด้วยการวิพากษ์วิจารณ์สังคมอย่างตรงไปตรงมา และออกจะต่อต้านระบบทุนนิยมอยู่ไม่น้อย

แต่หากยังไม่รู้ ก็เชื่อว่าคงเห็นประเด็นร้อนบนโลกออนไลน์ผ่านตามาบ้าง เพราะนิทรรศการนี้ปราศจากความยินยอมของศิลปิน เต็มไปด้วยผลงาน Reproduction ทั้งจริง-ไม่จริงเรียงรายคละกัน แถมจากการจัดแสดงกว่า 18 เมืองทั่วโลก กรุงเทพฯ ยังเป็นที่แรกและที่เดียวที่ยกสตรีทอาร์ตมาไว้ในพิพิธภัณฑ์ร่วมสมัยอีกต่างหาก 

วันนี้เราเดินทางมาพร้อมคำถามค้างคาใจ เพราะคงไม่มีใครที่จะคลายข้อสงสัยทั้งหมดได้ดีมากไปกว่า คิด-คณชัย เบญจรงคกุล ผู้อำนวยการรุ่นใหม่ไฟแรงแห่ง MOCA 

คนที่กำลังจะหย่อนตัวนั่งลงตรงข้ามเราในไม่ช้า

เบื้องหลัง The Art of Banksy สตรีทอาร์ตหัวขบถในมิวเซียมที่โดนดราม่าตั้งแต่ยังไม่ได้จัด
เบื้องหลัง The Art of Banksy สตรีทอาร์ตหัวขบถในมิวเซียมที่โดนดราม่าตั้งแต่ยังไม่ได้จัด

Game Changer (2020)

เราเริ่มด้วยการเล่าให้คิดฟังว่า MOCA ในทรรศนะของคนทั่วไป คือพิพิธภัณฑ์ที่เต็มไปด้วยงานไทยวิจิตรของปรมาจารย์งานศิลป์ไทย การที่พักหลังเขาหันมาสนใจสตรีทอาร์ตจึงเป็นสิ่งที่หลายคนคาดไม่ถึง คิดนึกย้อนไปราว ๆ 4 – 5 ปีก่อน ตอนเข้ามารับหน้าที่บริหารงานต่อจาก เจ้าสัวบุญชัย เบญจรงคกุล พ่อของเขา

“ตั้งแต่คิดเข้ามาทำตรงนี้ เราพยายามให้ MOCA มีศิลปะที่หลากหลายมากขึ้น เข้าถึงศิลปินรุ่นใหม่ไปจนถึงสตรีทอาร์ต มีการจัดงานของศิลปินเด็ก มีงานที่เอาคนรุ่นใหม่อย่าง คุณต่อลาภ ลาภเจริญสุข จัดร่วมกับ อาจารย์ทวี รัชนีกร 

เราเป็นคนละเจนเนอเรชันกับคุณพ่อ รู้สึกว่าอยากทำอะไรใหม่ ๆ ให้คนหลาย ๆ กลุ่มได้ดู”

แม้คิดจะเห็นเช่นนั้น ยังมีบางงานที่พ่อของเขาไม่ค่อยแน่ใจว่าจะจัดดีหรือไม่ แต่พอได้เห็นงานศิลปะแขนงอื่น ๆ เช่น นิทรรศการ DOMESTICATED ของ กวิตา วัฒนะชยังกูร ศิลปิน Art Performance ก็นับว่าเป็นเรื่องแปลกใหม่จนต้องซื้อเก็บไว้เป็นคอลเลกชันสำหรับจัดแสดง งานสตรีทอาร์ตจึงเขยิบเข้ามาใกล้มากขึ้น 

เบื้องหลัง The Art of Banksy สตรีทอาร์ตหัวขบถในมิวเซียมที่โดนดราม่าตั้งแต่ยังไม่ได้จัด
เบื้องหลัง The Art of Banksy สตรีทอาร์ตหัวขบถในมิวเซียมที่โดนดราม่าตั้งแต่ยังไม่ได้จัด

โดยที่เจ้าสัวเองก็ไม่รู้ตัวเลยว่าวันหนึ่ง ลูกชายจะเข้ามาขอใช้พื้นที่อีก 2 โถงนิทรรศการถาวรของ อาจารย์ชลูด นิ่มเสมอ และ อาจารย์ไพฑูรย์ เมืองสมบูรณ์ ที่พ่อรัก เพื่อจัดงานครั้งใหญ่ที่อาศัยแค่ 2 ห้องนิทรรศการหมุนเวียนไม่พอ

เราถามตามตรงว่า สตรีทอาร์ตก็ควรเป็นศิลปะที่จัดแสดงบนท้องถนนมิใช่หรือ

คิดตอบกลับว่า “มันน่าจะเปลี่ยนบริบทได้” 

สำหรับตัว Street Artist ท้องถิ่นเอง ยังถือเป็นความท้าทายที่ต้องปรับเปลี่ยนวิธีการทำงานจากกำแพงเป็นผนังของมิวเซียม ทั้งยังเป็นสถานที่มั่นให้ศิลปินมารวมตัวกันได้ง่ายอีกด้วย

การจัดนิทรรศการสตรีทอาร์ตที่นี่จึงไม่ใช่ปัญหา ปัญหาอยู่ที่ว่า ศิลปินคนนั้นคือใครต่างหาก

Show me the Banksy (2005)

Banksy เป็นศิลปินหนึ่งในความฝันของคิด 

เขาฝันมาตลอดว่าคงเป็นการดีถ้าคนไทยจะมีโอกาสได้เห็นงานของ Banksy เหมือนที่เขาเคยเห็นในต่างประเทศ แต่ความจริงคือที่ผ่านมา Banksy เคยจัดงานนิทรรศการของตัวเองเพียงครั้งเดียวที่ Bristol City Museum บ้านเกิดของเขา เพราะหนึ่งในความเชื่อของศิลปินผู้นี้คือ ศิลปะเป็นของทุกคน 

ถ้าเห็น ให้อนุมานได้เลยว่าจัดขึ้นโดยกลุ่มคนอื่นทั้งสิ้น 

แน่นอนว่า The Art of Banksy ก็เช่นกัน

คิดตื่นจากฝันมาเผชิญหน้ากับความจริง แต่ดันจริงยิ่งกว่าในฝัน เมื่อทีมอีเวนต์ติดต่อมาว่าอยากจัดแสดงนิทรรศการที่กรุงเทพฯ เป็นเมืองแรกในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

เบื้องหลัง The Art of Banksy สตรีทอาร์ตหัวขบถในมิวเซียมที่โดนดราม่าตั้งแต่ยังไม่ได้จัด
เบื้องหลัง The Art of Banksy สตรีทอาร์ตหัวขบถในมิวเซียมที่โดนดราม่าตั้งแต่ยังไม่ได้จัด

“บริษัท EEG (Expand Entertainment Group) ติดต่อเรามา เขาบอกตั้งแต่แรกว่าจะมีงานออริจินัล มีงาน Reproduction มีงาน Video Mapping มี Installation สร้างขึ้นใหม่ที่ได้รับแรงบันดาลใจมาจาก Banksy”

 ถึงจะเข้าใกล้ความฝันเต็มแก่ เขาก็ยังลังเลใจอยู่พอสมควร

“เราชั่งน้ำหนักว่าจะจัดดีไหม” ผู้อำนวยการคิดหนัก ต่อให้ทางผู้จัดงัดความสำเร็จมาเล่าให้ฟังว่ากระแสตอบรับของทั้ง 18 เมืองถล่มทลาย ขนาดมียอดผู้เข้าชมรวมแล้วกว่า 1 ล้านคน อาจเป็นเพราะความจริงอีกอย่าง คือผลตอบรับมีทั้งดีแย่ปนไป และส่วนที่แย่ก็ดันหนักหน่วงเสียนี่

“เราเห็นว่ามันมีดราม่า แต่ทุกครั้งไม่ว่าจะเป็นงาน Banksy จัดเองหรือคนจัดงานให้ มันก็จะมีประเด็นพวกนี้อยู่แล้ว 

“ทั้งพูดถึงวิธีการทำงานของเขา การที่เขาไปทำงานในพื้นที่สาธารณะ การเอางานไปขึ้นโชว์ที่ MOMA (Museum of Modern Art) โดยเจ้าของพื้นที่ไม่ได้รับรู้ หรือการพูดถึงเรื่องลิขสิทธิ์ มันเป็นเรื่องที่อยู่ในความสุ่มเสี่ยง อาจจะพูดยากว่าอะไรถูกอะไรผิด

“เจตนาจริง ๆ เราอยากให้คนได้มาเห็นงานนี้ เพราะมันกระจัดกระจายอยู่ตามถนน ตามที่สาธารณะ บางคนเคยเห็นงาน Banksy แต่อาจจะไม่ได้รู้ถึงความหมายของมัน แต่ครั้งนี้เราจับงานทุกอย่างแผ่ออกมาให้เห็นหมดเลย เราคิดว่าถ้าคนได้มาสัมผัสงานนี้จะได้รู้ถึงความคิดและกระบวนการทำงานของเขามากขึ้น

“ตอนนี้มีความเห็นทั้งบวกและลบ แต่เราก็หวังว่าจะมีคนที่ชอบงานนี้ด้วย”

ก่อนหน้าที่ชิ้นงานจะล่องเรือมาเทียบท่า ศิลปะกว่า 150 ชิ้นจัดแสดงที่ประเทศเกาหลีมาก่อนเป็นเวลา 6 เดือน ใน 2 เมือง มีประเด็นร้อนเกิดขึ้นเช่นเดียวกัน แต่ไฟอาจไม่ร้อนระอุเท่า

“MOCA อาจจะเป็นสถานที่ที่คนมองว่าเป็นมิวเซียมแรก ๆ ของประเทศไทย ควรทำทุกอย่างที่มันถูกต้องเป๊ะ ห้ามจัดแสดงงานที่อยู่ในพื้นที่สีเทา ซึ่งทำให้คิดได้เห็นว่า มีมุมมองที่หลากหลายจริง ๆ ในแวดวงศิลปะ”

คุณคาดคะเนถึงกระแสตอบรับเหล่านั้นบ้างไหม – เราถาม

“คาดคะเน แต่ไม่ได้คาดคะเนว่ามันจะเยอะขนาดนี้” คิดหัวเราะเบา แต่เรารู้ว่าวันนั้นเขาคงหัวเราะไม่ออก

เบื้องหลัง The Art of Banksy สตรีทอาร์ตหัวขบถในมิวเซียมที่โดนดราม่าตั้งแต่ยังไม่ได้จัด
เบื้องหลัง The Art of Banksy สตรีทอาร์ตหัวขบถในมิวเซียมที่โดนดราม่าตั้งแต่ยังไม่ได้จัด

Devolved Parliament (2009)

“คือเราเองก็มีความผิดที่ไม่ได้สื่อสารให้มันเคลียร์” 

เขากำลังจะเปิดอก ส่วนใครที่อ่านมาถึงตรงนี้ โปรดอย่าเคืองเขาเร็วนัก 

“มีคนเข้าใจผิดว่านี่เป็นงานที่จัดโดย Banksy หรือเปล่า ซึ่งเราไม่ชัดเจนตั้งแต่ต้นว่ามันเป็นงานที่ไม่ได้จัดโดยศิลปิน”

ประเด็นที่ว่า เกิดขึ้นเพียงไม่กี่นาทีหลัง MOCA โพสต์ประชาสัมพันธ์ ด้วยการแปลไทยบางอย่างอาจทำให้หลายคนดีอกดีใจที่จะได้ชมผลงานระดับโลกด้วยตาเปล่า แท้จริงกลับเป็นการรวบรวมผลงานโดยกลุ่มคนหนึ่งมาจัดแสดงเพียงเท่านั้น หนำซ้ำ Banksy ยังไม่รับรู้อีกต่างหาก 

คิดเล่าว่าถ้อยคำทั้งหมดในโพสต์แรกคือคำโปรยของงานที่ทุกเมืองใช้เหมือนกันหมด เนื่องจาก The Art of Banksy มาในรูปแบบแพ็กเกจ แนวทางการจัดแสดงผลงาน แม้กระทั่ง Communication Message ก็ต้องปฏิบัติตามระเบียบของผู้จัดทั้งสิ้น ซึ่งเขายอมรับแต่โดยดีว่า แปลได้ไม่รอบคอบเอาเสียเลย

แล้วคุณเคลียร์กับทางทีมผู้จัดยังไง – เราถามอีก 

“เขาบอกว่าเจอมาทุกประเทศ แต่ครั้งนี้น่าจะเยอะสุดแล้วที่ประเทศไทย” เห็นจะจริงเช่นนั้น

งั้นคุณมีแผนรองรับประเด็นดราม่าที่จะเกิดขึ้นรึเปล่า ถ้าคาดคะเนเอาไว้ – บทสนทนาสนุกขึ้น เพราะคิดตอบว่าไม่ได้ตั้งใจเตรียมรับมือ แต่เขาเลือกที่จะไม่สื่อสารตามกฎระเบียบของทีมผู้จัดอีกแล้ว

โพสต์แถลงการณ์ตามมา คิดจึงบอกครบทุกอย่างว่าภายในนิทรรศการนี้จะมีงานทั้งหมด 150 ชิ้น มีงานจริง 32 ชิ้น ซึ่งได้รับการรองรับจาก Pest Control บริษัทตรวจสอบชิ้นงานจริงของ Banksy โดยเฉพาะ เขาเล่าว่าถ้าย้อนไปดูงานเก่า ๆ ที่เคยมีมา ไม่เคยมี Exhibitor คนไหนพูดเช่นนี้ 

“เราคิดว่าสิ่งที่ทำได้ดีที่สุดคือการบอกให้ชัด ๆ ไปเลยว่าอะไรคือจุดมุ่งหมายของเรา ไม่ได้จะมาหลอกลวงว่านี่คืองานของ Banksy และทั้งหมดเป็นผลงานจริง” คิดเอ่ยย้ำ

เบื้องหลัง The Art of Banksy สตรีทอาร์ตหัวขบถในมิวเซียมที่โดนดราม่าตั้งแต่ยังไม่ได้จัด
เบื้องหลัง The Art of Banksy สตรีทอาร์ตหัวขบถในมิวเซียมที่โดนดราม่าตั้งแต่ยังไม่ได้จัด

Shop Until You Drop (2011)

ตามแผนงาน ผลงานศิลปะ 150 ชิ้นนี้ควรเดินทางมาถึง MOCA วันที่ 6 ตุลาคม แต่มันกลับล่าช้าไปหลายอาทิตย์ ทั้งที่โปรเจกต์นี้เริ่มต้นมาตั้งแต่ปีก่อน 

ผู้อำนวยการพูดตามตรงว่า นี่คืองานที่โหดหินและราคาแพงที่สุดสำหรับเขา 

“ทีมต่างชาติกี่ชีวิตต้องมาถึงที่นี่ เฉพาะ Artist น่าจะ 3 แล้วก็มีทีมงานอีกประมาณ 10 คน และมาก่อนหน้านี้ด้วยรอบหนึ่ง ดูพื้นที่ วัด แล้วก็กลับมาเซ็ตอัปอีก 

“ค่าขนส่ง นำเข้า ค่อนข้างสูงมาก และงานมันก็ต้องขนมาเป็นคอนเทนเนอร์ขึ้นเรือมาทั้งหมด หลาย ๆ ส่วนต้องมาสร้างใหม่ที่นี่ ทั้งผนัง กำแพง ห้องกระจก Infinity Room หรือ Multimedia ต่าง ๆ ทำให้งบในการจัดงานการจัดนิทรรศการนี้สูงมาก สูงสุดเท่าที่เราเคยจัดนิทรรศการมาเลย”

คุยเรื่องซีเรียสมานาน เราถามเขาและลูกทีมเล่น ๆ ว่า ถ้าให้คะแนนความยุ่งยากของงานนี้ เต็ม 10 จะอยู่ที่เท่าไร ทุกคนสบตากันและหัวเราะ ก่อนจะตอบว่า 11

“ซึ่งตอนนี้มองกลับไปก็ไม่รู้ว่าคุ้มหรือเปล่าที่จัด” ฟังดูติดตลก แต่มีความจริงซ่อนอยู่ในท่าที

เบื้องหลัง The Art of Banksy สตรีทอาร์ตหัวขบถในมิวเซียมที่โดนดราม่าตั้งแต่ยังไม่ได้จัด
เบื้องหลัง The Art of Banksy สตรีทอาร์ตหัวขบถในมิวเซียมที่โดนดราม่าตั้งแต่ยังไม่ได้จัด

“เราเหนื่อยมาก ลงทุนไปเยอะ โดนดราม่าด้วย แล้วค่าตั๋วที่คนจะจ่ายบัตรเข้ามาก็ไม่รู้ว่าจะครอบคลุมที่เราลงไปไหม แต่เราหวังว่าคนมาแล้วจะชื่นชอบ” 

ให้สมกับที่ต้องสื่อสารกับทีมงานชาวตุรกี อังกฤษ เยอรมัน ฯลฯ โดยมีคนเกาหลีเป็น Production Manager 

เรื่องค่าเข้าก็เป็นอีกประเด็นร้อนที่มีการถกเถียงกันหนาหู เพราะทุกคนรับรู้ว่า Banksy เป็นศิลปินที่ต่อต้านระบบทุนนิยมขนาดไหน งานของเขาจึงปรากฏอยู่ตามถนนหนทาง แต่คิดอยากอธิบายให้ชัดเจนว่า มันคือต้นทุน ค่าบริหารจัดการ เพื่อให้คนไทยมีโอกาสดูผลงานของศิลปินชื่อดังอื่น ๆ ในอนาคต

ดังนั้น บางความเห็นที่เข้ามาโจมตีว่า “เก็บเงินค่าเข้า กะเอารวยตั้งแต่วันแรก” จึงเป็นไปไม่ได้

คุยกับ คิด คณชัย ผู้อำนวยการ MOCA ถึงการเดินทางของ The Art of Banksy นิทรรศการที่ปลอมเกินครึ่ง แต่คนทั่วโลกยังอยากดู
คุยกับ คิด คณชัย ผู้อำนวยการ MOCA ถึงการเดินทางของ The Art of Banksy นิทรรศการที่ปลอมเกินครึ่ง แต่คนทั่วโลกยังอยากดู

Draw The Raised Bridge (2018)

ว่ากันตามตรง ประเทศไทยเองก็เคยมีงานจัดแสดงผลงาน Reproduction ของศิลปินมาแล้วหลายครั้ง แต่คิดเองก็เข้าใจว่าครั้งนี้แตกต่างออกไป เพราะ Banksy ยังมีชีวิตอยู่

“งานที่โชว์ใน MOCA ได้รับการยินยอมจากศิลปินทั้งหมดแล้ว” เขายืนยัน 

“แต่ Banksy เขาไม่เปิดเผยตัวตน การพูดถึงเรื่องการ Reproduction ผลงานกับศิลปินนิรนามเลยค่อนข้างคลุมเครือ

“งานออริจินัลของเขาอยู่ในที่ที่คุณต้องเอาตัวเองไปที่นั่น คุณถึงจะเห็น ไม่ใช่งานที่ยกออกมาจัดแสดงได้ จึงต้องพิจารณากันเป็น Case by Case เพราะไม่ใช่ทุกคนที่สามารถเอาตัวเองไปอยู่ตรงนั้นเพื่อไปเห็น ไปสัมผัสของจริง ๆ แต่วันนี้เราเลือกเอาเข้ามา” 

มุมมองหนึ่งจากทีมงานที่คงต้องใส่ว่า Unpopular Opinions ไว้ตัวโต ๆ คือศิลปะยุคใหม่ควรจะไร้ข้อจำกัด และอย่ายึดติดกับคำว่า ออริจินัล มากนัก

ใช่ ที่งานชิ้นนี้เต็มไปด้วยจิตวิญญาณของศิลปิน แต่ท้ายที่สุดถ้าคุณเปิดกว้างกับโลกแห่งศิลปะในอนาคตมากขึ้นกว่านี้ เราคงได้เห็นงานสนุก ๆ สร้างสรรค์ใหม่ ๆ ที่เกิดจากการต่อยอดอย่างไร้ขีดจำกัดอีกมากมาย เข้าถึงผู้คนที่หลากหลายและแตกต่างอย่างแท้จริง 

“ศิลปะเข้าถึงคนได้มากกว่านั้น มันสื่อสารกับคนได้มากกว่านั้น แล้วทำไมเราถึงไม่ลอง” เขาแสดงความตั้งใจ ถึงจะรู้ว่าเป็นความคิดที่เปลี่ยนกันยาก

“คนที่เขาคิดว่ามันไม่ถูก มันก็คงไม่ถูกอยู่ดี แต่น่าจะมีคุณงามความดีอะไรอยู่บ้างในสิ่งนี้ที่จะช่วยต่อยอดออกไปในอนาคต นิยามศิลปะเป็นอะไรได้อีกตั้งเยอะแยะ เราเป็นมิวเซียมก็เปิดกว้างในคำวิพากษ์วิจารณ์ เพราะทุกคนมีมุมมองเป็นอิสระ” 

คุยกับ คิด คณชัย ผู้อำนวยการ MOCA ถึงการเดินทางของ The Art of Banksy นิทรรศการที่ปลอมเกินครึ่ง แต่คนทั่วโลกยังอยากดู
คุยกับ คิด คณชัย ผู้อำนวยการ MOCA ถึงการเดินทางของ The Art of Banksy นิทรรศการที่ปลอมเกินครึ่ง แต่คนทั่วโลกยังอยากดู

คิดมองว่าการ Reproduction ไม่สำคัญเท่าความยินยอมจากศิลปิน แต่เขาก็ย้ำแล้วย้ำอีกว่ามันไร้หนทาง วิธีที่แย่ที่สุดอย่างการส่งข้อความส่วนตัวไปหา ทีมงานเขาก็ทำมาแล้ว

“ถ้าเราไม่ได้ความยินยอมจาก Banksy อีกหนึ่งทางเลือกคือไม่จัดงานเลย แต่เรามองว่ามันมีข้อดีอะไรบ้าง เขาเคยบอกแค่ว่า อีเวนต์พวกนี้ไม่เกี่ยวกับผม แต่ไม่ได้บอกว่าพวกคุณไม่ควรไป ซึ่งจริง ๆ งานเหล่านี้คนดูเป็นล้าน มันทำให้ศิลปะเข้าถึงคนมากขึ้น

“เราเลยอยากให้คนมาดูงานแบบ Total Experience มากกว่ามาเดินดูว่าอันไหนของจริงของปลอม เพราะงานของเขามีสิ่งที่พยายามบอกกับเราเยอะแยะมาก”

คำถามง่าย ๆ ถูกโยนให้คิดตามมาว่า ศิลปินที่เขาลงแรงต่อสู้ ต่อกรกับทุก ๆ อย่าง เพื่อให้ได้มาเป็นใครกันแน่ 

แต่ไม่มีใครตอบได้หรอก คิดเองก็ด้วย 

เขารู้เพียงว่าเนื้องานของ Banksy ชวนให้นึกถึงกลุ่มคนรุ่นใหม่ไทยที่มองสังคมหรือมองโลกใบนี้ใหญ่กว่าตัวเองหลายเท่า และการได้มาเดินพิจารณาไปทีละงาน กว่า 700 ตารางเมตร ใน 4 ห้อง จนครบ 150 ชิ้น ก็คงมีพลังมากพอที่จะจุดประกายความคิดบางอย่างของคุณได้ แม้ไม่รู้ว่าเจ้าของผลงานอยู่ที่ไหนหรือเป็นใครก็ตาม

ทิ้งทวนด้วยคำถามสุดท้าย เป็นโจทย์คณิตศาสตร์ที่เราคิดว่าน่าแก้ที่สุดในช่วงเวลานี้

นั่นคือ ถ้าอยาก Cover ค่าใช้จ่ายที่เสียไป คุณคิดว่าควรจะต้องมีคนมาดูเท่าไหร่

“50,000 คนก็ยังไม่ Cover เลย” 

เสียงหัวเราะดังกลบการเคลื่อนย้ายอุปกรณ์งานช่างทั้งหลาย เพื่อให้พร้อมกับรอบสื่อมวลชนในบ่ายอันใกล้นี้

ส่วนเรารีบหยิบมือถือมาค้นหาว่า บัตรเข้าชมมีราคากี่บาทกันแน่

คุยกับ คิด คณชัย ผู้อำนวยการ MOCA ถึงการเดินทางของ The Art of Banksy นิทรรศการที่ปลอมเกินครึ่ง แต่คนทั่วโลกยังอยากดู

The Art of Banksy : Without Limits

จัดแสดงตั้งแต่ 26 ตุลาคม – 31 ธันวาคม พ.ศ. 2565 

เวลา 10.00 – 18.00 น. (ปิดทุกวันจันทร์)

ณ Museum of Contemporary Art (MOCA) (แผนที่)

รายละเอียดเพิ่มเติมและซื้อบัตรได้ที่ : www.artofbanksy.com/bangkok-thai

Writer

ชลลดา โภคะอุดมทรัพย์

นักอยากเขียน บ้านอยู่ชานเมือง ไม่ชอบชื่อเล่นที่แม่ตั้งให้ มีคติประจำใจว่าอย่าเชื่ออะไรจนกว่าหมอบีจะทัก รักการดูหนังและเล่นกับแมว

Photographer

มณีนุช บุญเรือง

ช่างภาพสาวประจำ The Cloud เป็นคนเชียงใหม่ ชอบแดดยามเช้า การเดินทาง และอเมริกาโน่ร้อนไม่น้ำตาล

อ่านต่อ

Loading...

End of content

No more pages to load